Metraj ve Hakediş Terimleri Sözlüğü

Özet

Bu sözlük, inşaat mühendisliği uygulamalarında sıkça kullanılan metraj ve hakediş terimlerini; Türk mevzuatı (4734 ve 4735 Sayılı Kanunlar), Yapım İşleri Genel Şartnamesi ve TS ISO 15686-5:2017 çerçevesinde tanımlamaktadır. Her terim; Türkçe karşılığı, İngilizce eşdeğeri, teknik tanımı ve kullanım alanı ile birlikte sunulmaktadır. 30.07.2025 tarihli ve 32971 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan hakediş mevzuatı değişiklikleri (01.09.2025 itibarıyla yürürlükte) bu güncellemede dikkate alınmıştır. Sözlük; kamu ihalelerinde hakediş hazırlama, birim fiyat analizi, fiyat farkı hesabı ve kesin hesap işlemlerini kapsayan 20 terim ve 3 sayısal örnek problem içermektedir.

Kullanım Kılavuzu

Her terim: Türkçe | İngilizce | Tanım | Kullanım Alanı | Yasal Referans

Saha Notu (Genel): Türkiye'de kamu inşaat ihalelerinin büyük çoğunluğu 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında birim fiyat veya anahtar teslimi götürü bedel sözleşme türleriyle yürütülmektedir. Metraj ve hakediş terimleri bu iki sözleşme türünde farklı uygulanır: birim fiyat sözleşmelerde her iş kaleminin miktarı hakediş sürecinde yeniden ölçülürken, götürü bedel sözleşmelerde pursantaj üzerinden hesaplama yapılır.

Dikkat: Bu sözlükteki tüm yasal referanslar 2026 yılı itibarıyla yürürlükteki mevzuatı yansıtmaktadır. 4735 SK Geçici Madde 7 (28.12.2023 tarihli RG 32413, 7491 SK Md.40) kapsamında artırımlı fiyat farkı uygulamaları güncel mevzuattan takip edilmelidir.

1. Metraj (Quantity Survey / Quantity Takeoff)

Teknik Açıklama: Metraj, uygulama projesindeki boyutlara dayanılarak hazırlanır. Birim fiyat sözleşmelerinde iş kalemleri proje boyutları üzerinden ölçülerek net miktar belirlenir; buna ek olarak malzeme siparişi için fire oranı eklenerek brüt miktar hesaplanır. Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmelerde ise metraj yalnızca yaklaşık maliyet tespiti amacıyla kullanılır.

Saha Notu: Kazı metrajında zemin sınıfı, zemin etüt raporuyla doğrulanmalıdır. Yumuşak-sert toprak kazısı (Poz 15.120.1001) ile kaya kazısı (Poz 15.120.1003) arasındaki birim fiyat farkı 2026 yılı itibarıyla 3–8 kat olabilmektedir; yanlış poz seçimi ciddi maliyet sapmalarına neden olur.

2. Keşif (Estimate / Cost Estimate)

Teknik Açıklama: Keşif; yaklaşık maliyet (ihale öncesi tahmini) ve kesin keşif (sözleşme kapsamı) olmak üzere iki aşamada hazırlanır. 4734 SK Md.9'a göre yaklaşık maliyet KDV hariç hesaplanır ve ihale yetkilisi onayından geçer. ÇŞB birim fiyatları ve birim fiyat analizleri keşif hazırlamada birincil referanstır.

Saha Notu: Yaklaşık maliyet hataları fiyat farkı katsayısı ve revize birim fiyat hesabını olumsuz etkiler. 30.07.2025 tarihli değişiklikle (RG 32971) güncelliğini yitiren birim fiyatlar Yİ-ÜFE alt endeksiyle güncellenebilmektedir (YIGS Uygulama Yönetmeliği Md.10 Fıkra 5).

3. Hakediş (Progress Payment / Interim Certificate)

Teknik Açıklama: Hakediş raporları, Merkezî Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği Ek-3 formatında düzenlenir. Birim fiyat sözleşmelerinde kümülatif miktardan önceki hakedişin miktarı çıkarılarak bu hakedişin miktarı bulunur (Yeşil Defter yöntemi). 30.07.2025 tarihli değişiklikle (RG 32971) hakediş raporunun 30 gün içinde onaylanması ve ardından 30 gün içinde tahakkuka bağlanması zorunlu hale getirilmiştir.

Hakediş net tutarı formülü:

$$\text{Net Hakediş} = \sum (\text{Miktar}_i \times \text{Birim Fiyat}_i) + \text{Fiyat Farkı} - \sum \text{Kesintiler}$$

Saha Notu: 30.07.2025 tarihli değişiklik, onay–tahakkuk sürelerinin ardışık ilişkisini açıkça düzenleyerek yüklenici–idare uyuşmazlıklarının önüne geçmeyi hedeflemektedir. Gecikme halinde yükleniciler Tip Sözleşme Md.11 kapsamında gecikme faizi talep edebilir.

Dikkat: Hakediş raporuna itiraz için YIGS Md.40 kapsamında yüklenicinin karşı görüşlerini dilekçeyle idareye iletmesi ve rapora ihtirazı kayıt koyması zorunludur; aksi hâlde hakediş kesinleşir (Yargıtay 15. HD, 2012/7550 E.–2014/93 K.).

Hakediş Süreci Akış Diyagramı

4. Birim Fiyat (Unit Price / Unit Rate)

Teknik Açıklama:

$$\text{Birim Fiyat} = (\text{İşçilik} + \text{Malzeme} + \text{Makine}) \times 1{,}25$$

%25 kâr ve genel gider katsayısı tüm ÇŞB analizlerinde sabittir.

Saha Notu: ÇŞB Şubat 2026 birim fiyat listesinde bazı poz fiyatları güncel listeye göre artış göstermiştir; projeye başlamadan önce en son yayımlanan listeye göre fiyat revizyonu yapılmalıdır.

5. Poz Numarası (Item Code / Bill Item Number)

Teknik Açıklama: Poz numaraları 2019 reformuyla eski "Y.xx.xxx/xX" formatından ondalıklı sisteme geçirilmiştir. İhale birim fiyat listesindeki poz numarasının hakedişte kullanılan poz numarasıyla tutarlı olması KİK denetimi açısından kritiktir.

Dikkat: 2019 öncesi ihale edilen devam eden projelerde eski poz formatı (ör: Y.01.001) kullanılmaya devam edilir; 2019 sonrası ihaleler için yeni format (ör: 15.120.1001) zorunludur.

6. İş Kalemi (Work Item / Bill Item)

Teknik Açıklama: Her iş kalemi; poz numarası, kısa tanım, uzun tarif (yapım şartları ve ölçü kuralları), birim ve birim fiyat içerir. BoQ hazırlama sürecinde iş kalemleri İş Kırılım Yapısı (WBS — Work Breakdown Structure) esas alınarak kategorize edilir.

7. Fire (Waste / Wastage)

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde donatı çeliğinde fire oranı demir atölyesinin mekanizasyon düzeyine bağlıdır. Manuel kesim yapan şantiyelerde %8'e ulaşan fire, CNC bükme-kesme makinesi kullanan atölyelerde %3–4'e inmektedir.

8. Nakliye (Transport / Haulage)

9. Rayiç Fiyat (Market Price / Current Rate)

Teknik Açıklama: Rayiç fiyatlar; ÇŞB'nin işçilik ve makine rayiçleriyle birlikte piyasa araştırması sonucu belirlenen malzeme fiyatlarını kapsar. 30.07.2025 tarihli mevzuat değişikliğiyle güncelliğini yitiren rayiçler Yİ-ÜFE alt endeksleriyle güncellenebilmektedir.

10. Birim Fiyat Analizi (Unit Rate Analysis / Cost Breakdown)

$$\text{Birim Fiyat} = (\text{İşçilik} + \text{Malzeme} + \text{Makine}) \times 1{,}25 \quad [\%25 \text{ kâr ve genel gider}]$$

11. Yaklaşık Maliyet (Approximate Cost / Preliminary Cost Estimate)

12. Ara Hakediş (Interim Payment / Progress Payment)

Teknik Açıklama: Ara hakediş, her ayın ilk 5 iş günü içinde yüklenicinin başvurusu üzerine düzenlenir. 30.07.2025 sonrası ilanlar için idarenin 30 gün içinde onay + 30 gün içinde tahakkuk zorunluluğu getirilmiştir.

13. Kesin Hakediş (Final Certificate / Final Payment)

Teknik Açıklama: Kesin hakediş raporu, geçici kabulün ardından başlayan kesin metraj ve hesap sürecinde hazırlanır. YIGS Md.41'e göre bu süreç, geçici kabul tarihinden itibaren 6 ay içinde tamamlanarak idareye teslim edilir. Kesin hakedişte geçici hakedişlerdeki miktarlar değil, kesin metraj sonucunda bulunan miktarlar esas alınır.

Saha Notu: Türkiye'de kesin hesap süreçlerinin uzaması yüklenici ve idare arasında uyuşmazlıkların yaygın nedenlerinden biridir. Yapı denetim görevlisi ve yüklenicinin kesin hesapları proje süresince paralel olarak tutmaları gecikmeleri önler.

14. Fiyat Farkı (Price Adjustment / Escalation)

Yİ-ÜFE Genel Endeks yöntemi:

$$F = A_n \times B \times (P_n - 1)$$

• $F$ = Fiyat farkı tutarı (TL)
• $A_n$ = Uygulama ayına ait hakediş tutarı (TL); avans verilmişse avans tutarı düşülür
• $B$ = 0,90 (sabit katsayı)
• $P_n = G_n / G_0$ (güncel endeks / temel endeks; TÜİK Yİ-ÜFE Genel sütunu)

Ağırlık oranları yöntemi:

$$P_n = a \cdot \frac{\text{TÜFE}_n}{\text{TÜFE}_0} + b_1 \cdot \frac{I_{1n}}{I_{10}} + b_2 \cdot \frac{I_{2n}}{I_{20}} + \ldots + c \cdot \frac{I_{mn}}{I_{m0}}$$

Koşul: $a + b_1 + b_2 + \ldots + c = 1{,}00$

Saha Notu: Türkiye'nin yüksek enflasyon ortamında (2022–2024 dönemi Yİ-ÜFE değişimi %80–120 aralığında seyretmiştir) fiyat farkı hesabı, yüklenicinin mali sürdürülebilirliği için kritik bir koruma mekanizmasıdır. 2024 yılı için 7491 SK Md.40 (Geçici Md.7) kapsamında artırımlı fiyat farkı uygulaması hayata geçirilmiştir.

15. İş Artışı (Variation Order / Change Order)

Teknik Açıklama: Birim fiyat sözleşmelerde iş artışı üst sınırı sözleşme bedelinin %30'u ile sınırlıdır. Revize birim fiyat formülü:

$$R = F \times \left[1 - \frac{A \times F}{S}\right]$$

$R$: Revize birim fiyat (TL), $F$: Sözleşme birim fiyatı (TL), $A$: Artış miktarı, $S$: Sözleşme bedeli (TL)

Koşul: (1) iş kalemi miktarında %20'yi aşan artış VE (2) artış tutarının sözleşme bedelinin %1'ini aşması — her iki koşul birlikte aranır.

16. Pursantaj (Progress Percentage / Completion Percentage)

$$\text{Hakediş Tutarı} = \text{Sözleşme Bedeli} \times \frac{\text{Bu Dönem Pursantaj Yüzdesi}}{100}$$

Saha Notu: Türkiye'deki büyük ölçekli projelerde pursantaj tablosu genellikle idarenin teknik birim müdürlükleri tarafından proje başlangıcında belirlenerek sözleşme ekine eklenir. Pursantajların gerçekçi belirlenmesi ödeme adaleti açısından önem taşır.

17. Teminat (Performance Bond / Security Deposit)

Saha Notu: Teminat mektuplarının geçerlilik süresi, proje bitiş tarihini ve garanti süresini kapsayacak şekilde düzenlenmelidir.

