Sismik derz genişliği nasıl hesaplanır?

TBDY 2018 Md. 4.9.1'e göre: Δ = α × H. α katsayısı DTS=1 için 0.030, DTS=2 için 0.024, DTS=3 için 0.020, DTS=4 için 0.015. H bina yüksekliği (m). Örnek: 8 katlı, H=24 m, DTS=1 → Δ=0.030×24=0.72 m=72 cm. Eğer ayrıntılı dinamik analiz yapılırsa Δ = √(Δ₁² + Δ₂²) yöntemi de kullanılabilir; burada Δ₁ ve Δ₂ komşu binaların tepe yer değiştirmeleridir.

Dilatasyon derzi ile sismik derz aynı şey mi?

Genelde aynı anlamda kullanılır ama teknik olarak farklılar: Termal dilatasyon derzi sıcaklık değişiminden kaynaklı genleşme için (10-30 mm), sismik derz ise deprem yer değiştirmesi için (300-1500 mm) yapılır. Türk yapı pratiğinde tek derz hem sismik hem termal işlevi üstlenir — TBDY 2018'in büyük sismik derz değeri zaten termal ihtiyacı kapsar. Bina bloklarını ayıran derzler sismik derz, beton içi sürekli olmayan derzler ise termal/konstrüksiyon derzi olarak adlandırılır.

Dilatasyon derzi nasıl doldurulur?

Derz boşluğu boş bırakılmaz — su, böcek ve yangın geçişini önlemek için doldurulur. Tipik dolgu: (1) Çatı dahil sünger profil (polietilen veya EPDM kauçuk), (2) Yangın derzi (mineral yün, intumescent köpük), (3) Bitüm bant veya membran su yalıtımı, (4) Esnek metal kapak (alüminyum/galvaniz çelik, körüklü). Dolgu malzemesi sismik yer değiştirmeyi engellememeli; sıkıştırılabilir ve elastik olmalı. Su yalıtımı kritiktir — derzden su sızması taşıyıcıya ulaşır.

Dilatasyon Derzi Nedir? Sismik ve Termal Bina Ayrılması

Dilatasyon derzi (expansion joint, seismic gap), bir binayı veya birden fazla bina bloğunu birbirinden tamamen ayıran düşey açıklıktır. Temelden çatıya kadar süreklidir ve iki bağımsız yapıyı oluşturur. Sismik çarpışmayı, ısıl genleşme gerilmelerini ve oturma farklılıklarını absorbe eder.

Dilatasyon Derzi Türleri

Sismik Derz (Seismic Gap)

Deprem yer değiştirmesi için
Geniş açıklık (30-150 cm)
TBDY 2018 Md. 4.9 zorunlu

Termal/Genleşme Derzi (Expansion Joint)

Isıl genleşme-büzülme için
Dar açıklık (1-3 cm)
TS 500 Md. 6.5 zorunlu (>30 m bina)

Oturma Derzi (Settlement Joint)

Farklı zemin oturması olan bölgelerde
Temelden başlayarak çatıya kadar
Yumuşak/sert zemin sınırında

Konstrüksiyon (Soğuk) Derzi

Beton döküm süreksizliği
Farklı betonlar arası birleşim
Yapısal olarak süreklidir

Sismik Derz Hesabı (TBDY 2018)

Formül 1 — Basitleştirilmiş

Δ = α × H

Tablo: Formül 1 — Basitleştirilmiş özeti.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 1 — DTS / α
DTS	α
DTS=1 (Yüksek)	0.030
DTS=2	0.024
DTS=3	0.020
DTS=4 (Düşük)	0.015

H: Bina yüksekliği (m)

Formül 2 — Ayrıntılı

Δ = √(δ₁² + δ₂²)

δ₁: Bina 1 tepe yer değiştirmesi
δ₂: Bina 2 tepe yer değiştirmesi

Örnek Hesap

8 katlı bina, kat yüksekliği 3 m, H=24 m, DTS=1:

Δ = 0.030 × 24 = 0.72 m = 72 cm

10 katlı bina, H=30 m, DTS=2:

Δ = 0.024 × 30 = 0.72 m = 72 cm

Komşu Bina Yüksekliği Farkı

İki bina yükseklik farklıysa: Δ = max(Δ₁, Δ₂) — büyük olan dikkate alınır.

Termal Derz

Ne Zaman Gerekli

TS 500 Md. 6.5: Bina uzunluğu 30 m'yi geçerse termal derz zorunlu.

Beton Genleşme Hesabı

ΔL = α × L × ΔT

α = 10 × 10⁻⁶ /°C (beton)
L = bina uzunluğu (m)
ΔT = sıcaklık farkı (°C)

Örnek

50 m bina, ΔT = 40°C (yaz-kış):

ΔL = 10⁻⁵ × 50 × 40 = 0.020 m = 2 cm

Termal derz: min 2 cm + güvenlik = 3 cm.

Derz Uygulaması

Temel Seviyesinden Başlama

Dilatasyon temele kadar uzanır
İki yapı bağımsız temele oturur
Radye ise temel altında derz kesiti

Düşey Süreklilik

Tüm katlarda aynı hizada
Kolon-kiriş ayrı sistem
Döşemeler bağımsız

Çatı ve Dış Cephe

Çatıya kadar uzanır
Cephe kaplama körüklü kapak ile geçilir
Su yalıtımı esnek membran

Dolgu Malzemeleri

Tablo: Dolgu Malzemeleri özeti.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 2 — Tabaka / Malzeme
Tabaka	Malzeme
İç (sıkıştırılabilir)	Polietilen sünger, EPDM kauçuk
Yangın geçişi	Mineral yün, intumescent köpük
Su yalıtımı	Bitüm bant, EPDM membran
Dış kapak	Alüminyum körüklü, galvaniz çelik
Dekoratif	Alüminyum profil, pirinç

Sismik Derz Hasarları

Yetersiz Genişlik

İki bina çarpışır (pounding effect):

Kolon-kiriş düğüm noktası ezilir
Diyagonal çatlak
Üst katta amplifikasyon
Tek taraflı yıkım

Marmara 1999 Örneği

Çok sayıda komşu binada pounding hasarı
5-10 cm yetersiz derz nedeniyle ~10-20 cm gerekiyordu
Üst katlarda hasar yoğunlaştı

Kahramanmaraş 2023 Örneği

Site içi blok çarpışmaları yaygın
Dilatasyon dolgusu sert (köpük yerine briket) → işlev görmedi
~30-50 cm derz olması gerekenlerde 5-10 cm vardı

TBDY 2018 Md. 4.9 Diğer Koşullar

Derz açıklığı yapı yüksekliği boyunca süreklilik
Aynı sismik dilatasyon bloğunda düzensizlik kontrolü
Komşu binaların eşit kat yüksekliği olmalı (ideal)
Site içi yapılar arası derz: max(Δ₁, Δ₂)
Derz hesabı sismik aralık değil yer değiştirme bazlı

Sık Yapılan Hatalar

Derz yetersiz — Hesap yapılmadan 5-10 cm bırakma
Sert dolgu malzemesi — Tuğla, briket → derz işlevini engeller
Dolgu yanlış — Çimentolu harç ile doldurma
Derz süreksiz — Çatıda bitiyor ama temelde yok
Üst kat geçişi — Birleştirilmiş çatı = derz yok demek
Yangın dolgu eksik — Derzden yangın yayılır
Su yalıtımı zayıf — Derzden sızıntı
Kapak rijit — Esnek olmayan kapak çatlar

Yeniden Onarım/Genişletme

Mevcut yapıda:

Derz dolgu yenileme — Sert dolguyu sünger ile değiştir
Derz genişletme — Kısmi yıkım + yeniden çerçeveleme (pahalı)
Tampon malzeme — İki bina arası elastik blok
İzleme — Çatlak ölçer + akselerometre

Derz Yerine Süreklilik

Bazı yapılarda derz yerine monolitik tasarım tercih edilir:

Çok geniş binalarda temel akış-stres analizi
Termal donatı (TS 500 Md. 6.5 alternatifi)
Sismik için rijit diyafram + uygun şekil

Ancak büyük binalarda derz kaçınılmazdır.

İlgili

Son güncelleme: 18 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TBDY 2018 Md. 4.9, TS 500 Md. 6.5, TS EN 1992-1-1, AFAD Yapısal Hasar Raporları.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları: