Karkas, bir binanın yükleri taşıyan iskeletidir. Bu iskelet kolon, kiriş, döşeme, perde ve temelden oluşur. Duvarlar, sıva, doğrama ve kaplamalar karkasın parçası değildir. Bunlar iskelete sonradan eklenen taşıyıcı olmayan elemanlardır.
Söz Fransızca "carcasse" (iskelet) kökünden gelir. Şantiyede, ilanlarda ve yapı ruhsatı konuşmalarında sık kullanılır. Ancak resmî bir mühendislik terimi değildir. TBDY 2018 metninde "karkas" sözü geçmez. Yönetmelik aynı yapıyı taşıyıcı sistem olarak adlandırır.
Karkası oluşturan elemanlar
| Eleman | Görevi | Ayrıntı |
|---|---|---|
| Kolon | Düşey yükü alttaki kata ve temele iletir | betonarme kolon nedir |
| Kiriş | Döşeme yükünü kolonlara taşır, çerçeve kurar | Kolonla birlikte çerçeveyi oluşturur |
| Döşeme | Kat yükünü kirişlere ve kolonlara dağıtır | Plak, dişli, asmolen gibi türleri vardır |
| Perde | Deprem ve rüzgâr gibi yatay yükleri alır | perde duvarın taşıyıcı görevi |
| Temel | Tüm yükü zemine aktarır | Tekil, sürekli, radye ya da kazıklı olabilir |
Kolon ve kirişler birbirine rijit bağlanınca çerçeve oluşur. Çerçeve, düşey yükün yanında deprem yükünü de taşır. Perdeler ise rijitlikleri yüksek olduğu için yatay yükün büyük kısmını alır.
Betonarme karkas ve çelik karkas
Betonarme karkas, elemanların donatılı betondan yerinde döküldüğü ya da önüretimli üretildiği iskelettir. Türkiye'de konut yapılarının çoğu betonarme karkastır. "Betonarme karkas ne demek" sorusunun yanıtı budur: beton basıncı, donatı çeliği çekmeyi taşıyan iskelet.
Çelik karkas, kolon ve kirişlerin çelik profillerden yapıldığı iskelettir. Birleşimler bulon ya da kaynakla kurulur. TBDY 9.1.2'ye göre çelik binaların yatay yük taşıyıcı sistemi "moment aktaran çelik çerçevelerden, sadece merkezi veya dışmerkez çaprazlı çelik çerçevelerden" veya bunların birleşiminden oluşabilir. Ayrıntı için moment dirençli çerçeve sayfasına bakın.
Karkas yapı ile yığma yapı farkı
Yığma yapıda karkas yoktur. Yükleri duvarlar taşır. TBDY 11.1.2'ye göre donatısız yığma bina, "taşıyıcı duvarların donatı kullanılmadan sadece kargir birim ve harç kullanılarak oluşturulan" binadır. Karkas yapıda ise tuğla ya da gazbeton duvarlar dolgu duvardır. Bu duvarlar yükü iskelete bırakır.
Bu fark tadilatta önemlidir. Karkas yapıda bir dolgu duvarı kaldırmak çoğu zaman taşıyıcı sistemi değiştirmez. Yığma yapıda bir duvarı kaldırmak doğrudan taşıyıcıyı keser. Ayrıntı için yığma yapı nedir sayfasını okuyun.
Şantiyede "karkas aşaması" ve kaba inşaat
Şantiye dilinde "karkas bitti" sözü, temelden çatı döşemesine kadar taşıyıcı iskeletin döküldüğünü anlatır. Kaba inşaat ise daha geniş bir aşamadır. Karkasa ek olarak duvar örgüsü ve bazı tesisat hazırlıklarını da kapsayabilir. Sözleşmelerde bu iki sözün kapsamı farklı tanımlanabilir. Bu yüzden iş kalemlerini sözleşme metninde tek tek yazmak gerekir.
TBDY 2018'de karkasın karşılığı: taşıyıcı sistem
TBDY 7.1.2 betonarme binalar için şunu söyler: yatay yük taşıyıcı sistem "sadece çerçevelerden, sadece perdelerden veya çerçeve ve perdelerin birleşiminden oluşabilir." Yönetmelik bu sistemleri Tablo 4.1'de sınıflandırır ve her birine bir taşıyıcı sistem davranış katsayısı (R) ile dayanım fazlalığı katsayısı (D) verir.
| Tablo 4.1 kodu | Yerinde dökme betonarme taşıyıcı sistem (TBDY ifadesi kısaltıldı) | R | D |
|---|---|---|---|
| A11 | Moment aktaran süneklik düzeyi yüksek betonarme çerçeveler | 8 | 3 |
| A12 | Süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler | 7 | 2,5 |
| A13 | Süneklik düzeyi yüksek boşluksuz betonarme perdeler | 6 | 2,5 |
| A14 | Süneklik düzeyi yüksek çerçeveler + bağ kirişli (boşluklu) perdeler | 8 | 2,5 |
| A15 | Süneklik düzeyi yüksek çerçeveler + boşluksuz perdeler | 7 | 2,5 |
| A31 | Moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı betonarme çerçeveler | 4 | 2,5 |
TBDY 4.3.3.1'e göre taşıyıcı sistemler süneklik bakımından "süneklik düzeyi yüksek", "süneklik düzeyi sınırlı" ve "süneklik düzeyi karma" olmak üzere üç sınıfa ayrılır. TBDY 4.3.3.3'e göre karma sistem, "süneklik düzeyi sınırlı çerçeve taşıyıcı sistemlerinin süneklik düzeyi yüksek betonarme perdeler veya çelik çaprazlı çerçevelerle birlikte kullanılması" ile oluşur. Kısacası günlük dildeki "betonarme karkas", yönetmelikte bu tablodaki sistemlerden birine karşılık gelir.
Karkasın en alt halkası temeldir. Tekil temel ayağı için şantiyede kullanılan söz için sömel nedir sayfasına bakın.
İlgili sayfalar
Kaynaklar
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Madde 4.3.3.1 ve 4.3.3.3: süneklik düzeyleri.
- TBDY 2018, Tablo 4.1: bina taşıyıcı sistemleri, R ve D katsayıları.
- TBDY 2018, Madde 7.1.2: betonarme binalarda yatay yük taşıyıcı sistem türleri.
- TBDY 2018, Madde 9.1.2: çelik binalarda yatay yük taşıyıcı sistem türleri.
- TBDY 2018, Madde 11.1.2: yığma bina türleri.
Kontrol tarihi: 4 Kasım 2026.