18. Geçici Kabul (Provisional Acceptance / Taking-Over Certificate)

Teknik Açıklama: Geçici kabul tutanağında tespit edilen eksiklikler, yüklenici tarafından belirlenen sürede giderilir. Kesin hakediş ancak geçici kabul işleminin tamamlanmasının ardından düzenlenebilir. Geçici kabulden sonra 6 ay içinde kesin metraj ve hesaplar tamamlanarak idareye teslim edilir.

19. Kesin Kabul (Final Acceptance / Final Completion Certificate)

Teknik Açıklama: Garanti süresi genellikle 1–2 yıl olup imalat türüne göre farklılaşabilir. Kesin kabulden sonra kesin teminat mektubu iade edilir. Bazı kritik yapı elemanları için garanti süresi 5–10 yıla kadar uzatılabilir.

20. Yüklenici (Contractor / General Contractor)

Teknik Açıklama: Türk mevzuatında yüklenici; (1) Yapı Denetim Kanunu (4708 SK) kapsamındaki denetim yükümlülüklerini, (2) 6331 SK kapsamındaki iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini, (3) 4735 SK kapsamındaki sözleşme yükümlülüklerini yerine getirmek zorundadır.

21. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Başlık: Birim Fiyat Sözleşmesinde Aylık Ara Hakediş Hesabı

Veriler:

• Sözleşme bedeli ($S$) = 10.000.000 TL
• Fiyat farkı yok (sözleşmede yer almıyor)
• Kesin teminat kesintisi = %6
• Bu hakedişte gerçekleşen imalatlar:
  • Toprak kazısı (Poz 15.120.1001): 500 m³ × 120 TL/m³
  • C25/30 hazır beton (temel): 80 m³ × 2.800 TL/m³
  • Nervürlü donatı Φ12–32: 8.000 kg × 45 TL/kg

İstenen: Bu hakedişin brüt tutarı, teminat kesintisi ve ödenecek net tutarı hesaplayınız.

Çözüm:

$$\text{Kazı} = 500 \times 120 = 60{.}000 \text{ TL}$$ $$\text{Beton} = 80 \times 2{.}800 = 224{.}000 \text{ TL}$$ $$\text{Donatı} = 8{.}000 \times 45 = 360{.}000 \text{ TL}$$ $$\text{Brüt Hakediş} = 60{.}000 + 224{.}000 + 360{.}000 = 644{.}000 \text{ TL}$$ $$\text{Teminat Kesintisi} = 644{.}000 \times 0{,}06 = 38{.}640 \text{ TL}$$

Not: Kümülatif kesinti sözleşme bedelinin %6'sına ulaşana kadar devam eder; sınır = 600.000 TL.

$$\text{Net Ödeme} = 644{.}000 - 38{.}640 = 605{.}360 \text{ TL (KDV hariç)}$$ $$\text{Pursantaj} = \frac{644{.}000}{10{.}000{.}000} \times 100 = \%6{,}44$$

Sonuç: Brüt Hakediş = 644.000 TL; Kesinti = 38.640 TL; Net Ödeme = 605.360 TL

Kontrol: Pursantaj sınır içinde (%6,44 < %100). Teminat sınırı (600.000 TL) bu hakedişte aşılmamış; kesinti uygulanmaya devam edecektir.

Problem 2 — Orta

Başlık: Birim Fiyat Sözleşmesinde Revize Birim Fiyat Hesabı (%20 Artış)

Veriler:

• Sözleşme bedeli ($S$) = 24.500 TL
• Y.25.003/29-A pozu birim fiyatı ($F$) = 10,00 TL
• Sözleşmede yer alan miktar = 200 m²
• Gerçekleşen toplam miktar = 350 m²

İstenen: (a) Revize birim fiyat uygulama eşiği var mı? (b) Varsa revize birim fiyatı hesaplayın. (c) Bu kalemin toplam hakediş tutarını hesaplayın.

Çözüm:

Adım 1 — %20 sınır kontrolü:

$$\text{Artış} = 350 - 200 = 150 \text{ m}^2 \quad > \quad 200 \times 0{,}20 = 40 \text{ m}^2 \checkmark$$

Adım 2 — %1 koşul kontrolü:

$$\text{Artış tutarı} = 150 \times 10 = 1{.}500 \text{ TL} \quad > \quad 24{.}500 \times 0{,}01 = 245 \text{ TL} \checkmark$$

Adım 3 — Revize birim fiyat (4735 SK Md.24):

$$R = F \times \left[1 - \frac{A \times F}{S}\right] = 10{,}00 \times \left[1 - \frac{150 \times 10{,}00}{24{.}500}\right] = 10{,}00 \times (1 - 0{,}0612) \approx 9{,}39 \text{ TL/m}^2$$

Adım 4 — Toplam hakediş:

$$\text{Toplam} = (200 \times 10{,}00) + (40 \times 10{,}00) + (110 \times 9{,}39) = 2{.}000 + 400 + 1{.}032{,}90 = 3{.}432{,}90 \text{ TL}$$

Sonuç: Revize birim fiyat = 9,39 TL/m²; Toplam Hakediş Tutarı = 3.432,90 TL

Kontrol: $R = 9{,}39 < F = 10{,}00$ TL → Revize fiyat sözleşme birim fiyatının altındadır. Resmi analiz fiyatı kontrolü yapılmalıdır.

Problem 3 — Zor

Başlık: Birim Fiyat Sözleşmesinde Fiyat Farkı Hesabı (2013/5217 BKK — Yİ-ÜFE Genel Endeks Yöntemi)

Veriler:

• Sözleşme tarihi: Ocak 2025; Uygulama ayı: Haziran 2025
• Bu ay hakediş tutarı ($A_n$): 644.000 TL
• Avans = 0 TL
• Temel endeks ($G_0$, ihale tarihinden bir önceki ay Yİ-ÜFE): 2.200
• Güncel endeks ($G_n$, hakediş ayından önceki ay Yİ-ÜFE): 2.450
• $B$ katsayısı (sabit): 0,90

İstenen: Fiyat farkı tutarını hesaplayın ve yükleniciye ödenecek toplam aylık hakediş tutarını bulun.

Çözüm:

Adım 1 — $P_n$ katsayısı:

$$P_n = \frac{G_n}{G_0} = \frac{2{.}450}{2{.}200} = 1{,}1136$$

Adım 2 — Fiyat farkı (2013/5217 BKK Md.6):

$$F = A_n \times B \times (P_n - 1) = 644{.}000 \times 0{,}90 \times (1{,}1136 - 1) = 644{.}000 \times 0{,}90 \times 0{,}1136 \approx 65{.}842{,}56 \text{ TL}$$

Adım 3 — Fiyat farkı için ek kesin teminat (4735 SK Md.11 Fıkra 5):

$$\text{Ek Teminat} = 65{.}842{,}56 \times 0{,}06 \approx 3{.}950{,}55 \text{ TL}$$

Adım 4 — Fiyat farkına ait KDV:

$$\text{FF KDV} = 65{.}842{,}56 \times 0{,}20 \approx 13{.}168{,}51 \text{ TL}$$

Adım 5 — Bu hakedişin toplam tutarı:

Sonuç: Fiyat Farkı = 65.842,56 TL; Bu Hakediş Toplam (KDV dahil) = 803.115,80 TL

Kontrol: $P_n = 1{,}1136$ → Enflasyon artışı %11,36 anlamına gelir; bu değer 2025 Ocak–Haziran dönemine ait Yİ-ÜFE değişimiyle uyumludur. $B = 0{,}90$ katsayısı, yüklenicinin gelir artışından doğan vergi etkisini dengelemek amacıyla kullanılmaktadır.

22. Sık Yapılan Hatalar

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
2. 4735 Sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
3. Teknik Sözlük.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Beton Metrajı Hesaplama
• İnşaat Demiri Hesaplama
• Kalıp Metrajı Hesaplama
• m² İnşaat Maliyeti Hesaplama
• Keşif Birim Fiyat Hesaplama

bilgiportali (2026). Metraj ve Hakediş Terimleri Sözlüğü. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/sz/metraj-hakedis-terimleri-sozlugu