CPT (Cone Penetration Test), standart bir konik ucun zemine sabit hızda (20±5 mm/s) itilerek uç direnci (qc), çevre sürtünmesi (fs) ve opsiyonel olarak boşluk suyu basıncı (u2) ölçen, sürekli profil veren bir arazi zemin deneyidir. ASTM D5778 standardında tanımlıdır. Türkiye'de giderek yaygınlaşmakta olup SPT'nin alternatifi/tamamlayıcısıdır.
CPT Donanımı
Standart koni (ASTM D5778):
- Uç açısı: 60°
- Uç çapı: 35.7 mm (alanı = 10 cm²)
- Sürtünme manşeti alanı: 150 cm²
- İtme hızı: 20 mm/s sabit
- Veri kaydı: 1-5 cm aralıkla
Ölçülen Parametreler
Tablo: Ölçülen Parametreler özeti.
| Parametre | Sembol | Birim | Ne Ölçer |
|---|---|---|---|
| Uç direnci | qc | MPa | Zeminin koni ucu altında dayanımı |
| Çevre sürtünmesi | fs | kPa | Manşete etkiyen kayma |
| Sürtünme oranı | Rf = fs/qc | % | Zemin tipi belirleme |
| Boşluk suyu basıncı | u2 | kPa | Piezocone (CPTu) ile |
Zemin Sınıflandırma (Robertson Soil Behavior Index)
Rf (sürtünme oranı) ile qc eşleştirmesi zemin tipini verir:
Tablo: Zemin Sınıflandırma (Robertson Soil Behavior Index) özeti.
| Zemin Tipi | qc (MPa) | Rf (%) |
|---|---|---|
| Organik zemin | 0.1 - 1 | 5 - 8 |
| Kil (hassas) | 0.5 - 2 | 1 - 3 |
| Kil | 1 - 3 | 3 - 6 |
| Silt | 2 - 5 | 2 - 5 |
| Kumlu silt | 3 - 10 | 1 - 3 |
| Gevşek kum | 4 - 10 | 0.5 - 2 |
| Sıkı kum | 10 - 30 | 0.5 - 1.5 |
| Çakıl | >15 | 0.5 - 1 |
CPT vs SPT — Hangisi Üstün?
Tablo: CPT vs SPT — Hangisi Üstün? özeti.
| Kriter | CPT | SPT |
|---|---|---|
| Veri sürekliliği | Her 1-5 cm | Her 1.5 m |
| Hassasiyet | Yüksek (dijital) | Operatöre bağlı |
| Hız | 20 m/saat | 5-10 m/gün |
| Maliyet | Yüksek (ekipman) | Düşük |
| Kum zemin | ⭐⭐⭐⭐⭐ | ⭐⭐⭐ |
| Kil zemin | ⭐⭐⭐⭐ | ⭐⭐⭐⭐ |
| Çakıl/kaya | ❌ (uç zarar görür) | ⭐⭐⭐⭐ |
| Numune alma | ❌ | ✅ |
| Laboratuvar gerekli | Hayır | Evet |
| Sıvılaşma analizi | ⭐⭐⭐⭐⭐ | ⭐⭐⭐⭐ |
Sonuç: Kumlu/killi zeminlerde CPT daha üstün, çakıllı zeminlerde SPT.
Parametre Korelasyonları
Efektif Sürtünme Açısı (φ')
φ' ≈ 17.6° + 11 · log₁₀(qc,n) (Robertson & Campanella)
İçsel Kohezyon (cu)
cu = (qc - σv) / Nk, Nk = 10-20 (tipik 15)
Elastisite Modülü (E)
E ≈ 2.5 · qc (gevşek kum), E ≈ 3-5 · qc (sıkı kum)
Göreli Sıkılık (Dr)
Dr = −98 + 66·log₁₀(qc / √σv') (Jamiolkowski vd.)
Piezocone (CPTu)
Standart CPT + u2 ölçümü = CPTu. Ekstra avantajlar:
- Dizin profilleme (disipasyon testi)
- OCR (aşırı konsolidasyon oranı)
- Hidrolik iletkenlik tahmini
- Sıvılaşma potansiyel değerlendirme (kesinlik ↑)
TBDY 2018 ve CPT
TBDY 2018 Madde 16.4, saha deneylerini tanımlar. CPT:
- Sıvılaşma riski analizinde tercihli yöntem
- ZC/ZD/ZE/ZF zemin sınıflandırmasında SPT ile birlikte kullanılabilir
- Vs30 korelasyonları ile dinamik parametreler türetilebilir
Sık Sorulan Sorular
CPT maliyeti SPT'nin kaç katı? Türkiye'de CPT yaklaşık 2-3 kat daha pahalı (ekipman ithal, ağır truck gerekli). Ancak veri yoğunluğu 10 kat fazla, büyük projelerde ekonomik.
CPT'de numune alınmıyor mu? Standart CPT'de numune alınmaz. "CPT sampler" eklentisi ile alınabilir ama bu CPT+ olarak adlandırılır.
Türkiye'de CPT yaygın mı? Büyük projelerde (metro, köprü, yüksek bina) yaygın. Konut projelerinde SPT hâkim — maliyet farkı nedeniyle.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: ASTM D5778-20, ISO 22476-1:2012, TBDY 2018.
İlgili Hesaplama Araçları
Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları: