Yönetmelik HesaplarıTS 500 / Eurocode 2

Pas Payı (Beton Örtüsü) Hesaplama

Hızlı Cevap

Pas payı hesaplama, donatının beton yüzeyinden uzaklığını belirler. Bu mesafe, donatının korozyondan korunması ve yangın dayanımı için kritiktir. TS 500 ve TS EN 206-1'e göre çevre sınıfına (XC1, XC2, XS1, XS2, vb.) ve beton sınıfına göre minimum pas payı değerleri belirlenir.

Hazırlayan: Yapıdan Mühendislik EkibiGüncellendi: 20 Nisan 2026Teknik dayanak: TS 500 / Eurocode 23 kaynağı incele

Hesaplayıcı

Çevre Sınıfı (1-5)(-)

1=XC1 (iç), 2=XC2-3, 3=XC4, 4=XS1 (deniz), 5=XD (tuz)

Beton Sınıfı(MPa)

Max Donatı Çapı(mm)

Yangın Dayanımı(dk)

Sonuçlar

Bond (kenetlenme) min

Çevre Koruma (dur)

Yangın İçin Min

Nominal Pas Payı

Tavsiye Edilen (yuvarlanmış)

⚠️ Bu araç ön hesap amaçlıdır. Proje hesabı olarak kullanılamaz; sonuçlar sorumlu mühendis tarafından doğrulanmalıdır.

Kullanılan Formül

cmin = max(cmin,b, cmin,dur + Δcdev)
cmin,dur: çevre sınıfına bağlı (Tablo 4.4N EC2)

Kaynak: TS 500 / Eurocode 2

Formül Türetme ve Yöntem

Pas payı (beton örtüsü), donatının en dış yüzeyi ile beton yüzeyi arasındaki mesafedir ve iki amacı vardır: donatının kenetlenmesini (aderans) güvenceye almak ve donatıyı korozyon, yangın gibi çevresel etkilerden korumak. TS EN 1992-1-1 (Eurocode 2) yaklaşımında nominal pas payı şu şekilde kurulur: cnom = cmin + Δcdev. Burada cmin, en az gerekli örtü; Δcdev ise yapım/uygulama toleransıdır (kalıp, donatı yerleştirme sapması). cmin'in kendisi de cmin = max(cmin,b ; cmin,dur ; 10 mm) ile bulunur. cmin,b kenetlenme (bond) için gerekli olup tek çubukta donatı çapına (Ø) eşit alınır; bu yüzden araçta cminBond = donatiCapi olarak hesaplanır. cmin,dur ise çevre etki (maruz kalma) sınıfına ve yapısal sınıfa bağlı dayanıklılık örtüsüdür. Çevre sınıfları TS EN 206 / TS EN 1992-1-1 Tablo 4.1'de tanımlanır: karbonatlaşma kaynaklı korozyon XC1-XC4, klorür (deniz dışı, ör. yol tuzu) XD1-XD3, deniz suyu klorürü XS1-XS3. Araçtaki 1-5 ölçeği bu sınıfların pratik bir eşlemesidir (1=XC1 iç kuru, 2=XC2-XC3, 3=XC4, 4=XS1 deniz, 5=XD yol tuzu) ve her birine yaklaşık bir cmin,dur değeri atar (15/25/30/45/45 mm). Eurocode 2'de cmin,dur tam olarak Tablo 4.4N üzerinden, S4 referans yapısal sınıfı esas alınarak okunur; tasarım ömrü 100 yıl, düşük/yüksek beton sınıfı, döşeme geometrisi ve özel kalite kontrolü gibi etkenler yapısal sınıfı (dolayısıyla cmin,dur'u kademeli olarak ±5 mm) değiştirir (Tablo 4.3N). Araçta yalnızca yüksek beton sınıfı (C35 ve üzeri) için -5 mm indirimi modellenmiştir; diğer yapısal sınıf düzeltmeleri sadeleştirme gereği ihmal edilmiştir. Δcdev de Eurocode 2 madde 4.4.1.3'te kural olarak 10 mm önerilir; sıkı kalite kontrol/ölçümle 10 mm yerine daha düşük değer (genellikle 5-10 mm aralığı) seçilebilir — araç sabit 10 mm kullanır. Yangın dayanımı için pas payı ayrı bir kriterdir ve TS EN 1992-1-2 (Eurocode 2, Yangın Tasarımı) ile belirlenir. Yangın koşulunda kritik büyüklük donatı eksen mesafesi a'dır (eksenden beton yüzeyine), pas payı c değil. Yaklaşık ilişki a ≈ c + Øetriye + Øboyuna/2'dir. TS EN 1992-1-2 Tablo 5.5/5.6 (kiriş) ve 5.8 (kolon/döşeme) tablolarında, gerekli yangın direnci süresi (R60, R90, R120, R180) ve eleman geometrisine göre minimum eksen mesafesi okunur. Araçtaki yangın eşlemesi (60 dk→20 mm, 90 dk→30 mm, 120 dk→35 mm, 180 dk→45 mm) bu tablolardan türetilmiş pratik bir kestirimdir ve gerçek tasarımda eleman tipi (kiriş/kolon/döşeme), kesit genişliği ve donatı yerleşimi ile birlikte tablodan doğrulanmalıdır. Sonuçta araç, üç kriterin (kenetlenme, dayanıklılık, yangın) en büyüğünü alır, üstüne Δcdev=10 mm ekler ve cnom üretir; tavsiye değerini 5 mm yukarı yuvarlar. Bu, Eurocode 2 mantığının doğru ama sadeleştirilmiş bir uygulamasıdır: ön tasarım/kontrol amaçlıdır. Nihai projede çevre sınıfı, yapısal sınıf düzeltmeleri (Tablo 4.3N), yangın eksen mesafesi (TS EN 1992-1-2 tabloları) ve TS 500'ün asgari sınırları proje müellifince ilgili tablolardan teyit edilmelidir.

