Likit limit (LL veya wL), ince taneli zeminin (kil, silt) plastik halden viskoz sıvı haline geçtiği kritik su içeriği yüzdesidir. Atterberg limitlerinden biridir ve zeminin plastisite davranışını belirleyen üst sınırdır. 1911'de İsveçli Albert Atterberg tarafından tanımlanmış, 1927'de Arthur Casagrande tarafından standartlaştırılmıştır.
Tanım
Hamur kıvamı su içeriğine bağlı olarak değişir:
Katı → SL → Yarı Katı → PL → Plastik → LL → Viskoz Sıvı
- LL altında: Şekil verilebilir, hamur halinde
- LL üzerinde: Akar, yapışkan sıvı
Casagrande Yöntemi (ASTM D4318)
Cihaz
- Pirinç kapsül: 54 mm yarıçaplı taban, 8 mm kalınlık
- Mafsallı kol: 1 cm yüksekten düşüşü sağlar
- Krank: 2 devir/saniye hızla döndürür
- V-bıçak (groove): 11 mm üst, 2 mm taban açıklığı, 8 mm derin
- Sayaç: Düşüş sayısını gösterir
Numune Hazırlama
- Numune tamamen kurutulur (max 60°C)
- 425 µm (No. 40) elek altı alınır (~200 g)
- Distile su ile hamur halinde karıştırılır
- 16-24 saat olgunlaştırma (kil için zorunlu)
Test Prosedürü
- Hamur (su içeriği farklı 4-6 numune) pirinç kapsüle yerleştirilir, üst yüzey 8-10 mm kalınlık
- V-bıçak ile kapsül tabanına kadar bir kanal açılır
- Krank 2 devir/saniye hızla döndürülür
- Kanalın 12.7 mm (½") birleştiği darbe sayısı (N) sayılır
- Bölgeden örnek alınır, fırın kurutma ile su içeriği bulunur
- Su içeriği değiştirilerek N = 15-35 arası 4-6 nokta elde edilir
Hesap
Yarı-log grafik: x = log(N), y = w (%) noktaları işaretlenir. Regresyon doğrusu çizilir.
LL = w (N = 25)
Tek-Nokta Yöntemi (Hızlı, Yaklaşık)
LL = wN · (N/25)^0.121
N = 25 ± 5 olmalı.
Fall-Cone Yöntemi (BS 1377, TS EN ISO 17892-12)
Cihaz
- 30° koni, 80 g ağırlık
- 5 saniyelik batma
- Hassas mikrometre
Prosedür
- Hamur 55 mm çap, 40 mm derinlikteki kabına yerleştirilir
- Koni ucu hamur yüzeyine değdirilir, sıfır okunur
- Koni 5 saniye serbest bırakılır, derinlik okunur
- Su içeriği değiştirilerek batma 15-25 mm arası 4-6 nokta
- log(d) − w grafiğinde 20 mm batmaya karşılık gelen w = LL
Avantajlar
- Operatör etkisi az
- Tekrarlanabilir (±%2-4)
- Çok yumuşak kil için tek seçenek
- Hızlı (15-20 dk/nokta)
Tipik LL Değerleri
Tablo: Tipik LL Değerleri özeti.
| Mineral / Zemin | LL (%) |
|---|---|
| Kuvars kumu (silt fraksiyon) | NP |
| Kaolinit | 30 - 60 |
| İllit | 60 - 90 |
| Montmorillonit | 100 - 200 |
| Bentonit (Na-montmorillonit) | 300 - 700 |
| Türkiye normal kil | 35 - 70 |
| İstanbul Mavi Kil | 40 - 55 |
| Ankara kili (yüksek plastisiteli) | 60 - 90 |
| Yumuşak organik kil | 80 - 200 |
| Loess (lös) | 25 - 35 |
USCS Sınıflandırmada Kullanımı
Plastisite Kartı (Casagrande Chart)
A-Çizgisi: PI = 0.73 · (LL − 20)
Tablo: Plastisite Kartı (Casagrande Chart) özeti.
| Sınıf | LL Aralığı | A-Çizgisi |
|---|---|---|
| CL | < 50 | Üstü |
| CH | ≥ 50 | Üstü |
| ML | < 50 | Altı |
| MH | ≥ 50 | Altı |
| OL | < 50 | Organik (A-altı) |
| OH | ≥ 50 | Organik (A-altı) |
LL = 50 → düşük/yüksek plastisite ayrımı.
Korelasyon ve Türetilmiş Parametreler
Sıkıştırılabilirlik İndisi (Cc)
Skempton (1944) — Normal Konsolide Kil:
Cc = 0.009 · (LL − 10)
LL = 40 → Cc ≈ 0.27, LL = 70 → Cc ≈ 0.54.
Drenajsız Dayanım
Skempton:
Su / σ'v0 = 0.11 + 0.0037 · PI
Permeabilite
Mesri-Olson (1971):
k (m/s) ≈ 1.2 × 10⁻⁹ · (e³/(1+e)) · 10^(−2.5·(LL−10)/100)
Aktivite
A = PI / %kil (< 2µm)
Tablo: Aktivite özeti.
| Aktivite | A | Tipik Mineral |
|---|---|---|
| İnaktif | < 0.75 | Kaolinit |
| Normal | 0.75 - 1.25 | İllit |
| Aktif | 1.25 - 2 | Smektit karışım |
| Çok aktif | > 2 | Montmorillonit, Bentonit |
Faktörler ve Etkenler
Mineraloji
LL doğrudan kil mineraline bağlıdır. Smektit grubunun (montmorillonit) şişen yapısı çok yüksek LL üretir.
Tane Boyutu
Kil fraksiyonu (<2 µm) arttıkça LL artar. Saf silt LL ≈ 25-30, kil LL ≈ 50-90.
Katyon Değişimi
Na⁺ → Ca⁺⁺ değişimi LL'yi büyük ölçüde düşürür:
- Na-bentonit: LL ≈ 500
- Ca-bentonit: LL ≈ 130
Kireç stabilizasyonu bu etkiyi kullanır.
Organik İçerik
Organik madde LL'yi yapay olarak artırır. Fırın kurutma (105°C) yerine hava kurutma önerilir.
Tuzluluk
Deniz suyu varlığı LL'yi düşürür (çift tabaka sıkışır). Distile su ile hazırlık standarttır.
Şantiye Anlamı
Yüksek LL Riski
Tablo: Yüksek LL Riski özeti.
| LL (%) | Risk |
|---|---|
| < 35 | Normal |
| 35 - 50 | Orta dikkat |
| 50 - 70 | Yüksek (şişme, büzülme, dayanım kaybı) |
| 70 - 100 | Çok yüksek, özel tasarım |
| > 100 | Aktif kil, problem zemin |
Pratik Sınırlar
- Yol dolgusu: LL < 40, PI < 20 tercih
- Temel zemini: LL < 50, PI < 25
- Aktif kil (LL > 60, A > 1.25) ⇒ kireç stabilizasyonu veya kazma+değiştirme
Sık Yapılan Hatalar
- Olgunlaştırma süresi yetersiz — kil hidrasyon tamamlanmaz, LL düşük çıkar
- Distile su yerine musluk suyu — tuz etkisi LL'yi %10-20 düşürür
- Fırın kurutma organik zemine — LL düşer, hata
- N < 15 veya N > 35 noktalarla regresyon — doğrusal olmayan bölge
- 425 µm üstü partikül kalması — yanıltıcı yüksek LL
- Casagrande cihaz kalibrasyonu eksik — 1 cm düşüş sapması ±%10 LL hatası
- Tek nokta yöntemiyle yüksek LL kili — formül NC kil için geçerli, OC için sapar
Sık Sorulan Sorular
Su LL'den yüksek olunca ne olur? Zemin viskoz sıvı gibi davranır, drenajsız dayanım çok düşer. Saha kazısında durmaz, yapı oturma yapar. Quick clay (hassas İskandinav kili) doğal su içeriği bazen LL üzerindedir, ağır göçüklere yol açar.
Likit indisi (LI) nedir? LI = (wdoğal − PL) / PI. Zeminin mevcut su durumunu kıvam aralığında gösterir:
- LI < 0: Sert (PL altında)
- 0 < LI < 1: Plastik aralık
- LI > 1: Sıvı (LL üstünde, hassas kil tehlikesi)
Fall-cone Türkiye'de niye az yaygın? TS 1900-1 (2006) Casagrande yöntemini esas alır, fall-cone alternatif. TS EN ISO 17892-12 (2018) ile fall-cone resmi olarak kabul edildi ancak laboratuvar cihaz altyapısı henüz yaygın değil. Modern Avrupa laboratuvarları fall-cone tercih eder; Türkiye'de geçiş yavaş ilerliyor.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 18 Mayıs 2026 · Kaynaklar: ASTM D4318-17, TS 1900-1:2006, TS EN ISO 17892-12, Casagrande A. (1932), Skempton A.W. (1944).