Sismik damper (seismic damper), binanın deprem/rüzgâr kaynaklı yatay hareketlerini enerji sönümleyerek azaltan mekanik veya hidrolik bir sistemdir. Yapıya ek sönümleme (%15-30) ekleyerek deplasmanları ve iç kuvvetleri azaltır. TBDY 2018 Bölüm 12 ve ASCE 7-16 Chapter 18'de tanımlıdır.
Çalışma Prensibi
Bina sallandığında:
- Damper deformasyon yapar (yay, hidrolik, plastik)
- Deformasyon sırasında enerji dissipate eder (ısı)
- Bu enerji tekrar geri dönmez — sönümlenmiş
- Bina salınımı hızla azalır
Damper Türleri
1. Viskoz Damper (FVD)
Hidrolik piston + silikon yağı:
- Hız bağımlı kuvvet: F = C × v^α
- Sönüm %20-30
- Rezidüel deformasyon yok
- Büyük deprem + rüzgâr her ikisinde aktif
Yaygın üreticiler:
- Taylor Devices (ABD)
- Jarret (Fransa)
- FIP Industriale (İtalya)
2. Histeretik Damper
Akma bazlı plastik deformasyon:
- Deplasman bağımlı kuvvet
- Metal levha plastik akması (BRB — Buckling Restrained Brace)
- Kurşun damperi
- Sönüm %15-25
3. Sürtünmeli Damper (Friction)
Sürtünme yüzeyi:
- Belirli yük sonrası kayar
- Kaymada enerji kaybı
- Sönüm %15-25
- Tekrar kullanılabilir
4. Tuned Mass Damper (TMD)
Büyük sarkaç kütle:
- Binanın ilk periyoduna ayarlanır
- Rezonans dışında sallar
- Sönüm %5-15
- Rüzgâr için çok etkili
Örnek: Taipei 101 — 660 ton çelik kütle
5. Tuned Liquid Damper (TLD)
- Sıvı dolu tank
- Dalgalanma ile sönümleme
- Ekonomik, depoyu kullanır (su deposu)
6. BRB (Buckling Restrained Brace)
- Çelik çekirdek içinde burkulmaz çapraz
- Çekme ve basınçta simetrik davranış
- Sönüm %15-20
- Japonya, Kaliforniya yaygın
Sönümleme Oranı (ξ)
Tablo: Sönümleme Oranı (ξ) özeti.
| Sistem | Ek Sönüm |
|---|---|
| Normal çelik yapı | %2-3 (baseline) |
| Normal BA yapı | %5 (baseline) |
| BRB eklenmiş | %15-20 |
| Viskoz damperli | %20-30 |
| TMD'li yüksek bina | +%3-8 (rüzgâr için) |
Deprem Response Azaltma
Sönüm ile ivme azalması:
Tablo: Deprem Response Azaltma özeti.
| ξ | Azaltma |
|---|---|
| %5 (baseline) | 1.00 |
| %10 | ~0.83 |
| %15 | ~0.71 |
| %20 | ~0.63 |
| %30 | ~0.53 |
%20 sönüm ile bina ivmesi %37 azalır.
Nereye Yerleştirilir?
- Çapraz konumda: En yaygın (tek katta çapraz dizilişi)
- Kat diafragmasına: Kesme kuvveti seviyesinde
- Temel üstüne: İzolatörlerle birlikte
- Uzay sitesinin tepesine: TMD için
TBDY 2018 Kuralları (Bölüm 12)
Damperli Sistem Gereksinimleri
- Test sertifikası: Üretici damper testi
- Zaman tanım alanı analizi: Zorunlu
- Yedekli sistem: Damper arızalansa bile yapı güvenli
- Minimum damper sayısı: Her kat başına 2+ adet
Sönüm Matrisinin Belirlenmesi
Damper konumu ve karakteristiği ile modal sönüm matrisi oluşturulur. Modal superposition veya direkt entegrasyon ile analiz.
Maliyet
Tablo: Maliyet özeti.
| Damper | Tipik Maliyet | Kullanım |
|---|---|---|
| Viskoz damper | 80.000 - 300.000 TL/ad | Yüksek bina, köprü |
| BRB | 50.000 - 150.000 TL/ad | Çelik çerçeveli bina |
| Sürtünmeli | 40.000 - 120.000 TL/ad | Ticari yapı |
| TMD | Özel tasarım | Ultra-yüksek bina |
Öne Çıkan Örnekler
Dünya
- Taipei 101 — 660 ton TMD
- Shanghai World Financial Center — hidrolik damper
- LAX Havalimanı — sürtünmeli damper
- Kansai Havalimanı — taban izolasyon + damper
Türkiye
- Yeni stadyumlar (Galatasaray NEF, Atatürk)
- Büyük AVM'ler — BRB sistemleri
- Yeni sağlık kompleksleri — viskoz damper
Pasif vs Aktif vs Yarı-aktif
Tablo: Pasif vs Aktif vs Yarı-aktif özeti.
| Tür | Özellik | Kullanım |
|---|---|---|
| Pasif | Kendi enerjisini kullanır | En yaygın, güvenli |
| Yarı-aktif | Kontrolle ayarlanır | Yüksek performans |
| Aktif | Elektrik motoru ile karşı kuvvet | Deneysel, pahalı |
Türkiye'de pasif sistemler tercih edilir.
İzolatörle Kombinasyon
Taban izolatör + damper birlikte:
- İzolatör: Periyot uzatma (kaçış)
- Damper: Enerji sönümleme (azaltma)
- Optimum: LRB (izolatör + damper içinde)
Sık Sorulan Sorular
Normal binada damper gerekli mi? Zorunlu değil — TBDY 2018 sadece özel sistemlerde kabul eder. Kritik yapılar (hastane) veya rezonans sorunu olanlarda tercih edilir.
Damper 50 yıl ömürlü mü? Viskoz damperler ~40-50 yıl, histeretik damperler (BRB) büyük deprem sonrası değiştirilmelidir.
Bina sallanırken damper hisseder miyim? Damper siz hissetmeden çalışır. Sadece binanın daha az sallandığını fark edersiniz.
İlgili
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: TBDY 2018 Bölüm 12, ASCE 7-16 Chapter 18.
İlgili Hesaplama Araçları
Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları: