Sömel, şantiye dilinde bir kolonun altına yapılan tekil temel ayağının adıdır. Kolondan gelen yükü daha geniş bir taban alanına yayar. Böylece zemine iletilen basınç, zeminin taşıyabileceği düzeye iner. Sözün kökeni Fransızca "semelle" (taban, temel pabucu) sözüdür.
"Sömel ne demek" sorusunun kısa yanıtı budur: kolon başına bir temel pabucu. Sömel sözü TBDY 2018 metninde geçmez. Yönetmelik ve projeler "tekil temel" terimini kullanır. Tekil temel, binanın taşıyıcı iskeletinin en alt halkasıdır. İskeletin bütünü için karkas nedir sayfasına bakın.
Sömel, mütemadi temel ve radye farkı
Yüzeysel temeller üç ana türe ayrılır. TBDY 16.8.1'e göre yüzeysel temel kuralları "tekil, sürekli (şerit) ve radye (plak) temelleri kapsamaktadır."
| Temel türü | Şantiye adı | Yükü nasıl taşır | Ayrıntı |
|---|---|---|---|
| Tekil temel | Sömel, pabuç | Her kolonun altında ayrı bir ayak | Bu sayfa |
| Sürekli (şerit) temel | Mütemadi temel | Bir aks boyunca kolonları ortak bir kirişle taşır | mütemadi temel nedir |
| Radye (plak) temel | Radye | Bina altının tamamını kaplayan plak | radye temelin kullanım yeri |
Sömeller büyüdükçe birbirine yaklaşır. Alanlar çakışınca mütemadi temel ya da radye bir seçenek olur. Seçim zemin etüdü, kolon yükleri ve oturma kontrolüyle yapılır. Tüm türlerin karşılaştırması için temel türleri rehberi sayfasını okuyun.
TBDY 2018 Bölüm 16'da tekil temel kuralları
TBDY Bölüm 16, temeller için genel tasarım ilkelerini verir. Tekil temeli doğrudan ilgilendiren kurallar aşağıdadır.
Taşıma gücü. TBDY 16.8.1.1'e göre yüzeysel temellerin "taşıma gücü ve yatayda kaymaya karşı gelen tasarım dayanımları hesaplanarak" tasarım etkilerini karşıladığı gösterilir. Tablo 16.2'de dayanım katsayıları verilir.
| Dayanım türü (Tablo 16.2) | Simge | Değer |
|---|---|---|
| Temel taşıma gücü | γRv | 1,4 |
| Sürtünme direnci | γRh | 1,1 |
| Pasif direnç | γRp | 1,4 |
Yatay kuvvet. TBDY 16.7.3.3'e göre yatay kesme kuvveti, taban sürtünmesi ile birlikte "temel yan yüzünde oluşan pasif toprak basıncı'nın en çok %30'u dikkate alınarak" karşılanır.
Bağ kirişi zorunluluğu. TBDY 16.8.5.1 şöyle der: "Betonarme ve çelik binalarda tekil temelleri veya kazık başlıklarını her iki doğrultuda (...) birbirlerine bağlayan bağ kirişleri düzenlenecektir." Aynı maddeye göre yerel zemin sınıfı ZA olan zeminlerde bağ kirişleri yapılmayabilir.
Bağ kirişinin yeri. TBDY 16.8.5.2'ye göre bağ kirişi, "temel altından kolon tabanına kadar olan yükseklikteki herhangi bir seviyede yapılabilir."
Bağ kirişi kuvveti. TBDY 16.8.5.3'e göre bağ kirişinin eksenel kuvveti Denk. (16.13) ile bulunur: N_b = 0,10 · S_DS · N_k. Burada N_k, bağlanan kolon veya perdedeki en büyük eksenel kuvvettir. S_DS kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısıdır.
Bağ kirişi boyutu ve donatısı. TBDY 16.8.5.4'e göre bağ kirişi hem basınca hem çekmeye göre hesaplanır. Çekmeyi yalnız donatı taşır. Aynı maddeye göre "minimum boyutu 300 mm × 300 mm, donatı oranı en az % 0.5, etriye çapı 8 mm ve etriye aralığı 200 mm" olur.
Döşeme seçeneği. TBDY 16.8.5.5'e göre bağ kirişi yerine betonarme döşeme kullanılabilir. Bu durumda "döşeme kalınlığı 150 mm'den az olmayacaktır." Döşemenin Denk. (16.13) kuvvetlerini aktardığı hesapla gösterilir.
Basitleştirilmiş tasarım. TBDY Bölüm 17, düzenli yerinde dökme betonarme binalar için basitleştirilmiş kurallar verir. TBDY 17.2.11'e göre bu binalarda temel, çerçeveli sistemde "radye veya sürekli temel", perde ve çerçeveli sistemde ise "radye temel" olur. Yani Bölüm 17 ile tasarlanan binada sömel kullanılmaz.
Sömel donatısı
TBDY Bölüm 16, tekil temelin kendi donatısı için en küçük oran, çap veya aralık vermez. Ayrıca en küçük sömel kalınlığı ya da plan boyutu da vermez. Bu değerler betonarme hesabı ve ilgili standartla belirlenir. Bu sayfada yönetmelik metninde okumadığımız bir sayı vermiyoruz.
Ders kitaplarında anlatılan genel düzen şöyledir:
- Alt donatı, iki doğrultuda ızgara olarak tabana yakın yerleştirilir. Zeminin yukarı itmesi sömeli konsol gibi eğer; çekme alt yüzde oluşur.
- Kolon donatısı (filiz) temelin içine uzanır ve yeterli kenetlenme boyu ile bağlanır.
- Kolon çevresinde zımbalama ve kesme kontrolü yapılır. Kalınlık çoğu zaman bu kontrolle belirlenir.
- Donatının paslanmaması için yeterli beton örtüsü bırakılır. Tabanın altına grobeton dökülür.
Kolonun temele nasıl bağlandığı için betonarme kolon rehberi sayfasına bakın.
İlgili sayfalar
- Tekil temel tasarımı ve donatı hesabı
- Tekil temel ve mütemadi temel karşılaştırması
- Temel boyutlandırma aracı
- Zemin sınıfı nedir
Kaynaklar
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Madde 16.7.3.3: yatay kesme kuvveti ve pasif direnç.
- TBDY 2018, Madde 16.8.1 ve 16.8.1.1: yüzeysel temellerin kapsamı ve tasarım dayanımları.
- TBDY 2018, Tablo 16.2: yüzeysel temeller için dayanım katsayıları.
- TBDY 2018, Madde 16.8.5.1 – 16.8.5.5: temel bağ kirişleri.
- TBDY 2018, Madde 17.2.11: basitleştirilmiş tasarımda temel türü.
Kontrol tarihi: 4 Kasım 2026.