Ampatman Nedir? Temel Tabanının Genişleme (Çıkma) Bölgesi

Ampatman, bir temelin zemine oturan tabanının, üzerindeki kolon veya duvardan daha geniş yapılan çıkma (genişleme) bölgesidir. Temel ampatmanının tek amacı vardır: yoğun kolon/duvar yükünü daha geniş bir alana yayarak zemine aktarılan birim basıncı (taban basıncını) düşürmek. Böylece zeminin emniyet gerilmesi aşılmaz, aşırı oturma ve göçme önlenir. Tekil temel ve duvar temellerinin temel bir tasarım kavramıdır.

Tanım ve Temel Kavramlar

Kolon, yükü küçük bir kesit alanından aktarır; bu yük doğrudan zemine verilseydi taban basıncı zeminin taşıma gücünü kat kat aşardı. Ampatman, kolon kesitini zemine doğru "genişleterek" basıncı kabul edilebilir seviyeye indirir. Taban basıncı yaklaşık olarak:

\sigma = \frac{N}{A}

Burada $N$ kolon yükü, $A$ ampatmanla oluşan temel taban alanıdır. $\sigma \leq q_a$ (zemin emniyet gerilmesi) koşulu sağlanmalıdır.

Tasarım Esasları

Taban alanı: $A \geq N / q_a$ ile gerekli alan bulunur; kolondan taşan kısım ampatmandır.
Eğilme: Ampatman, zemin tepki basıncı altında konsol gibi eğilir; alt yüzde çekme donatısı gerekir.
Zımbalama (delinme): Kolonun temeli delme eğilimine karşı zımbalama kontrolü yapılır.
Kalınlık: Çıkma boyu büyüdükçe moment ve gerekli temel kalınlığı artar.

Türkiye Uygulamaları

TS 500 betonarme temel kuralları ampatman donatısı ve kalınlığını düzenler. Pratikte ampatman, kolondan her yöne dengeli taşacak şekilde (genellikle kare veya dikdörtgen) boyutlandırılır.

Yaygın Hatalar

Yetersiz ampatman: Taban basıncı $q_a$ 'yı aşar → aşırı oturma.
İnce temel + geniş ampatman: Zımbalama veya eğilme yetersizliği.
Donatının yanlış yönü: Alt çekme donatısının atlanması.

İlgili Standartlar ve Yönetmelikler

TS 500 — Betonarme temeller
TS EN 1997-1 (Eurocode 7) — Yayılı temeller

İlgili İçerikler

Kaynaklar

TS 500 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, TSE.
TS EN 1997-1 — Geoteknik Tasarım (Eurocode 7).

Son güncelleme: 25 Mayıs 2026

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları:

Ampatman nedir?

Ampatman, bir temelin zemine oturan tabanının, üzerindeki kolon veya duvardan daha geniş yapılan çıkma (genişleme) bölgesidir. Yükü daha geniş bir alana yayarak zemine aktarılan taban basıncını düşürür.

Ampatmanın görevi nedir?

Ampatman, kolon/duvardan gelen yoğun yükü daha geniş bir taban alanına dağıtır. Böylece zemine gelen birim basınç (taban basıncı) azalır ve zeminin emniyet gerilmesi aşılmaz; aşırı oturma ve göçme önlenir.

Ampatman boyu nasıl belirlenir?

Temel taban alanı, kolon yükünün zemin emniyet gerilmesine bölünmesiyle bulunur (A ≥ N/qa). Bu alanın kolon kesitinden taşan kısmı ampatmanı oluşturur. Çıkma boyu arttıkça temelin eğilme momenti ve gerekli kalınlık/donatı da artar.

Ampatman ile temel aynı şey mi?

Tam olarak değil. Temel, yükü zemine aktaran yapı elemanının tümüdür; ampatman ise bu temelin kolondan/duvardan taşan genişleme kısmını ifade eder. Tekil temelde tüm taban plağı bir ampatman gibi çalışır.

Ampatman neden donatılanır?

Ampatman, zemin tepki basıncı altında konsol gibi eğilmeye çalışır. Bu eğilme alt yüzde çekme oluşturur; bu nedenle temel tabanına alt çekme donatısı yerleştirilir. Ayrıca zımbalama (delinme) kontrolü yapılır.

Ampatman çok büyük olursa ne olur?

Aşırı geniş ampatman, temelde büyük eğilme momenti doğurur; daha kalın kesit ve daha çok donatı gerekir, maliyet artar. Komşu temellerle çakışırsa mütemadi veya radye temele geçilir.

Hangi temellerde ampatman bulunur?

Tekil (münferit) temel, mütemadi (şerit) temel ve duvar temellerinde ampatman bulunur. Radye temelde ise tüm plak sürekli bir oturma tabanı oluşturduğu için klasik ampatman kavramı yerini plak davranışına bırakır.