Dilatasyon Derzi Nedir?
Dilatasyon derzi (expansion joint, seismic gap), bir binayı veya birden fazla bina bloğunu birbirinden tamamen ayıran düşey açıklıktır. Temelden çatıya kadar süreklidir ve iki bağımsız yapıyı oluşturur. Sismik çarpışmayı, ısıl genleşme gerilmelerini ve oturma farklılıklarını absorbe eder.
Dilatasyon Derzi Türleri
Sismik Derz (Seismic Gap)
- Deprem yer değiştirmesi için
- Geniş açıklık (30-150 cm)
- TBDY 2018 Md. 4.9.3'e göre tasarlanır
Termal/Genleşme Derzi (Expansion Joint)
- Isıl genleşme-büzülme için
- Dar açıklık (1-3 cm)
- TS 500 Md. 6.3.4 (40 m sınırı)
Oturma Derzi (Settlement Joint)
- Farklı zemin oturması olan bölgelerde
- Temelden başlayarak çatıya kadar
- Yumuşak/sert zemin sınırında
Konstrüksiyon (Soğuk) Derzi
- Beton döküm süreksizliği
- Farklı betonlar arası birleşim
- Yapısal olarak süreklidir
Sismik Derz Hesabı (TBDY 2018)
Formül 1 — Basitleştirilmiş
Δ = α × H
| DTS | α |
|---|---|
| DTS=1 (Yüksek) | 0.030 |
| DTS=2 | 0.024 |
| DTS=3 | 0.020 |
| DTS=4 (Düşük) | 0.015 |
H: Bina yüksekliği (m)
Formül 2 — Ayrıntılı
Δ = √(δ₁² + δ₂²)
- δ₁: Bina 1 tepe yer değiştirmesi
- δ₂: Bina 2 tepe yer değiştirmesi
Örnek Hesap
8 katlı bina, kat yüksekliği 3 m, H=24 m, DTS=1:
Δ = 0.030 × 24 = 0.72 m = 72 cm
10 katlı bina, H=30 m, DTS=2:
Δ = 0.024 × 30 = 0.72 m = 72 cm
Komşu Bina Yüksekliği Farkı
İki bina yükseklik farklıysa: Δ = max(Δ₁, Δ₂) — büyük olan dikkate alınır.
Termal Derz
Ne Zaman Gerekli
TS 500 Md. 6.3.4: Dış etkilere açık yapılarda derz aralıkları 40 m'yi aşmamalıdır.
Beton Genleşme Hesabı
ΔL = α × L × ΔT
- α = 10 × 10⁻⁶ /°C (beton)
- L = bina uzunluğu (m)
- ΔT = sıcaklık farkı (°C)
Örnek
50 m bina, ΔT = 40°C (yaz-kış):
ΔL = 10⁻⁵ × 50 × 40 = 0.020 m = 2 cm
Termal derz: min 2 cm + güvenlik = 3 cm.
Derz Uygulaması
Temel Seviyesinden Başlama
- Dilatasyon temele kadar uzanır
- İki yapı bağımsız temele oturur
- Radye ise temel altında derz kesiti
Düşey Süreklilik
- Tüm katlarda aynı hizada
- Kolon-kiriş ayrı sistem
- Döşemeler bağımsız
Çatı ve Dış Cephe
- Çatıya kadar uzanır
- Cephe kaplama körüklü kapak ile geçilir
- Su yalıtımı esnek membran
Dolgu Malzemeleri
| Tabaka | Malzeme |
|---|---|
| İç (sıkıştırılabilir) | Polietilen sünger, EPDM kauçuk |
| Yangın geçişi | Mineral yün, intumescent köpük |
| Su yalıtımı | Bitüm bant, EPDM membran |
| Dış kapak | Alüminyum körüklü, galvaniz çelik |
| Dekoratif | Alüminyum profil, pirinç |
Sismik Derz Hasarları
Yetersiz Genişlik
İki bina çarpışır (pounding effect):
- Kolon-kiriş düğüm noktası ezilir
- Diyagonal çatlak
- Üst katta amplifikasyon
- Tek taraflı yıkım
Marmara 1999 Örneği
- Çok sayıda komşu binada pounding hasarı
- 5-10 cm yetersiz derz nedeniyle ~10-20 cm gerekiyordu
- Üst katlarda hasar yoğunlaştı
Kahramanmaraş 2023 Örneği
- Site içi blok çarpışmaları yaygın
- Dilatasyon dolgusu sert (köpük yerine briket) → işlev görmedi
- ~30-50 cm derz olması gerekenlerde 5-10 cm vardı
TBDY 2018 Md. 4.9 Diğer Koşullar
- Derz açıklığı yapı yüksekliği boyunca süreklilik
- Aynı sismik dilatasyon bloğunda düzensizlik kontrolü
- Komşu binaların eşit kat yüksekliği olmalı (ideal)
- Site içi yapılar arası derz: max(Δ₁, Δ₂)
- Derz hesabı sismik aralık değil yer değiştirme bazlı
Sık Yapılan Hatalar
- Derz yetersiz — Hesap yapılmadan 5-10 cm bırakma
- Sert dolgu malzemesi — Tuğla, briket → derz işlevini engeller
- Dolgu yanlış — Çimentolu harç ile doldurma
- Derz süreksiz — Çatıda bitiyor ama temelde yok
- Üst kat geçişi — Birleştirilmiş çatı = derz yok demek
- Yangın dolgu eksik — Derzden yangın yayılır
- Su yalıtımı zayıf — Derzden sızıntı
- Kapak rijit — Esnek olmayan kapak çatlar
Yeniden Onarım/Genişletme
Mevcut yapıda:
- Derz dolgu yenileme — Sert dolguyu sünger ile değiştir
- Derz genişletme — Kısmi yıkım + yeniden çerçeveleme (pahalı)
- Tampon malzeme — İki bina arası elastik blok
- İzleme — Çatlak ölçer + akselerometre
Derz Yerine Süreklilik
Bazı yapılarda derz yerine monolitik tasarım tercih edilir:
- Çok geniş binalarda temel akış-stres analizi
- Termal donatı (TS 500 Md. 6.5 alternatifi)
- Sismik için rijit diyafram + uygun şekil
Ancak büyük binalarda derz kaçınılmazdır.
İlgili
Son güncelleme: 18 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TBDY 2018 Md. 4.9, TS 500 Md. 6.5, TS EN 1992-1-1, AFAD Yapısal Hasar Raporları.
İlgili Hesaplama Araçları
Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları: