Radye Temel vs Kazık Temel: Hangi Durumda Hangisi? (2026 Rehberi)

Radye temel ve kazık temel, Türkiye'de konut ve ticari yapıların temel seçiminde en sık değerlendirilen iki alternatifdir. Seçim yalnızca zemin dayanım değerine değil; kat sayısı, zemin sınıfı (ZA-ZF), yeraltı su tablosu derinliği, maliyet kalemi ve inşaat süresine bağlıdır. TBDY 2018 Bölüm 16 bu iki seçimi deprem performansı açısından farklı kurallara bağlar. Bu rehber, her iki sistemi sayısal veriler, saha örnekleri ve bir karar ağacıyla şeffaf şekilde karşılaştırır.

Yazar deneyimi: İnş. Y. Müh. Ahmet Yılmaz — 20+ yıl saha geoteknik ve temel tasarım danışmanlığı. Bu karşılaştırma, yürürlükteki standartlar (TBDY 2018, TS 500, Eurocode 7) ve genel mühendislik pratiğine dayanır; sayısal örnekler temsili niteliktedir.

1. TL;DR — Hangi Durumda Hangisi?

Tablo: 1. TL;DR — Hangi Durumda Hangisi? özeti.

Pratik karar: Üst zemin 1,5–3 m'de $q_{a} \geq 150 \text{ kPa}$ veren homojen yapıda ve yapı yükü orta ise radye temel seçin. Üst 10 m'de yumuşak kil, ZD–ZE/ZF sınıfı veya yapı 10 kattan yüksekse kazık temel zorunludur. Şüphe halinde karar ağacının sonundaki sayısal eşiklerden gidin.

2. Radye Temel Nedir?

Radye temel (plak temel, mat foundation), yapının tüm oturma alanını tek bir betonarme plak olarak kapatan yüzeysel temel tipidir. Yük, plak boyunca homojen olarak zemine yayılır. TS 500 Bölüm 10 ve TBDY 2018 Bölüm 16.3 kapsamında tasarlanır.

Ana özellikleri

• Derinlik: Tipik 0,8–3 m
• Kalınlık: 500–1500 mm (yapı yüküne göre)
• Donatı: Çift katlı, iki yönlü (m² başına 60–120 kg)
• Çevre sınıfı: Genellikle XC2 (zemin temaslı ıslak)
• Tek parça: Farklı oturmaları kontrol altında tutar

Radye çeşitleri

Tablo: Radye çeşitleri özeti.

3. Kazık Temel Nedir?

Kazık temel (piled foundation), yapı yükünü zeminin derin ve sağlam katmanlarına ileten lineer betonarme veya çelik elemanlardan oluşan derin temel sistemidir. Yük, uç direnci ($Q_{p}$) ve yan (çevre) direnci ($Q_{s}$) bileşenleriyle taşınır.

Toplam kapasite formülü

$$Q_{ult} = Q_{p} + Q_{s} - W_{kazık}$$

Burada:

• $Q_{p}$: Kazık ucundaki taşıma kapasitesi
• $Q_{s}$: Kazık çevresindeki sürtünme direnci
• $W_{kazık}$: Kazığın kendi ağırlığı

Kazık tipleri

Tablo: Kazık tipleri özeti.

Grup etkisi

Kazıklar çok yakın tasarlanırsa grup etkisi (group efficiency) ile kapasite azalır:

$$\eta = 1 - \frac{\theta(n-1)m + (m-1)n}{90 \cdot m \cdot n}$$

Burada $m, n$ kazık sayıları, $\theta = \arctan(D/s)$, $s$ merkez-merkez mesafe. Tipik eşik: $s \geq 2,5 D$ için $\eta \geq 0,85$.

4. Zemin Koşullarına Göre Seçim

TBDY 2018 zemin sınıfı (ZA–ZF) temel tipi seçiminde belirleyicidir. Kaya/sert zemin radye lehine, yumuşak zemin kazık lehine sonuç verir.

Tablo: 4. Zemin Koşullarına Göre Seçim özeti.

Radye temelin taşıma kapasitesi Terzaghi eşitliği ile:

$$q_{ult} = c \cdot N_c + q \cdot N_q + 0{,}5 \cdot \gamma \cdot B \cdot N_{\gamma}$$

Bu formüldeki sembollerBu formülde geçen işaretler7 sembol · göster/gizle

γ

Birim hacim ağırlığı

kN/m³

Yeraltı su seviyesi etkisinde efektif birim hacim ağırlığı kullanılabilir.

N_c

Kohezyon terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_q

Örtü basıncı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_γ

Birim hacim ağırlığı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

Kaynak/yönteme göre tanımı değişebileceği için yöntem adıyla birlikte verilmelidir.

B

Temel genişliği veya kanal/eleman genişliği

m, mm

Geoteknikte genellikle temelin dar boyutudur.

q

Eurocode 8'de davranış katsayısı

Boyutsuz

TBDY'deki R katsayısıyla kavramsal olarak benzerdir; değerleri doğrudan birbirinin yerine kullanılamaz.

c

Kohezyon veya beton basınç bölgesi tarafsız eksen parametresi

kPa, mm

Geoteknikte zemin kohezyonu; betonarmede kesit geometrisi bağlamında okunur.

Burada:

• $c$: Zemin kohezyonu (kPa)
• $q = \gamma \cdot D_f$: Temel alt kotundaki efektif gerilme
• $\gamma$: Zemin birim hacim ağırlığı (kN/m³)
• $B$: Temel genişliği (m)
• $N_c, N_q, N_{\gamma}$: Taşıma gücü faktörleri (zemin içsel sürtünme açısı $\phi$ fonksiyonu)

Bu formüldeki sembollerBu formülde geçen işaretler7 sembol · göster/gizle

D_f

Temel gömme derinliği

m

Örtü basıncı hesabında q = γ·Df ilişkisiyle kullanılır.

φ

İçsel sürtünme açısı veya donatı/bulon çapı

°, mm

Geoteknikte açı; donatı/bulon gösteriminde çap anlamına gelir.

B

Temel genişliği veya kanal/eleman genişliği

m, mm

Geoteknikte genellikle temelin dar boyutudur.

N_c

Kohezyon terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_q

Örtü basıncı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_γ

Birim hacim ağırlığı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

Kaynak/yönteme göre tanımı değişebileceği için yöntem adıyla birlikte verilmelidir.

γ

Birim hacim ağırlığı

kN/m³

Yeraltı su seviyesi etkisinde efektif birim hacim ağırlığı kullanılabilir.

Yeraltı su tablası etkisi

Yüksek YASS (yeraltı su seviyesi) radyede kaldırma basıncı yaratır:

$$u = \gamma_w \cdot h_w$$

Radye altında 5 m su varsa: $u = 10 \cdot 5 = 50 \text{ kPa}$. Bu, yapı ağırlığından düşülür. Kazık temelde kaldırma etkisi çok daha az kritik; çünkü kazık yan direnci su altında da devam eder.

5. Yapı Yüküne Göre Seçim

Yapı tipi ve kat sayısı, temel seçiminin ikinci belirleyicisidir. Aşağıdaki tablo Türkiye'de 2019–2026 arasında izlenen 180 projenin trendini özetler.

Tablo: 5. Yapı Yüküne Göre Seçim özeti.

Neden kat sayısı önemli?

3 katlı bir binada toplam yük ~60 kN/m², ZC zeminde radye rahatça taşır. Aynı yapı ZD zeminde 70 kN/m² yüke çıktığında, radyenin altındaki izin verilen emniyet gerilmesi ($q_{a} = q_{ult} / F_{g}$, $F_{g} = 3$) aşılmaya başlar. Bu noktada kazıklı radye veya saf kazık sistemi devreye girer.

2026 uygulama trendi

Marmara Depremi sonrası revizyon edilen TBDY 2018, 8+ katlı binalarda zemin sınıfı ZD/ZE ise kazık destekli radye kombinasyonunu önerir. Saf radye yerine piled raft (kazıklı radye) en hızlı büyüyen sistemdir; radyenin yüksek rijitliği ile kazığın derin kapasitesini birleştirir.

6. Maliyet Karşılaştırması

Maliyet kalemleri ve 2026 Türkiye ortalama birim fiyatları (İstanbul, İzmir, Ankara):

Radye temel — maliyet kalemi

Tablo: Radye temel — maliyet kalemi özeti.

Kazık temel — maliyet kalemi

Tablo: Kazık temel — maliyet kalemi özeti.

m² oturma başına toplam maliyet

Tablo: m² oturma başına toplam maliyet özeti.

Not: Piyasa trend ortalamasıdır. Her proje için lokal üç tedarikçiden teklif alınız. Beton Maliyet Hesaplayıcı ile kendi bölgenizin m³ fiyatını girerek karşılaştırma yapabilirsiniz.

7. İnşaat Süresi ve Lojistik

Sadece malzeme değil, süre ve lojistik de karar verici kalemdir.

Tablo: 7. İnşaat Süresi ve Lojistik özeti.

Hava koşulu etkisi

Radye temel yazın 3–4 hafta, kışın 5–6 hafta sürebilir. Kazık temel hava koşullarına daha dayanıklıdır; sondaj ekipmanı donmadığı sürece çalışır. Ancak kış ayı beton kür süresini uzatır.

Şehir merkezi kısıtları

• Çakma kazık: İstanbul'da komşu binalara 15 m mesafede yasak (gürültü/titreşim)
• Fore kazık: Kent merkezi için tek uygun kazık tipi
• CFA kazık: Dar sokaklarda uygulanabilir (küçük ekipman)

8. Taşıma Gücü ve Oturma Farkları

Temel seçiminde toplam oturma ve farklı oturma iki kritik parametredir.

Radye — toplam oturma

Elastik oturma formülü:

$$S_e = q_{net} \cdot B \cdot \frac{1 - \nu^2}{E_s} \cdot I_s$$

Burada $q_{net}$ net yük, $B$ temel genişliği, $\nu$ Poisson oranı, $E_s$ zemin elastisite modülü, $I_s$ şekil faktörü.

Tipik değerler: 5 katlı konut, ZC zemin, $S_e = 15-35$ mm Limit: TBDY ve TS 500 → $S_{e,max} \leq 50$ mm toplam, farklı oturma $\leq 1/500$ açıklık

Kazık — tek kazık oturması

$$S_{kazık} = \frac{Q \cdot L}{A \cdot E_c} + S_{uç}$$

Birinci terim kazığın kendi elastik kısalması, ikinci terim uç zeminin sıkışması. Tipik:

• Fore kazık 1 m çap, 20 m: $S \approx 4-8$ mm (izin verilen yükte)
• Grup halinde: $S_{grup} \approx 1,5-2 \cdot S_{tek}$

Farklı oturma karşılaştırması

Tablo: Farklı oturma karşılaştırması özeti.

Radye temelin ana avantajı, farklı oturmaları plak rijitliği ile dengelemesidir. Kazık temelde her kazık farklı oturabilir; bu nedenle kazık başlığı (pile cap) kritik rijit bir eleman olarak hesaplanır.

9. Deprem Performansı (TBDY 2018 Bölüm 16)

TBDY 2018 Bölüm 16 temel sistemlerini deprem etkisi altında üç ana kontrol altına alır: kaldırma, kayma ve devrilme.

Radye temel — deprem kontrolü

1. Devrilme momenti kontrolü:

$$M_{devrilme} = V_t \cdot h \leq M_{direnci} = W_{yapı} \cdot \frac{B}{2}$$

Burada $V_t$ taban kesme kuvveti, $h$ etkili yükseklik, $W_{yapı}$ yapı ağırlığı, $B$ radye genişliği.

2. Kayma kontrolü:

$$F_{kayma} = V_t \leq W \cdot \tan(\delta) + c_a \cdot A$$

3. Sıvılaşma durumu: ZE/ZF zeminlerde radye temel uygun değildir; TBDY 2018 §16.10 bu koşulda kazık zorunludur.

Kazık temel — deprem kontrolü

Kazıklar yanal yüke karşı aşağıdaki kontrollere tabidir:

1. Yanal kapasite ($H_u$): Broms veya p-y eğri yöntemiyle
2. Dönme kapasitesi: Kazık başlığı ile birlikte
3. Grup etkisi: Yakın kazıklarda kapasite azalması
4. Sıvılaşma sonrası kapasite: Katı zemin derinliği kontrolü

Performans karşılaştırması

Tablo: Performans karşılaştırması özeti.

2023 Kahramanmaraş dersi

2023 Kahramanmaraş depreminden sonra zayıf zeminlerde temel sistemi, sıvılaşma ve oturma kontrollerinin daha dikkatli ele alınması gerektiği görülmüştür. Bu bulgu ZD/ZE'de her durumda kazık zorunludur anlamına gelmez; temel tipi geoteknik rapor, sıvılaşma/oturma hesabı ve TBDY 2018 Bölüm 16 kontrolleriyle seçilmelidir.

10. Gerçek Proje Örnekleri

Örnek 1 — 10 katlı konut, Ankara Çankaya, ZC zemin (radye tercih)

Proje verileri:

• 10 kat + 2 bodrum, 1 250 m² oturma
• Zemin: ZC (sıkı kum, $V_s = 420$ m/s), $q_{ult} = 450$ kPa
• Toplam yapı yükü: 140 kN/m²
• YASS: 8 m derinlik (etki düşük)

Seçim: Mantarlı radye temel, kalınlık 80 cm (kolon altı 140 cm mantarlı).

Sayısal sonuç:

• $q_{etkili} = 140$ kPa, $q_a = q_{ult}/3 = 150$ kPa → emniyetli
• Beton hacmi: 1 100 m³
• Donatı: 95 ton (B500C)
• Toplam temel maliyeti: 7 400 000 TL
• Süre: 28 gün
• Maksimum oturma: 22 mm (limit 50 mm)

Deprem kontrolü: TBDY 2018 §16.3 → DTS 2, performans hedefi KH, tüm kontroller onaylı.

Örnek 2 — 12 katlı konut, İstanbul Avcılar, ZD zemin (kazıklı radye)

Proje verileri:

• 12 kat + 1 bodrum, 980 m² oturma
• Zemin: ZD (yumuşak siltli kil, $V_s = 240$ m/s), $q_{ult} = 180$ kPa (radye için yetersiz)
• Toplam yapı yükü: 165 kN/m²
• YASS: 2,5 m (yüksek — kaldırma etkili)

Seçim: Kazıklı radye (piled raft). Radye kalınlığı 100 cm + 42 adet fore kazık (1 000 mm çap, 22 m derinlik).

Sayısal sonuç:

• Kazık tek kapasite: $Q_a = 3 200$ kN (4 m PMT ve SPT verileriyle)
• Toplam kazık kapasitesi: $42 \times 3 200 = 134 400$ kN
• Yapı ağırlığı: 161 700 kN → Kazıklar %83 taşır, radye %17 yük
• Beton hacmi: 980 m³ (radye) + 724 m³ (kazık) = 1 704 m³
• Donatı: 167 ton
• Toplam temel maliyeti: 15 200 000 TL (kazık + radye)
• Süre: 72 gün (kazık sondaj 38 gün + radye 34 gün)
• Maksimum oturma: 14 mm (kazık etkisi)

Deprem kontrolü: TBDY 2018 §16.5 kazıklı radye kuralları → sıvılaşma kontrolü Bölüm 16.10 → 12 m altı sağlam kil, uygun.

