Radye Temel vs Kazık Temel: Hangi Durumda Hangisi?

Radye temel ve kazık temel, Türkiye'de konut ve ticari yapıların temel seçiminde en sık değerlendirilen iki alternatifdir. Seçim yalnızca zemin dayanım değerine değil; kat sayısı, zemin sınıfı (ZA-ZF), yeraltı su tablosu derinliği, maliyet kalemi ve inşaat süresine bağlıdır. TBDY 2018 Bölüm 16 bu iki seçimi deprem performansı açısından farklı kurallara bağlar. Bu rehber, her iki sistemi sayısal veriler, saha örnekleri ve bir karar ağacıyla şeffaf şekilde karşılaştırır.

Kaynak notu: Temel seçimi ve sıvılaşma değerlendirmesi için aşağıdaki resmî TBDY maddeleri kontrol edilmiştir. Sayısal örnekler bir proje uygulaması veya bağımsız uzman onayı kanıtı değildir.

1. TL;DR — Hangi Durumda Hangisi?

Seçim ilkesi: Radye, kazık veya kazıklı radye seçimi; geoteknik rapordaki zemin profili, yapı yükleri, taşıma gücü, oturma ve deprem etkilerinin birlikte değerlendirilmesine dayanır. Yalnız ZA–ZF sınıfı veya kat sayısı tek başına kazık zorunluluğu oluşturmaz. Alternatiflerin yeterliliği ve uygulanabilirliği projeye özgü hesaplarla karşılaştırılır. [1]

2. Radye Temel Nedir?

Radye temel (plak temel, mat foundation), yapının tüm oturma alanını tek bir betonarme plak olarak kapatan yüzeysel temel tipidir. Yük, plak boyunca homojen olarak zemine yayılır. TS 500 Bölüm 10 ve TBDY 2018 Bölüm 16.3 kapsamında tasarlanır.

Ana özellikleri

• Derinlik: Tipik 0,8–3 m
• Kalınlık: 500–1500 mm (yapı yüküne göre)
• Donatı: Çift katlı, iki yönlü (m² başına 60–120 kg)
• Çevre sınıfı: Genellikle XC2 (zemin temaslı ıslak)
• Tek parça: Farklı oturmaları kontrol altında tutar

Radye çeşitleri

3. Kazık Temel Nedir?

Kazık temel (piled foundation), yapı yükünü zeminin derin ve sağlam katmanlarına ileten lineer betonarme veya çelik elemanlardan oluşan derin temel sistemidir. Yük, uç direnci ($Q_p$) ve yan (çevre) direnci ($Q_s$) bileşenleriyle taşınır.

Toplam kapasite formülü

$$Q_{ult}=Q_p+Q_s-W_{kazık}$$

Burada:

• $Q_p$: Kazık ucundaki taşıma kapasitesi
• $Q_s$: Kazık çevresindeki sürtünme direnci
• $W_{kazık}$: Kazığın kendi ağırlığı

Kazık tipleri

Grup etkisi

Kazıklar çok yakın tasarlanırsa grup etkisi (group efficiency) ile kapasite azalır:

$$\eta =1-\frac{\theta (n-1)m+(m-1)n}{90\cdot m\cdot n}$$

Burada $m,n$ kazık sayıları, $\theta =\arctan (D/s)$, $s$ merkez-merkez mesafe. Tipik eşik: $s\ge 2,5D$ için $\eta \ge 0,85$.

4. Zemin Koşullarına Göre Seçim

TBDY 2018 zemin sınıfı (ZA–ZF) temel tipi seçiminde belirleyicidir. Kaya/sert zemin radye lehine, yumuşak zemin kazık lehine sonuç verir.

Bu çerçeve TBDY 2018 Madde 16.2.2.2 ve 16.6.9–16.6.10 ile birlikte okunmalıdır. [1]

Radye temelin taşıma kapasitesi Terzaghi eşitliği ile:

$$q_{ult}=c\cdot N_c+q\cdot N_q+0,5\cdot \gamma \cdot B\cdot N_{\gamma }$$

Bu formüldeki sembollerBu formülde geçen işaretler7 sembol · göster/gizle

γ

Birim hacim ağırlığı

kN/m³

Yeraltı su seviyesi etkisinde efektif birim hacim ağırlığı kullanılabilir.

N_c

Kohezyon terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_q

Örtü basıncı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_γ

Birim hacim ağırlığı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

Kaynak/yönteme göre tanımı değişebileceği için yöntem adıyla birlikte verilmelidir.

B

Temel genişliği veya kanal/eleman genişliği

m, mm

Geoteknikte genellikle temelin dar boyutudur.

q

Eurocode 8'de davranış katsayısı

Boyutsuz

TBDY'deki R katsayısıyla kavramsal olarak benzerdir; değerleri doğrudan birbirinin yerine kullanılamaz.

c

Kohezyon veya beton basınç bölgesi tarafsız eksen parametresi

kPa, mm

Geoteknikte zemin kohezyonu; betonarmede kesit geometrisi bağlamında okunur.

Burada:

• $c$: Zemin kohezyonu (kPa)
• $q=\gamma \cdot D_f$: Temel alt kotundaki efektif gerilme
• $\gamma$: Zemin birim hacim ağırlığı (kN/m³)
• $B$: Temel genişliği (m)
• $N_c,N_q,N_{\gamma }$: Taşıma gücü faktörleri (zemin içsel sürtünme açısı $\varphi$ fonksiyonu)

Bu formüldeki sembollerBu formülde geçen işaretler7 sembol · göster/gizle

D_f

Temel gömme derinliği

m

Örtü basıncı hesabında q = γ·Df ilişkisiyle kullanılır.

φ

İçsel sürtünme açısı veya donatı/bulon çapı

°, mm

Geoteknikte açı; donatı/bulon gösteriminde çap anlamına gelir.

B

Temel genişliği veya kanal/eleman genişliği

m, mm

Geoteknikte genellikle temelin dar boyutudur.

N_c

Kohezyon terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_q

Örtü basıncı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_γ

Birim hacim ağırlığı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

Kaynak/yönteme göre tanımı değişebileceği için yöntem adıyla birlikte verilmelidir.

γ

Birim hacim ağırlığı

kN/m³

Yeraltı su seviyesi etkisinde efektif birim hacim ağırlığı kullanılabilir.

Yeraltı su tablası etkisi

Yüksek YASS (yeraltı su seviyesi) radyede kaldırma basıncı yaratır:

$$u={\gamma }_w\cdot h_w$$

Radye altında 5 m su varsa: $u=10\cdot 5=50\text{ kPa}$. Bu, yapı ağırlığından düşülür. Kazık temelde kaldırma etkisi çok daha az kritik; çünkü kazık yan direnci su altında da devam eder.

5. Yapı Yüküne Göre Seçim

Kat sayısı, yapı yükleri hakkında tek başına yeterli bilgi vermez. Kolon/perde kuvvetleri, yük birleşimleri, temel rijitliği, geoteknik parametreler ve kabul edilebilir yerdeğiştirmeler birlikte incelenir. Aynı kat sayısındaki iki binanın temel çözümü farklı olabilir. [1]

Alternatiflerin taşıma gücü ve oturma hesabı tamamlanmadan “şu kat sayısında radye, daha üstünde kazık” kuralı uygulanmaz. Kazıklı radye seçilirse yük paylaşımı zemin–temel etkileşimi hesabının sonucudur; sabit bir oran değildir.

6. Maliyet Karşılaştırması

Veri sınırı: Bu bölümdeki tutarlar, doğrulanmış güncel piyasa araştırması veya bağlayıcı teklif değildir. Yalnız maliyet kalemlerini karşılaştırmak için örnek girdiler olarak okunmalı; uygulamada fiyat yılı, yer ve kapsamı belli metraj/tekliflerle değiştirilmelidir.

Maliyet kalemleri ve 2026 Türkiye ortalama birim fiyatları (İstanbul, İzmir, Ankara):

Radye temel — maliyet kalemi

Kazık temel — maliyet kalemi

m² oturma başına toplam maliyet

Not: Piyasa trend ortalamasıdır. Her proje için lokal üç tedarikçiden teklif alınız. Beton Maliyet Hesaplayıcı ile kendi bölgenizin m³ fiyatını girerek karşılaştırma yapabilirsiniz.

7. İnşaat Süresi ve Lojistik

Sadece malzeme değil, süre ve lojistik de karar verici kalemdir.

Hava koşulu etkisi

Radye temel yazın 3–4 hafta, kışın 5–6 hafta sürebilir. Kazık temel hava koşullarına daha dayanıklıdır; sondaj ekipmanı donmadığı sürece çalışır. Ancak kış ayı beton kür süresini uzatır.

Şehir merkezi kısıtları

• Çakma kazık: İstanbul'da komşu binalara 15 m mesafede genellikle kısıtlanır veya ek önlem gerektirir (gürültü/titreşim)
• Fore kazık: Kent merkezi için tek uygun kazık tipi
• CFA kazık: Dar sokaklarda uygulanabilir (küçük ekipman)

8. Taşıma Gücü ve Oturma Farkları

Temel seçiminde toplam oturma ve farklı oturma iki kritik parametredir.

Radye — toplam oturma

Elastik oturma formülü:

$$S_e=q_{net}\cdot B\cdot \frac{1-{\nu }^2}{E_s}\cdot I_s$$

Burada $q_{net}$ net yük, $B$ temel genişliği, $\nu$ Poisson oranı, $E_s$ zemin elastisite modülü, $I_s$ şekil faktörü.

