Atterberg limitleri, ince taneli zeminlerin (kil, silt) su içeriğine bağlı olarak katı, yarı katı, plastik ve sıvı davranış sınırlarını belirleyen dört temel parametredir. 1911'de İsveçli tarım bilimci Albert Atterberg tarafından geliştirilen sistem, günümüzde zemin sınıflandırmasının (USCS, AASHTO) temelidir. ASTM D4318 ve TS 1900-1 standartlarında tanımlıdır.
Dört Temel Limit
| Limit | Sembol | Tanım |
|---|---|---|
| Büzülme Limiti | SL (ws) | Zemin artık büzülmeden su verdiği sınır |
| Plastik Limit | PL (wp) | Zeminin plastik davranış kaybettiği su içeriği |
| Likit Limit | LL (wL) | Zeminin viskoz sıvı gibi akmaya başladığı su içeriği |
| Plastisite İndisi | PI = LL − PL | Plastik davranış aralığı |
Zemin davranışı su içeriğine göre:
Katı → SL → Yarı Katı → PL → Plastik → LL → Viskoz Sıvı
Likit Limit (LL) Testi
Casagrande Yöntemi (ASTM D4318)
- Zemin karıştırılır (öncesi <425 µm eleğinden geçmiş)
- Casagrande cihazına konur, bıçakla V-kanal açılır
- Cihaz 2 devir/saniye hızla 1 cm yüksekten düşürülür
- Kanalın 1.27 cm birleşmesi için darbe sayısı (N) sayılır
- Su içeriği değiştirilerek 4-6 nokta elde edilir
- w - log(N) grafiğinde 25 darbede okunan su içeriği = LL
Alternatif: Fall-Cone (TS EN ISO 17892-12)
30° koni, 80 g, 5 saniye batırıldığında 20 mm batma için gereken su içeriği = LL. Casagrande'dan daha tekrarlanabilir.
Plastik Limit (PL) Testi
- Zemin elle yoğurulur
- Cam üzerine 3 mm çaplı silindirler yuvarlanır
- Silindirde çatlak oluştuğu su içeriği = PL
Plastisite İndisi (PI)
PI = LL − PL
PI, zeminin plastik davranış aralığını ölçer:
| PI | Plastisite |
|---|---|
| 0 | Plastik değil (kum) |
| 1-7 | Düşük plastisite |
| 7-17 | Orta plastisite |
| 17-35 | Yüksek plastisite |
| >35 | Çok yüksek plastisite |
USCS Zemin Sınıflandırmasında Kullanımı
Plastisite Kartı (Casagrande Chart):
- A-Çizgisi: PI = 0.73 · (LL − 20) — Kil/Silt ayrımı
- U-Çizgisi: Üst sınır
| Sınıf | Kriter |
|---|---|
| CL | LL < 50, A-çizgisi üstü |
| CH | LL ≥ 50, A-çizgisi üstü |
| ML | LL < 50, A-çizgisi altı |
| MH | LL ≥ 50, A-çizgisi altı |
| OL/OH | Organik zemin |
Zemin Özelliklerine Etkisi
| Özellik | LL Arttıkça | PI Arttıkça |
|---|---|---|
| Şişme potansiyeli | ↑ | ↑↑ |
| Büzülme | ↑ | ↑ |
| Kayma dayanımı | ↓ | ↓ |
| Geçirimlilik | ↓ | ↓ |
| Sıkıştırılabilirlik | ↑ | ↑ |
Kıvam İndisi (IC)
Mevcut su içeriğinin zemin durumunu gösterir:
IC = (LL − wdoğal) / PI
| IC | Durum |
|---|---|
| <0 | Sıvı (çamurlu) |
| 0 - 0.5 | Yumuşak kil |
| 0.5 - 0.75 | Orta kıvamlı kil |
| 0.75 - 1.0 | Sert kil |
| >1.0 | Çok sert/katı kil |
Aktivite İndisi (A)
Kil oranına göre plastisite:
A = PI / (%kil < 2 µm)
| A | Aktivite | Mineral |
|---|---|---|
| <0.75 | İnaktif | Kaolinit |
| 0.75 - 1.25 | Normal | İllit |
| >1.25 | Aktif | Montmorillonit, Bentonit |
Şişen kil zeminlerin tespitinde kritik.
Pratik Yorumlar
- LL > 50, PI > 20: Problemli kil (şişme, büzülme, oturma riski)
- PI > 35, A > 1.25: Montmorillonit içeriyor olabilir — temel kazısına dikkat!
- LL düşük, PI düşük: Kumsu, temel için uygun
TBDY 2018'de Kullanımı
TBDY 2018 Bölüm 16'da zemin sınıflandırması ve sıvılaşma analizi için:
- Kil/silt ayrımı → ZC/ZD/ZE sınıfına etki
- PI ≥ 7 olan zeminler sıvılaşmaz (genel kabul)
- Şişme riskli zeminlerde özel temel tasarımı
Sık Sorulan Sorular
LL 60, PL 25 olan zemin ne? PI = 35. LL > 50, A-çizgisi üstü → CH (yüksek plastisiteli kil). Şişme/büzülme riskli, temel tasarımında dikkat.
Atterberg deneyleri ne kadar sürer? Tam bir LL + PL seti: ~2 gün (numune hazırlama + test + etüv). Laboratuvar maliyeti 800-1500 TL.
Kum zeminde Atterberg uygulanır mı? Hayır. Kumun plastisitesi yok (PI = 0, NP). Atterberg yalnızca ince taneli zeminlerde (fraksiyon <425 µm) yapılır.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: ASTM D4318-17, TS 1900-1:2006, ASTM D2487-17.