Zemin Sınıfı, bir arazinin üst 30 metresindeki zemin özelliklerine göre deprem davranışını kategorize etmek için kullanılan sistemdir. TBDY 2018 Madde 16.1'e göre ZA, ZB, ZC, ZD, ZE, ZF olmak üzere 6 sınıfa ayrılır. Sınıflandırma temel olarak Vs30 (ilk 30 m ortalama kayma dalgası hızı) parametresine dayanır ve tasarım spektrumunun FS/F1 katsayılarını belirler.
Zemin Sınıflarının Özeti (TBDY 2018)
Tablo: Zemin Sınıflarının Özeti (TBDY 2018) özeti.
| Sınıf | Vs30 (m/s) | Tanım |
|---|---|---|
| ZA | > 1500 | Sağlam kaya |
| ZB | 760 - 1500 | Kaya |
| ZC | 360 - 760 | Çok sıkı kum/çakıl veya sert kil |
| ZD | 180 - 360 | Sıkı kum/çakıl veya çok katı kil |
| ZE | < 180 | Gevşek kum/çakıl veya yumuşak kil |
| ZF | Özel | Sıvılaşma riski, organik, özel analiz |
Vs30 Nedir?
Vs30 (Üst 30 m ortalama kayma dalgası hızı):
Vs30 = 30 / Σ(hi / Vsi)
- hi: i. tabakanın kalınlığı
- Vsi: i. tabakanın kayma dalgası hızı
Harmonik ortalama kullanılır; tabakalar kalınlığa göre ağırlıklı değildir.
Vs Ölçüm Yöntemleri
Tablo: Vs Ölçüm Yöntemleri özeti.
| Yöntem | Yerinde/Laboratuvar | Hassasiyet |
|---|---|---|
| Downhole | Yerinde (sondaj) | Yüksek |
| MASW (Multichannel Analysis of Surface Waves) | Yüzey, jeofiziksel | Orta |
| ReMi (Refraction Microtremor) | Yüzey, pasif | Düşük-orta |
| PS logging | Sondaj | Çok yüksek |
| Empirik korelasyon (SPT, CPT) | Dolaylı | Düşük |
Sınıflara Göre Detaylar
ZA — Sağlam Kaya
- Vs30 > 1500 m/s
- Granit, bazalt, dolomit (çatlaksız)
- Türkiye'de nadir
- Spektrum etkisi: En düşük (FS = 0.8)
ZB — Kaya
- Vs30 = 760-1500 m/s
- Kireçtaşı, serpantin, şist
- Türkiye'de yaygın bölgeler: Toroslar, dağlık Karadeniz
- Spektrum etkisi: Düşük (FS = 0.9)
ZC — Çok Sıkı Zemin
- Vs30 = 360-760 m/s
- Çok sıkı kum/çakıl, sert kil (cu > 200 kPa)
- Türkiye'de yaygın (iç Anadolu, Trakya)
- Spektrum etkisi: Orta (FS = 1.2-1.3)
ZD — Sıkı Zemin
- Vs30 = 180-360 m/s
- Sıkı kum/çakıl, orta-sert kil (cu = 100-200 kPa)
- En yaygın Türkiye zemin sınıfı (Marmara, Ege ovaları)
- Spektrum etkisi: Yüksek (FS = 1.4-1.6)
ZE — Yumuşak Zemin
- Vs30 < 180 m/s
- Gevşek kum, yumuşak kil (cu < 50 kPa)
- Türkiye'de: dolgu alanlar, delta (İstanbul Haliç, İzmir Bayraklı)
- Spektrum etkisi: En yüksek (FS = 2.4'e kadar)
ZF — Özel Zemin
Aşağıdaki özelliklerden birini barındıran zeminler:
- Sıvılaşma potansiyeli yüksek (doygun gevşek kum)
- Organik malzeme (turba, organik kil)
- Çok yumuşak kil (cu < 25 kPa, kalınlık > 3m)
- Şişen zemin (serbest şişme > %5)
- Duyarlı kil (hassasiyet oranı > 4)
Zorunlu: Saha-özgü deprem tepki analizi (SSRA — Site-Specific Response Analysis)
ZD Zemin — Türkiye'nin En Yaygın Sınıfı
Büyük şehirlerin büyük çoğunluğu ZD:
- İstanbul: Büyükçekmece, Esenyurt, Ataşehir, Ümraniye
- Ankara: Çankaya, Yenimahalle
- İzmir: Karşıyaka, Konak, Buca
- Bursa: Merkez, Nilüfer
- Antalya: Muratpaşa, Konyaaltı
Zemin Sınıfının Önem (Maliyet Etkisi)
Aynı proje farklı zemin sınıfında:
Tablo: Zemin Sınıfının Önem (Maliyet Etkisi) özeti.
| Zemin | Göreli Yapı Maliyeti |
|---|---|
| ZA/ZB | Baz (1.0) |
| ZC | 1.05 (+%5) |
| ZD | 1.15 (+%15) |
| ZE | 1.25-1.40 (+%25-40) |
| ZF | 1.40-1.80 (+%40-80, iyileştirme dahil) |
Alternatif Sınıflandırma Parametreleri
Vs30 yoksa TBDY 2018 Tablo 16.1 alternatifleri kabul eder:
Tablo: Alternatif Sınıflandırma Parametreleri özeti.
| Parametre | Ölçüm | Kullanım |
|---|---|---|
| N60 | SPT darbesi | Her zaman |
| cu | Drenajsız kayma dayanımı | Kil için |
| PI, LL | Plastisite indisleri | Kil sınıflandırma |
| IP + su içeriği | Hassaslık, organik kontrolü | ZF sınıfı için |
Zemin İyileştirme
ZE'den ZD'ye yükseltmek için:
Tablo: Zemin İyileştirme özeti.
| Yöntem | Etki | Maliyet |
|---|---|---|
| Kum kolonu (stone column) | Yoğunluk + drenaj | Düşük |
| Jet grout | Yüksek dayanım | Yüksek |
| Vibroflotation | Sıkışma | Orta |
| Dynamic compaction | Yüzeyde yoğunluk | Düşük |
| Kazık temel | Zayıf zemin atlatma | Yüksek |
AFAD TDTH Zemin Verisi
tdth.afad.gov.tr parsel koordinatı için:
- Vs30 değerini verir (ortalama tahmin)
- Zemin sınıfı önerir (ZA-ZE)
Ancak: Bu değer genel tahmini; proje için yerel zemin etüdü zorunludur.
ZE ve ZF Binaları
ZE veya ZF zemin üzerindeki binalarda:
- Zorunlu nonlineer analiz
- Derin temel veya zemin iyileştirme
- Sıvılaşma analizi (ZF için mutlaka)
- Yüksek spektrum → sıkı tasarım
Sık Sorulan Sorular
Zemin sınıfımı nasıl öğrenebilirim? Tercihen yerel zemin etüdü raporu (jeolojik/jeoteknik rapor). Yoksa AFAD TDTH haritasından tahmini alın — yapı denetim süreci için yetmez.
ZE zemin üzerinde bina yapılabilir mi? Evet, ancak özel dikkat gerektirir. Genelde ek maliyet +%25-40. Zemin iyileştirme veya derin temel zorunlu olabilir.
Vs30 yerine SPT kullanılabilir mi? Evet, TBDY 2018 Tablo 16.1 alternatif parametreler kabul eder. Ancak Vs30 altın standart; büyük projelerde direkt ölçüm yapılmalıdır.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: TBDY 2018 Madde 16.1, Tablo 16.1, ASCE 7-16.
İlgili Hesaplama Araçları
Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları: