Sismik damper (seismic damper), binanın deprem/rüzgâr kaynaklı yatay hareketlerini enerji sönümleyerek azaltan mekanik veya hidrolik bir sistemdir. Yapıya ek sönümleme (%15-30) ekleyerek deplasmanları ve iç kuvvetleri azaltır. TBDY 2018 Bölüm 12 ve ASCE 7-16 Chapter 18'de tanımlıdır.
Çalışma Prensibi
Bina sallandığında:
- Damper deformasyon yapar (yay, hidrolik, plastik)
- Deformasyon sırasında enerji dissipate eder (ısı)
- Bu enerji tekrar geri dönmez — sönümlenmiş
- Bina salınımı hızla azalır
Damper Türleri
1. Viskoz Damper (FVD)
Hidrolik piston + silikon yağı:
- Hız bağımlı kuvvet: F = C × v^α
- Sönüm %20-30
- Rezidüel deformasyon yok
- Büyük deprem + rüzgâr her ikisinde aktif
Yaygın üreticiler:
- Taylor Devices (ABD)
- Jarret (Fransa)
- FIP Industriale (İtalya)
2. Histeretik Damper
Akma bazlı plastik deformasyon:
- Deplasman bağımlı kuvvet
- Metal levha plastik akması (BRB — Buckling Restrained Brace)
- Kurşun damperi
- Sönüm %15-25
3. Sürtünmeli Damper (Friction)
Sürtünme yüzeyi:
- Belirli yük sonrası kayar
- Kaymada enerji kaybı
- Sönüm %15-25
- Tekrar kullanılabilir
4. Tuned Mass Damper (TMD)
Büyük sarkaç kütle:
- Binanın ilk periyoduna ayarlanır
- Rezonans dışında sallar
- Sönüm %5-15
- Rüzgâr için çok etkili
Örnek: Taipei 101 — 660 ton çelik kütle
5. Tuned Liquid Damper (TLD)
- Sıvı dolu tank
- Dalgalanma ile sönümleme
- Ekonomik, depoyu kullanır (su deposu)
6. BRB (Buckling Restrained Brace)
- Çelik çekirdek içinde burkulmaz çapraz
- Çekme ve basınçta simetrik davranış
- Sönüm %15-20
- Japonya, Kaliforniya yaygın
Sönümleme Oranı (ξ)
| Sistem | Ek Sönüm |
|---|---|
| Normal çelik yapı | %2-3 (baseline) |
| Normal BA yapı | %5 (baseline) |
| BRB eklenmiş | %15-20 |
| Viskoz damperli | %20-30 |
| TMD'li yüksek bina | +%3-8 (rüzgâr için) |
Deprem Response Azaltma
Sönüm ile ivme azalması:
| ξ | Azaltma |
|---|---|
| %5 (baseline) | 1.00 |
| %10 | ~0.83 |
| %15 | ~0.71 |
| %20 | ~0.63 |
| %30 | ~0.53 |
%20 sönüm ile bina ivmesi %37 azalır.
Nereye Yerleştirilir?
- Çapraz konumda: En yaygın (tek katta çapraz dizilişi)
- Kat diafragmasına: Kesme kuvveti seviyesinde
- Temel üstüne: İzolatörlerle birlikte
- Uzay sitesinin tepesine: TMD için
TBDY 2018 Kuralları (Bölüm 12)
Damperli Sistem Gereksinimleri
- Test sertifikası: Üretici damper testi
- Zaman tanım alanı analizi: Tasarım kapsamında değerlendirilir
- Yedekli sistem: Damper arızalansa bile yapı güvenli
- Damper sayısı ve dağılımı: Yapısal analiz ve yedeklilik hedeflerine göre belirlenir
Sönüm Matrisinin Belirlenmesi
Damper konumu ve karakteristiği ile modal sönüm matrisi oluşturulur. Modal superposition veya direkt entegrasyon ile analiz.
Maliyet
| Damper | Tipik Maliyet | Kullanım |
|---|---|---|
| Viskoz damper | 80.000 - 300.000 TL/ad | Yüksek bina, köprü |
| BRB | 50.000 - 150.000 TL/ad | Çelik çerçeveli bina |
| Sürtünmeli | Tipik olarak 40.000 - 120.000 TL/ad | Ticari yapı |
| TMD | Özel tasarım | Ultra-yüksek bina |
Öne Çıkan Örnekler
Dünya
- Taipei 101 — 660 ton TMD
- Shanghai World Financial Center — hidrolik damper
- LAX Havalimanı — sürtünmeli damper
- Kansai Havalimanı — taban izolasyon + damper
Türkiye
- Yeni stadyumlar (Galatasaray NEF, Atatürk)
- Büyük AVM'ler — BRB sistemleri
- Yeni sağlık kompleksleri — viskoz damper
Pasif vs Aktif vs Yarı-aktif
| Tür | Özellik | Kullanım |
|---|---|---|
| Pasif | Kendi enerjisini kullanır | En yaygın, güvenli |
| Yarı-aktif | Kontrolle ayarlanır | Yüksek performans |
| Aktif | Elektrik motoru ile karşı kuvvet | Deneysel, pahalı |
Türkiye'de pasif sistemler tercih edilir.
İzolatörle Kombinasyon
Taban izolatör + damper birlikte:
- İzolatör: Periyot uzatma (kaçış)
- Damper: Enerji sönümleme (azaltma)
- Optimum: LRB (izolatör + damper içinde)
Sık Sorulan Sorular
Normal binada damper gerekli mi? Damper kullanımı her bina için genel bir zorunluluk değildir. Kritik yapılarda veya rezonans sorunu bulunan yapılarda tercih edilebilir.
Damper 50 yıl ömürlü mü? Viskoz damperler için ~40-50 yıllık servis ömrü öngörülebilir; histeretik damperler (BRB) büyük deprem sonrasında incelenerek gerekirse değiştirilir.
Bina sallanırken damper hisseder miyim? Damper siz hissetmeden çalışır. Sadece binanın daha az sallandığını fark edersiniz.
İlgili
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: TBDY 2018 Bölüm 12, ASCE 7-16 Chapter 18.
İlgili Hesaplama Araçları
Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları: