Radye temel (mat foundation, yaygın temel), binanın tüm kolon ve perdelerinin yüklerini tek bir büyük betonarme plak ile zemine aktaran temel tipidir. Zemin emniyet gerilmesinin düşük olduğu durumlarda, tekil/mütemadi temel yetersiz kaldığında kullanılır. Bina planının büyük kısmını kapsayan sürekli bir plak şeklindedir. TS 500 ve TS EN 1997-1 standartlarında tanımlıdır.
Ne Zaman Radye Temel Seçilir?
Radye temel seçim kriterleri:
- Düşük zemin emniyet gerilmesi (qa < 150 kPa)
- Temel alanı tipik olarak bina planının %50'sinden fazlasını kaplıyorsa
- Düzensiz oturma riski yüksek zeminde (homojen olmayan kil)
- Yeraltı su seviyesi yüksek (yalıtım ihtiyacı)
- Yüksek bina (20+ kat) — yüksek yük
- Silo, su deposu gibi ağır yük eleman
- Yakın binalara kötü etki yapmamak için
Radye Temel Türleri
1. Düz Radye
Tek düz plak. En basit, en ucuz işçilik.
- Kalınlık: 40-100 cm
- Uygun: Hafif yük, küçük alan
- Dezavantaj: Rijitlik düşük, zımbalama riski
2. Kirişli Radye
Plak + kolon aralarında dik kirişler.
- Kiriş yüksekliği: 80-150 cm
- Avantaj: Yüksek rijitlik, düzensiz oturma önler
- Dezavantaj: İşçilik artar, su yalıtımı zor
3. Boşluklu Radye (Boxed/Cellular Raft)
Çift plak + ara duvarlarla boşluklu hücreler.
- Çok rijit
- Bodrum kat kullanılabilir
- Dev yükler için (alışveriş merkezi, stadyum)
4. Kabuklu Radye (Shell Raft)
Yüksek basıçtaki silindir veya konik yapılar için.
- Minare, kule, baca
- Eksenel simetri
5. Yalıtımlı Radye (Compensated Raft)
Kazılarak çıkan zeminin ağırlığı binadan düşürülür.
- Bina ağırlığı ≈ kazılan zemin ağırlığı → net yük ≈ 0
- Yumuşak zeminde etkili
- Bodrum kazısıyla birlikte çalışır
Tasarım Adımları
1. Zemin Basıncı Kontrolü
σort = ΣV / A ≤ qa (emniyet)
σmax = ΣV/A + ΣM·e/I ≤ qa (moment dahil)
Radye temelde, düşey yük, kesme ve moment etkilerinin oluşturduğu temel taban basıncı qo, tasarım temel taşıma gücü qt'yi aşmamalıdır.
2. Elastik Zemin Modellemesi
Yatak katsayısı (Ks, kN/m³):
| Zemin | Ks (kN/m³) |
|---|---|
| Yumuşak kil | 10.000 - 25.000 |
| Sert kil | 50.000 - 100.000 |
| Gevşek kum | 10.000 - 25.000 |
| Sıkı kum | 80.000 - 200.000 |
| Kaya | >500.000 |
Ks bilindiğinde plak eğilmesi Winkler yaklaşımıyla çözülür.
3. Plak Kalınlığı
Pratik min kalınlık: h ≥ L/10 (L: kolon aralığı). Zımbalama kontrolü:
Vp ≤ 0.35 × fctd × u × d (TS 500)
Burada u: kolon çevresinden d/2 mesafedeki kritik kesit.
4. Donatı Yerleşimi
Radye temelde alt ve üst yüz donatısı, hesaplanan moment dağılımına göre düzenlenir:
- Alt donatı: Pozitif moment için
- Üst donatı: Negatif moment için (kolon altında)
- Dağıtma donatısı: 15 cm aralık, Ø12 tipik
Min donatı oranı: ρ ≥ %0.2 (TS 500)
5. Su Yalıtımı
- Membran yalıtım: 2 kat bitümlü membran, temel altında
- Bentonit panel: Su basıncı yüksek zeminlerde
- Yüzey drenaj: Çakıl tabakası + drenaj borusu
Kazık Temel vs Radye Karşılaştırması
| Kriter | Radye | Kazık Temel |
|---|---|---|
| Zemin | Homojen kil/kum | Yumuşak zemin + derin sert tabaka |
| Derinlik | 1-3 m | 10-40 m |
| Maliyet | Orta | Yüksek |
| Oturma | Homojen | Kazık uç noktasında |
| Zımbalama | Kritik | Kazık başlığı ile dağıtılır |
| Yeraltı suyu | Sızıntı sorunu | Derin geçiş |
Hibrit: Kazıklı radye (piled raft) — ikisinin birleşimi, yüksek binalarda yaygın.
Tipik Radye Temel Detayları
- Plak kalınlığı: 50-150 cm (bina yüksekliğine göre)
- Pas payı (alt): 75 mm (zemine bakan yüz)
- Pas payı (üst): 50 mm (iç mekân)
- Beton sınıfı: Min C25 (TBDY 2018)
- Donatı: S420b, Ø14-Ø25 arası
TBDY 2018 ile İlgili Hükümler
- ZE yerel zemin sınıfı, tek başına radye temel seçimini zorunlu kılmaz; temel sistemi zemin ve yapı koşullarına göre tasarlanır
- Deprem bölgesinde kapalı şer'i perde ile radye birlikte çalışır
- Sıvılaşma riskinde kazıklı radye tercih edilir
Örnek Ön Boyutlandırma
5 katlı 10×15 m plana sahip konut, ortalama yük 12 kN/m²:
- Toplam yük: 10×15×5×12 = 9000 kN
- qa = 120 kPa (yumuşak kil)
- Gerekli alan: A = 9000/120 = 75 m²
- Plan alanı: 150 m² → kapsama %50 < %75 eşik
- Karar: Tekil temel yeterli değil → Radye temel uygun
- Plak kalınlığı: L=4m kolon aralığı için h=40 cm başlangıç
Sık Sorulan Sorular
Radye temel kaç cm? Düz radye 40-60 cm, kirişli radye 30-40 cm plak + 80-100 cm kiriş. Yüksek binalarda 150+ cm.
Radye mi tekil temel mi daha ucuz? Küçük bina, iyi zeminde tekil daha ucuz. Büyük bina, kötü zeminde radye daha ekonomik (tekil temeller birleşmek zorunda kalır).
Radye temelde bodrum kat yapılabilir mi? Evet, hatta compensated raft avantajlıdır — bodrum kazısı ile zemin çıkartılır, net yük azalır.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 22 Nisan 2026 · Kaynaklar: TS 500:2000, TS EN 1997-1:2013, TBDY 2018.