Pas payı (concrete cover, net beton örtüsü), betonarme bir elemanda en dıştaki donatının dış yüzü ile en yakın beton yüzü arasındaki mesafedir. Donatıya aderans sağlanmasına ve donatının dış etkilerden korunmasına katkı sağlar. TS 500'e göre gerekli değer; elemanın zeminle ilişkisine, hava koşullarına açıklığına ve eleman türüne göre belirlenir; yangın, paslanma ve diğer zararlı dış etkiler söz konusuysa artırılır.
Temel Tanımlar
| Sembol | Tanım |
|---|---|
| cmin,b | Kenetlenme için min pas payı (donatı çapına eşit) |
| cmin,dur | Çevre korumasına göre min pas payı |
| cmin,fire | Yangın dayanımı için min pas payı |
| cnom | Nominal pas payı = cmin + Δcdev |
| Δcdev | İzin verilen tolerans (genelde 10 mm) |
Pas Payının Fonksiyonları
- Korozyon koruması: Donatıyı oksijen/klorür/CO₂'den izole eder
- Aderans: Nervürlü donatının kenetlenmesi
- Yangın dayanımı: Donatı dayanımını yüksek sıcaklıktan korur
- Yapım toleransı: İnşaat sırasında donatının kaymasına karşı tampon
TS 500 Min Pas Payı Değerleri
TS 500 Madde 9.5.1 ve Çizelge 9.3, en dış donatının dış yüzünden ölçülen gerekli beton örtüsünü verir:
| Eleman | Koşul | Min Pas Payı |
|---|---|---|
| Temel (zemine bakan) | - | 50 mm |
| Dış duvarlar | - | 25 mm |
| İç kolonlar, kirişler | - | 20 mm |
| Döşemeler | - | 15 mm |
| Aşındırıcı çevre | Klorür, deniz suyu | +10-15 mm |
Eurocode 2 Çevre Sınıfları (TS EN 206)
Eurocode 2, detaylı çevre sınıfı sistemi kullanır:
| Sınıf | Tanım | Pas Payı (C30) |
|---|---|---|
| X0 | Korozyon riski yok (kuru iç mekân) | 10-15 mm |
| XC1 | İç mekân, düşük nem | 15 mm |
| XC2 | Islak, nadiren kuru (temel) | 25 mm |
| XC3 | Orta nem (dış korumalı) | tipik 25 mm |
| XC4 | Islak/kuru döngü (dış) | 30 mm |
| XD1 | Klor, nem (az) | 35 mm |
| XD2 | Klor tesiri (orta) | 40 mm |
| XS1 | Deniz havası (hava yoluyla) | 35 mm |
| XS2 | Deniz suyu (batık) | 40 mm |
| XS3 | Med-cezir (en kritik) | 45 mm |
| XF1-XF4 | Donma-çözülme | 25-45 mm |
Yangın Dayanımı Gereksinimleri (Eurocode 2 Part 1-2)
| Yangın Dayanımı | Min Pas Payı (Kiriş) | Min Pas Payı (Kolon) |
|---|---|---|
| R30 | 20 mm | 25 mm |
| R60 | 25 mm | 30 mm |
| R90 | 35 mm | 35 mm |
| R120 | 40 mm | 45 mm |
| R180 | 50 mm | 60 mm |
| R240 | 70 mm | 75 mm |
Bina kullanım türüne göre gereksinim:
- Konut: R60-R90
- Ofis: R90-R120
- Otel: R90-R120
- Hastane: R120-R180
- Sanayi: R60-R90
Nominal Pas Payı Hesabı
cnom = max(cmin,b, cmin,dur, cmin,fire) + Δcdev
Örnek Hesaplama
Koşullar:
- Beton: C30
- Donatı: Ø16
- Çevre: XC2 (temel)
- Yangın: R90
- Δcdev = 10 mm
- cmin,b = 16 mm (Ø16)
- cmin,dur = 25 mm (XC2)
- cmin,fire = 35 mm (R90)
- max = 35 mm
- cnom = 35 + 10 = 45 mm
Pas Payı Azaltma İmkanları
-5 mm azaltım
- Yüksek dayanım beton (C35+): -5 mm
- Kalite kontrol güvencesi artırılmışsa: -5 mm
-10 mm azaltım
- Her iki faktör sağlanırsa: -10 mm
Pas Payı Sorunları
| Sorun | Sonuç | Çözüm |
|---|---|---|
| Az pas payı | Korozyon, çatlak, donatı gevşeklik | Kaplama, kir temizlik + epoksi |
| Çok pas payı | Kesit verimi azalır, daha fazla beton | Planlama hatası, değişmez |
| Düzensiz pas payı | Homojen olmayan dayanım | Ince ölçüm, düzeltme |
Beton Koruyucu Elemanlar
Pas payını sağlamak için:
- Pas tuğlası (spacer): 15-75 mm plastik/beton bloklar
- Ayaklı bloklar: Zeminden uzak tutar
- Tie spacer: Çift sıra donatı arasında
- Magnetic strip: Kalıba donatı sabitler
Kontrolde Dikkat Edilecekler
Döküm öncesi sahada:
- Her donatı için pas payı ölçümü (referans: en yakın kalıp yüzeyi)
- Köşelerde maksimum dikkat (çift yönlü örtü)
- Pas tuğlalarının her 80 cm'de bir yerleştirilmesi
TBDY 2018 Özel Hükümleri
- Radye temel altında: min 75 mm (yeraltı suyu ile temas)
- Perde duvar dış yüzeyi: min 25 mm (XC2)
- Kolonlarda deprem sarılma bölgesi: min 30 mm
Sık Sorulan Sorular
Pas payı donatı çapından küçük olabilir mi? Hayır. Nervürlü donatı için cmin,b ≥ Ø. Büyük çap → büyük örtü gerektirir.
Agrega maksimum boyut ile ilişkisi? Agrega maksimum boyutu + 5 mm < pas payı ilişkisi yaygın bir yaklaşımdır. Örnek: maksimum agrega 16 mm için pas payı 21 mm alınır.
Yangın için yüksek pas payı şart mı? Bina kullanım türüne göre değişiklik gösterebilir. Tipik uygulamalarda konut için R60 (25-30 mm), hastane için R180 (50-60 mm) pas payı tercih edilebilir.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: TS 500:2000, TS EN 1992-1-1, TS EN 206, TBDY 2018.