Yönetmelik Dayanağı

TS EN 1992-1-1 (Eurocode 2)
Madde 4.4.1 (Bölüm 4 – Dayanıklılık ve donatı örtüsü)
cnom = cmin + Δcdev kuralı; cmin = max(cmin,b ; cmin,dur ; 10 mm). cmin,dur değerleri Tablo 4.4N'den, yapısal sınıf düzeltmeleri Tablo 4.3N'den okunur; Δcdev için madde 4.4.1.3'te 10 mm önerilir.
TS EN 206
Çevre (maruz kalma) sınıfları bölümü (Tablo 4.1 ile birlikte EN 1992-1-1)
XC1-XC4 (karbonatlaşma), XD1-XD3 (klorür), XS1-XS3 (deniz suyu) çevre etki sınıflarının tanımı ve beton özelliklerine etkisi.
TS EN 1992-1-2 (Eurocode 2 – Yangın Tasarımı)
Bölüm 5 (basitleştirilmiş/tablo yöntemi, Tablo 5.5/5.6/5.8)
Yangın direnci süresine (R60/R90/R120/R180) ve eleman tipine göre minimum donatı eksen mesafesi a; pas payı bu mesafeden geriye hesaplanır.
TS 500
Beton örtüsü / dayanıklılık ile ilgili bölüm
Betonarme elemanlarda minimum beton örtüsü ve çevre koşullarına göre asgari sınırlar; Eurocode değerleri ile birlikte asgari TS 500 sınırlarının altına inilmemelidir.

Adım Adım Nasıl Kullanılır?

1
Çevre sınıfını belirleyin
XC1: iç kuru, XC2-3: iç nemli veya dış korumalı, XC4: ıslanma-kuruma, XS1-3: deniz, XD: deicing tuzu.
2
Beton sınıfı
Yüksek sınıf beton daha kaliteli ve düşük geçirimli olduğundan pas payı -5 mm azaltılabilir.
3
Donatı çapı
Kenetlenme için min pas payı donatı çapına eşit olmalı (ØD ≤ cmin,b).
4
Yangın dayanımı
Bina tipine göre 60-180 dk yangın dayanımı gerekir. Konut 60, ofis 90, otel 90-120, hastane 120-180 dk.

Çözümlü Örnek

Örnek: Konut dış duvar (XC2-3), C30, Ø16, 90 dk yangın. cminBond=16, cminDur=25, cminYangin=30. cnom=30+10=40 mm. Tavsiye edilen 40 mm (Ø16 ile uyumlu Ø10 etriye + 24 mm pas).

Parametrelerin Sonuca Etkisi

Çevre Sınıfı (cevreSinifi, 1-5)	Dayanıklılık örtüsünü (cmin,dur) doğrudan belirler. İç kuru ortamdan (XC1, ~15 mm) deniz/klorür ortamına (XS-XD, ~45 mm) gidildikçe gerekli pas payı keskin artar. En etkili parametredir; yanlış sınıf seçimi korozyon riskini doğrudan değiştirir.
Beton Sınıfı (betonSinifi, MPa)	C35 ve üzeri yüksek sınıflarda beton daha az geçirimli olduğundan cmin,dur 5 mm azaltılabilir (yapısal sınıf iyileşmesi). Daha düşük sınıf betonda indirim uygulanmaz; örtü ihtiyacı korunur.
Max Donatı Çapı (donatiCapi, mm)	Kenetlenme örtüsünü (cmin,b) belirler: tek çubukta cmin,b = Ø. Çap büyüdükçe kenetlenme için gereken minimum örtü artar; kalın donatıda bu kriter belirleyici hâle gelebilir.
Yangın Dayanımı (yanginDak, dk)	Gerekli yangın direnci süresi arttıkça (60→180 dk) donatı eksen mesafesi ve dolayısıyla pas payı ihtiyacı artar. Yüksek süreli yapılarda (hastane, otopark) yangın kriteri dayanıklılık kriterini geçip belirleyici olabilir.

Yaygın Hatalar

⚠Pas payını (örtü, c) yangın donatı eksen mesafesi (a) ile karıştırmak. Yangın tabloları a'yı verir; pas payı a'dan etriye ve boyuna donatı yarıçapı çıkarılarak bulunur (c ≈ a - Øetriye - Øboyuna/2).
⚠Pas payını boyuna donatıdan değil etriyenin dış yüzeyinden hesaplamayı unutmak. Asgari örtü en dıştaki donatıya (genelde etriyeye) göre sağlanmalıdır.
⚠Çevre etki sınıfını yanlış seçmek: deniz kıyısı veya yol tuzuna maruz elemanı (XS/XD) sıradan dış ortam (XC) gibi değerlendirip yetersiz örtü vermek; en sık korozyon hasarı nedeni.
⚠Uygulama toleransı Δcdev'i ihmal etmek. cmin doğru hesaplansa bile Δcdev (genelde 10 mm) eklenmezse sahada kalıp/donatı sapmasıyla gerçek örtü asgarinin altına düşer.
⚠Yüksek beton sınıfı indirimini (-5 mm) gerekçesiz uygulayıp diğer asgari sınırları (TS 500 ve EN 1992-1-1 mutlak alt limitleri) ihlal etmek.
⚠Pas payını sağlamak için poymer/plastik sehpa (spacer) kullanmamak veya yetersiz aralıkla yerleştirmek; donatı kalıba yapışarak örtü sıfıra iner ve döküm sonrası paslanma başlar.

Sık Sorulan Sorular

Pas payı neden önemli?

Donatının korozyona karşı korunması, yangın dayanımı ve çatlak kontrolü için kritiktir. Yetersiz pas payı donatıda paslanma ve beton dökülmesine yol açar.

TS 500 min pas payı ne kadar?

İç ortam (XC1) için min 15 mm, dış ortam için 25-30 mm, deniz suyu temasında 45 mm. Döşemede -5 mm azaltılabilir.

Yangın için kaç mm gerekir?

60 dk yangın için 20 mm, 90 dk için 30 mm, 120 dk için 35 mm, 180 dk için 45 mm pas payı Eurocode 2 Part 1-2'de tanımlıdır.

Pas payı azaltılabilir mi?

Yüksek dayanımlı beton (C35+) kullanımında -5 mm, kalite güvencesi yüksek yapılarda Δcdev azaltılabilir. Ancak toplamda TS 500 min değerleri altına inilemez.