Tipik değerler: 5 katlı konut, ZC zemin, $S_e=15-35$ mm Limit: TBDY ve TS 500 → $S_{e,max}\le 50$ mm toplam, farklı oturma $\le 1/500$ açıklık

Kazık — tek kazık oturması

$$S_{kazık}=\frac{Q\cdot L}{A\cdot E_c}+S_{u\stackrel{\backslash c}{c}}$$

Birinci terim kazığın kendi elastik kısalması, ikinci terim uç zeminin sıkışması. Tipik:

• Fore kazık 1 m çap, 20 m: $S\approx 4-8$ mm (izin verilen yükte)
• Grup halinde: $S_{grup}\approx 1,5-2\cdot S_{tek}$

Farklı oturma karşılaştırması

Radye temelin ana avantajı, farklı oturmaları plak rijitliği ile dengelemesidir. Kazık temelde her kazık farklı oturabilir; bu nedenle kazık başlığı (pile cap) kritik rijit bir eleman olarak hesaplanır.

9. Deprem Performansı (TBDY 2018 Bölüm 16)

TBDY 2018 Bölüm 16 temel sistemlerini deprem etkisi altında üç ana kontrol altına alır: kaldırma, kayma ve devrilme.

Radye temel — deprem kontrolü

1. Devrilme momenti kontrolü:

$$M_{devrilme}=V_t\cdot h\le M_{direnci}=W_{yapı}\cdot \frac{B}{2}$$

Burada $V_t$ taban kesme kuvveti, $h$ etkili yükseklik, $W_{yapı}$ yapı ağırlığı, $B$ radye genişliği.

2. Kayma kontrolü:

$$F_{kayma}=V_t\le W\cdot \tan (\delta )+c_a\cdot A$$

3. Sıvılaşma durumu: Dayanım ve rijitlik kayıpları, taşıma gücü, oturma ve yanal yayılma değerlendirilir. Gerekli önlemler projeye özgü belirlenir; ZE/ZF etiketinden doğrudan kazık zorunluluğu çıkarılmaz. [1]

Kazık temel — deprem kontrolü

Kazıklar yanal yüke karşı aşağıdaki kontrollere tabidir:

1. Yanal kapasite ($H_u$): Broms veya p-y eğri yöntemiyle
2. Dönme kapasitesi: Kazık başlığı ile birlikte
3. Grup etkisi: Yakın kazıklarda kapasite azalması
4. Sıvılaşma sonrası kapasite: Katı zemin derinliği kontrolü

Performans karşılaştırması

2023 Kahramanmaraş dersi

2023 Kahramanmaraş depreminden sonra zayıf zeminlerde temel sistemi, sıvılaşma ve oturma kontrollerinin daha dikkatli ele alınması gerektiği görülmüştür. Bu bulgu ZD/ZE'de her durumda kazık zorunludur anlamına gelmez; temel tipi geoteknik rapor, sıvılaşma/oturma hesabı ve TBDY 2018 Bölüm 16 kontrolleriyle seçilmelidir.

10. Temsili Sayısal Karşılaştırma

Bu örnekler doğrulanmış saha/proje kayıtları değildir. Verilen tutarlar güncel fiyat teklifi, hesap sonuçları ise tam tasarım kontrolü sayılmaz.

Örnek 1 — 10 katlı konut, Ankara Çankaya, ZC zemin (radye tercih)

Proje verileri:

• 10 kat + 2 bodrum, 1 250 m² oturma
• Zemin: ZC (sıkı kum, $V_s=420$ m/s), $q_{ult}=450$ kPa
• Toplam yapı yükü: 140 kN/m²
• YASS: 8 m derinlik (etki düşük)

Seçim: Mantarlı radye temel, kalınlık 80 cm (kolon altı 140 cm mantarlı).

Sayısal sonuç:

• $q_{etkili}=140$ kPa, $q_a=q_{ult}/3=150$ kPa → emniyetli
• Beton hacmi: 1 100 m³
• Donatı: 95 ton (B500C)
• Toplam temel maliyeti: 7 400 000 TL
• Süre: 28 gün
• Maksimum oturma: 22 mm (tipik limit 50 mm)

Deprem kontrolü: TBDY 2018 §16.3 → DTS 2, performans hedefi KH, tüm kontroller onaylı.

Örnek 2 — 12 katlı konut, İstanbul Avcılar, ZD zemin (kazıklı radye)

Proje verileri:

• 12 kat + 1 bodrum, 980 m² oturma
• Zemin: ZD (yumuşak siltli kil, $V_s=240$ m/s), $q_{ult}=180$ kPa (radye için yetersiz)
• Toplam yapı yükü: 165 kN/m²
• YASS: 2,5 m (yüksek — kaldırma etkili)

Seçim: Kazıklı radye (piled raft). Radye kalınlığı 100 cm + 42 adet fore kazık (1 000 mm çap, 22 m derinlik).

Sayısal sonuç:

• Kazık tek kapasite: $Q_a=3200$ kN (4 m PMT ve SPT verileriyle)
• Toplam kazık kapasitesi: $42\times 3200=134400$ kN
• Yapı ağırlığı: 161 700 kN → Kazıklar %83 taşır, radye %17 yük
• Beton hacmi: 980 m³ (radye) + 724 m³ (kazık) = 1 704 m³
• Donatı: 167 ton
• Toplam temel maliyeti: 15 200 000 TL (kazık + radye)
• Süre: 72 gün (kazık sondaj 38 gün + radye 34 gün)
• Maksimum oturma: 14 mm (tahmini kazık etkisi)

Deprem kontrolü: TBDY 2018 §16.5 kazıklı radye kuralları → sıvılaşma kontrolü Bölüm 16.10 → 12 m altı sağlam kil, uygun.

Kıyaslama

İki örnekteki 7,4 ve 15,2 milyon TL tutar arasındaki aritmetik artış yaklaşık %105,4'tür: (15,2 / 7,4 − 1) × 100. Örneklerin alan, yük ve temel kapsamları farklı olduğundan bu fark yalnız zemin sınıfına veya kat sayısına atfedilemez.

11. Karar Akışı — Alternatifler Nasıl Karşılaştırılır?

flowchart TD
  A[Geoteknik rapor ve yapı yükleri] --> B[Temel alternatiflerini tanımla]
  B --> C[Taşıma gücü ve kayma kontrolleri]
  C --> D[Toplam ve farklı oturma kontrolleri]
  D --> E[Deprem ve sıvılaşma etkileri]
  E --> F{Yeterlilik sağlanıyor mu?}
  F -->|Hayır| G[Geometri, sistem veya iyileştirme alternatifini değiştir]
  G --> C
  F -->|Evet| H[Yapım, çevre etkisi, süre ve maliyeti karşılaştır]
  H --> I[Projeye uygun çözümü belgele]

Bu akış TBDY 2018 Madde 16.2.2.2, 16.6.9–16.6.10, 16.8.1.1 ve 16.9.1.1'deki kontrolleri özetler; özel proje için sonuç üretmez. [1]

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Radye temel yerine kazık kullanmak hep daha güvenli midir? Hayır. Her alternatifin taşıma gücü, yerdeğiştirme ve deprem etkileri altında yeterliliği gösterilmelidir. Radye rijitliği farklı oturmayı kendiliğinden sıfırlamaz; kazık da her zemin-yapı koşulunda üstün çözüm değildir. [1]

2. Kazıklı radye nedir ve ne zaman seçilir? Kazıklı radyede radye ve kazıklar yük aktarımına birlikte katılır. Yük paylaşımı ve oturma, zemin–kazık–radye etkileşimi hesabıyla belirlenir; sabit bir yüzde veya kat sayısıyla tanımlanmaz.

3. Kazık çapı ve derinliği nasıl belirlenir? Zemin profili (SPT, CPT), yapı yükü ve deprem yanal kapasitesi birlikte değerlendirilir. Tipik konutlarda 600–1000 mm çap, 12–25 m derinlik; yüksek yapılarda 1500–2500 mm, 30–60 m'ye kadar.

4. Mikrokazık ne için kullanılır? Mevcut yapı altında güçlendirme için; 100–300 mm çapında, eski temele sıkıştırılabilir. Yeni yapıda ana temel olarak kullanılmaz.

5. Radye temelde donatı oranı ne olmalıdır? TS 500 §10.3.3 → her bir doğrultuda minimum 0,002. Tipik 5 katlı konut radye: üst ağ ∅12/150, alt ağ ∅14/150 → 85-100 kg/m³ donatı.

İlgili İçerikler

• C25 vs C30 Beton Karşılaştırması
• TS 498 vs TS EN 1991-1-4 Yük Yönetmelikleri
• Temel Türleri — Sözlük
• Zemin Etüdü Nedir?
• SPT Testi Nedir?
• TBDY 2018 Nedir?

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları:

• Temel Boyutlandırma Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama
• Şev Stabilitesi Hesaplama
• İstinat Duvarı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Doğrulanan Kaynak

[1] AFAD, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018, Madde 16.2.2.2, 16.6.9–16.6.10, 16.8.1.1 ve 16.9.1.1; PDF sayfaları 362, 367, 368 ve 371. Resmî metin. Doğrulama temel seçimi ve ilgili kontrollerle sınırlıdır.