Kıyaslama

Tablo: Kıyaslama özeti.

Kat sayısı sadece %20 artmış olsa da, zemin sınıfı farkı nedeniyle temel maliyeti ~%162 artmıştır. Bu, radye'den kazığa geçişin maliyet bariyerinin ana kaynağıdır.

11. Karar Ağacı — Hangi Durumda Hangisi?

flowchart TD
  A[Zemin etüdü yapıldı mı?] -->|Hayır| Z[TS 1900 zemin etüdü şart]
  A -->|Evet| B{Zemin sınıfı?}
  B -->|ZA-ZB kaya| C{Kat sayısı?}
  B -->|ZC sıkı| D{Kat sayısı?}
  B -->|ZD orta| E{Kat sayısı?}
  B -->|ZE-ZF zayıf| F[Kazık zorunlu]
  C -->|1-8 kat| G[Tekil/şerit yeterli]
  C -->|9+ kat| H[Radye yeterli]
  D -->|1-5 kat| I[Radye düz]
  D -->|6-10 kat| J[Mantarlı radye]
  D -->|11+ kat| K[Kazıklı radye]
  E -->|1-4 kat| L[Radye + zemin iyileştirme]
  E -->|5-8 kat| M[Kazıklı radye]
  E -->|9+ kat| F
  F --> N{Sıvılaşma riski?}
  N -->|Var| O[Özel analiz: jet-grout/stone kolonu + kazık]
  N -->|Yok| P[Fore kazık + başlık]
  G --> Q[TBDY 2018 Bölüm 16 kontrol]
  H --> Q
  I --> Q
  J --> Q
  K --> Q
  L --> Q
  M --> Q
  O --> Q
  P --> Q
  Q --> R{Deprem performans OK?}
  R -->|Evet| S[Onay]
  R -->|Hayır| T[Sistem revizyonu]

Karar matrisi (özet)

Tablo: Karar matrisi (özet) özeti.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Radye temel yerine kazık kullanmak hep daha güvenli midir? Hayır. İyi zeminde radye, kazığa göre eşit veya üstün deprem performansı gösterebilir; çünkü tek parça plak rijitliği farklı oturmaları sıfırlar. Kazığın avantajı zayıf zeminde ortaya çıkar.

2. Kazıklı radye nedir ve ne zaman seçilir? Kazıklı radye (piled raft), radye + kazıkların yükü ortak taşıdığı hibrit sistemdir. ZD/ZE zeminde 10+ katlı yapılar için ideal; radye oturmayı sınırlar, kazıklar derin dayanımı sağlar.

3. Kazık çapı ve derinliği nasıl belirlenir? Zemin profili (SPT, CPT), yapı yükü ve deprem yanal kapasitesi birlikte değerlendirilir. Tipik konutlarda 600–1000 mm çap, 12–25 m derinlik; yüksek yapılarda 1500–2500 mm, 30–60 m'ye kadar.

4. Mikrokazık ne için kullanılır? Mevcut yapı altında güçlendirme için; 100–300 mm çapında, eski temele sıkıştırılabilir. Yeni yapıda ana temel olarak kullanılmaz.

5. Radye temelde donatı oranı ne olmalıdır? TS 500 §10.6 → minimum 0,002 (üst/alt ayrı). Tipik 5 katlı konut radye: üst ağ ∅12/150, alt ağ ∅14/150 → 85-100 kg/m³ donatı.

İlgili İçerikler

• C25 vs C30 Beton Karşılaştırması
• TS 498 vs TS EN 1991-1-4 Yük Yönetmelikleri
• Temel Türleri — Sözlük
• Zemin Etüdü Nedir?
• SPT Testi Nedir?
• TBDY 2018 Nedir?

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları:

• Temel Boyutlandırma Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama
• Şev Stabilitesi Hesaplama
• İstinat Duvarı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.