Sarılma bölgesi (confinement zone / boundary zone), betonarme kolon, kiriş veya perde duvarın deprem etkisi altında plastik mafsal oluşturma potansiyeli olan uç bölgelerinde uygulanan sıkı etriye sargısı ile detaylandırılan kritik bölgedir. Amaç: çekirdek betonu üç eksenli basınç altında tutarak süneklik artırmak.
Sarılmanın Mekanizması (Mander Modeli)
┌──────────────────┐
│ ↓↓↓ basınç ↓↓↓ │
│ ←─── f_l ───→ │ (yanal basınç, etriye)
│ ←── beton ──→ │
│ ←─── f_l ───→ │
│ ↑↑↑ basınç ↑↑↑ │
└──────────────────┘
Sıkı etriye, beton genleşmek istediğinde yanal basınç (f_l) uygular. Üç eksenli basınç durumunda beton:
- Daha yüksek dayanım (f_cc > f_co)
- Daha yüksek deformasyon kapasitesi (ε_cu artar)
- Pekleşme davranışı (post-peak sünek)
Mander Modeli Formülü
- f_cc: Sarılmış beton dayanımı
- f_co: Sarılmasız beton dayanımı
- f_l: Etkin yanal basınç
- ρ_s: Hacimsel sargı donatı oranı
- f_yw: Etriye akma dayanımı
- ε_su: Etriye kopma birim deformasyonu
TBDY 2018 Sarılma Bölgesi Kuralları
Kolonlarda (Madde 7.3.4.1)
Uzunluk:
- l_n: Net kolon yüksekliği
- h_max: Kolon kesitinin büyük boyutu
Etriye aralığı (Md. 7.3.4.2):
- b: Sarılan çekirdek boyutu (küçük)
- Ø_l: Boyuna donatı çapı (en küçük)
Orta bölge:
Kirişlerde (Madde 7.4.3.1)
Uzunluk: Mesnetten itibaren 2·h boyunca (h = kiriş yüksekliği)
Etriye aralığı:
Perdelerde (Madde 7.6.4)
Uç bölgesi uzunluğu: Kritik perde yüksekliği boyunca planda en az L_w/5 ve perde kalınlığının iki katı; kritik perde yüksekliğinin üstünde planda en az L_w/10 ve perde kalınlığı kadardır.
Sargı:
- Boyuna donatı: min %1 (perde sınır)
- Etriye: s ≤ min(b_w/2, 100 mm)
Örnek Hesap (Kolon)
Veri:
- Kolon: 400×400 mm
- Net yükseklik: 3,0 m
- Boyuna donatı: 8Ø16
- Beton: C30, Çelik: S420
Sarılma uzunluğu:
Etriye aralığı (sarılma):
Çekirdek b = 400 − 2·25 (pas payı) − 2·8 (etriye) = 334 mm
Pratikte: Ø10/90 mm seçilir → konservatif.
Orta bölge:
Pratikte: Ø10/150 mm.
Etriye Düzeni
Tek Etriye (Az Sünek)
┌──────────────┐
│ │
│ ● ● ● │
│ │
│ ● ● ● │
│ │
└──────────────┘
Köşe boyuna donatılar dışında destek yok → süneklik düşük.
Çapraz Bağ + Ek Kanca (TBDY 2018)
┌──────────────┐
│ ●─○─●─○─● │
│ │ │ │ │
│ ●─○─●─○─● │
│ │ │ │ │
│ ●─○─●─○─● │
└──────────────┘
Tipik düzenlemede her 2'inci boyuna donatıya kanca yerleştirilir → tüm donatılar yanal desteklenir.
Sarılma Donatı Oranı
Dikdörtgen Kesit
Minimum:
Veya basitleştirilmiş: ρ_sh ≥ 0,008 (genelde)
Daire Kesit
Plastik Mafsal Bölgesi ile Çakışması
Sarılma bölgesi, plastik mafsalın oluşacağı bölgedir. Bu bölgede:
- Beton ezilme deformasyonu büyük (ε_cu = 0,02-0,05)
- Donatı akma deformasyonunu birden fazla geçer
- Çevrimsel yükleme altında dayanım kaybı az
- Enerji yutma maksimum
Sık Yapılan Hatalar
- L_h yetersiz — Tam kolon yüksekliğinin 1/6'sı alınmıyor
- Etriye aralığı orta bölgede gevşek bırakma — Hala kritik
- Etriye kancası 135° açı sağlamama — 90° açı patlatma sağlamaz
- Etriye çapı yetersiz — Kolon sarılma detaylarında minimum Ø8 tipik bir alt sınırdır
- Kanca uzunluğu kısa — Min 6·Ø_etriye ve 75 mm
- Çapraz bağ (çiroz) atlamak — Çirozlar (veya etriye kolları) arası yatay mesafe etriye çapının 25 katını aşmamalıdır (TBDY Md. 7.3.4.1)
- Kolon boyuna donatısında bindirmeli ek — Kolonun serbest yüksekliğinin orta üçte birinde yapılmalıdır.
Performans Etkisi
| Sarılma Durumu | μ_φ (Eğrilik Süneklik) |
|---|---|
| Sarılmasız (eski yapı) | 1,5 - 3 |
| TBDY 1998 (orta) | 4 - 6 |
| TBDY 2018 (sünek detay) | 8 - 20 |
| ACI 318 SMF (special) | 15 - 30 |
Yüksek μ_φ → yapı büyük deformasyon yapsa bile dayanım kaybetmez.
Eurocode 8 ile Karşılaştırma
| Parametre | TBDY 2018 | EC8 (Md. 5.4.3) |
|---|---|---|
| Sarılma uzunluğu | max(l_n/6, h, 500) | max(l_n/6, h, 450) |
| Etriye aralığı (DCH) | min(b/3, 6Ø_l, 150) | min(b/3, 6d_bl, 125) |
| Hacimsel donatı | ρ_sh ≥ 0,008 | α·ω_wd ≥ 0,08 |
Sık Sorulan Sorular
Sarılma bölgesinde donatı eki yapılabilir mi? Kolon boyuna donatılarının bindirmeli ekleri, kolonun serbest yüksekliğinin orta üçte birlik bölgesinde yapılır. Manşonlu mekanik eklerin yeterliliği deneylerle kanıtlanmalıdır.
Eski binayı GKZK için güçlendirirken sarılma nasıl? Mantolama (concrete jacket) yapılırken yeni etriye TBDY 2018'e uygun sıklıkta yerleştirilir. FRP sargı (CFRP veya GFRP) ile dış kuşaklama da etkilidir; özellikle dairesel kolonlarda %30-50 süneklik artışı sağlar.
Sarılma her kolonda zorunlu mu? Süneklik düzeyi yüksek (R=7-8) veya süneklik düzeyi sınırlı (R=4) betonarme sistemlerin tüm kolonlarında özel deprem etriyeleri ve özel deprem çirozları düzenlenir.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 18 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TBDY 2018, TS 500:2000, Mander et al. 1988, Park & Paulay "Reinforced Concrete Structures".
İlgili Hesaplama Araçları
Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları: