Yangın dayanımı (fire resistance), yapı elemanının yangın sırasında yapısal fonksiyonunu (R), bütünlüğünü (E) ve ısı yalıtımını (I) koruyabildiği süre (dakika cinsinden) ölçüsüdür. Avrupa sınıflandırması REI sistemi, ISO 834 standart yangın eğrisine göre tanımlıdır. Türkiye'de Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) temel düzenleyicidir.
REI Sistemi
| Harf | Anlam |
|---|---|
| R (Resistance) | Taşıma kapasitesi — eleman yıkılmaz |
| E (Integrity) | Bütünlük — duman/alev geçmez |
| I (Insulation) | Isı yalıtımı — arka yüz 140°C altı |
Kombinasyonlar
| Gösterim | Anlam |
|---|---|
| R30 | Kolon/kiriş 30 dk dayanır |
| REI 60 | Duvar 60 dk taşır, geçirmez, izole eder |
| EI 90 | İç duvar, ısı yalıtımı ve bütünlük |
| EW 60 | Radyasyon yalıtımı |
Standart Sınıflar
R30 / R60 / R90 / R120 / R180 / R240
Süre Karşılıkları
| Sınıf | Dakika | Süre |
|---|---|---|
| R30 | 30 dk | Yarım saat |
| R60 | 60 dk | 1 saat |
| R90 | 90 dk | 1.5 saat |
| R120 | 120 dk | 2 saat |
| R180 | 180 dk | 3 saat |
| R240 | 240 dk | 4 saat |
BYKHY — Türkiye Gereksinimleri
Bina Kullanım Türü
| Yapı | Taşıyıcı Min | Kat Ayırıcı |
|---|---|---|
| Konut (1-7 kat) | R60 | REI 60 |
| Konut (8+ kat) | R90 | REI 90 |
| Ofis (8-25 kat) | R90 | REI 90 |
| Ofis (>25 kat) | R120 | REI 120 |
| Hastane, yurt | R90-R120 | REI 90-120 |
| Sinema, stadyum | R60-R90 | REI 60-90 |
| Yangın kritik (kazan, trafo) | R120-R180 | REI 180 |
| Endüstriyel (risk sınıfına göre) | R30-R120 | - |
ISO 834 Standart Yangın Eğrisi
Yangın testi için sıcaklık-zaman eğrisi:
T(t) = 20 + 345 × log₁₀(8t + 1) (°C)
| Zaman | Sıcaklık |
|---|---|
| 0 dk | 20 °C |
| 5 dk | 576 °C |
| 15 dk | 738 °C |
| 30 dk | 842 °C |
| 60 dk | 945 °C |
| 120 dk | 1049 °C |
| 240 dk | 1153 °C |
Gerçek yangın bu eğriden daha yavaş veya hızlı olabilir; ama yangın testi bu eğriyle yapılır.
Betonarme Yangın Davranışı
Beton Yüksek Sıcaklığa Tepki
- 100°C: Buhar, iç basınç → patlama (spalling)
- 300°C: Hidratasyon ürünleri dehidrasyon başlar
- 500°C: Dayanım %50-60'a düşer
- 700°C: Dayanım %30'a düşer
- >900°C: Tamamen bozulur
Donatı
- 400°C: Fy %100
- 500°C: Fy %75
- 600°C: Fy %50 ← kritik eşik
- 800°C: Fy %10
Not: 500°C üstünde donatı plastikleşir ve yapı göçer.
Betonarme Yangın Koruma
Pas Payı Yeterli
Pas payı donatıyı yüksek sıcaklıktan korur.
| Yangın Sınıfı | Min Pas Payı (Kiriş) | Min Pas Payı (Kolon) |
|---|---|---|
| R30 | 20 mm | 25 mm |
| R60 | 25 mm | 30 mm |
| R90 | 35 mm | 35 mm |
| R120 | 40 mm | 45 mm |
| R180 | 50 mm | 60 mm |
| R240 | 70 mm | 75 mm |
Min Kesit Boyutu
EC2 Fire (Tablo 5.2):
| Sınıf | Min Kolon Boyutu | Min Kiriş Genişlik |
|---|---|---|
| R30 | 200 mm | 80 mm |
| R60 | 250 mm | 120 mm |
| R90 | 350 mm | 150 mm |
| R120 | 450 mm | 200 mm |
| R240 | 600 mm | 300 mm |
Çelik Yangın Davranışı
Çelik pas payı olmadan kritik! Yangın altında:
- 500°C: Dayanım %50
- 600°C: Dayanım %25
- Kontrolsüz çelik yapı ~15 dk içinde göçer
Çelik Yangın Koruma
| Yöntem | R Sınıfı | Maliyet |
|---|---|---|
| Yangın boyası (intumescent) | R30-R120 | Orta |
| Sprey sıva (cementitious) | R30-R240 | Düşük |
| Plaka kaplama (alçıpan) | R30-R120 | Orta |
| Beton sarım (CES) | R90-R240 | Yüksek |
| Betonla doldurma (CFST) | R90-R120 | Yüksek |
Boya Kalınlığı Hesabı
Yangın boyası kalınlığı = f(R sınıfı, profil şekli).
Örnek: HEB300 kolon, R90 için ~3.5 mm intumescent boya.
Kompozit Yapıda Yangın
Kompozit (çelik-beton) doğal yangın dayanımı yüksek:
- CFST: Beton içte → R90-R120 serbest
- CES: Beton çeliği tam kaplar → R120-R240
Yangın Tasarım Yaklaşımları
1. Reçete Temelli (Prescriptive)
- Tablolar ve standart detaylar
- Hızlı, basit
- Genelde konservatif
2. Performans Temelli (Performance-Based)
- Gerçek yangın senaryosu
- Hesaplama yoğun
- Daha ekonomik
- Özel yazılım: SAFIR, Fire Dynamics Simulator
Yangın Testleri
Türkiye'de laboratuvar testi:
- TSE Laboratuvarı
- İTÜ Yangın Laboratuvarı
- Mersin Üniversitesi
Uluslararası: Lund, FIRE-SERT, BRE.
Sık Sorulan Sorular
Konut için yangın dayanımı kaç olmalı? BYKHY'ye göre apartmanların giriş ve üst katlarında yangına dayanım süresi bina yüksekliğine bağlı olarak 30, 60, 90 veya 120 dakikadır; kaçış yolunu oluşturan elemanların dayanım ölçütleri ise elemanın işlevine göre ayrıca belirlenir.
Çelik yapıyı neden korumak gerekli? Çelik 500-600°C'de dayanım kaybeder. Yangın ortamı kolayca 700-900°C'ye ulaşır. Koruma olmadan 15 dakikada göçer.
Yangın boyası kaç yıl dayanır? Kaliteli intumescent boya 15-25 yıl. Periyodik inceleme önerilir.
İlgili
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: BYKHY, TS EN 1992-1-2, TS EN 1993-1-2, ISO 834.