Ana içeriğe geç
ToplulukSoru sor

Sözlük

Kiriş Nedir? Türleri ve Yük Aktarımındaki Görevi

Kirişin yük aktarımını, basit, sürekli, konsol ve bağ kirişi ayrımını; malzeme türlerini, sehim ve boyut seçimi ilişkisini açıklar.

Nasıl kontrol edildi?Yapıdan Editör Ekibi · Editoryal kaynak kontrolünde · Kaynak kontrollü
Hazırlayan
Yapıdan Editör Ekibi
Teknik/Editoryal kontrol
Editoryal kaynak kontrolü
İçerik sürümü
1.0
Kaynak durumu
Kaynak kontrollü

Sorumluluk/kapsam: Bu içerik genel bilgilendirme ve editoryal kaynak kontrolü amacıyla hazırlanır; proje, saha veya uygulama kararı için yetkili mühendis/kurum değerlendirmesinin yerine geçmez.

Hızlı cevap

Kiriş, yükleri açıklık boyunca taşıyarak mesnetlere aktaran ve çoğunlukla eğilme ile kesme etkileri altında çalışan taşıyıcı elemandır. Yapıdaki konumu ve bağlantılarına bağlı olarak eksenel kuvvet veya burulma da taşıyabilir.

Kiriş, yükleri açıklık boyunca taşıyarak mesnetlere aktaran ve çoğunlukla eğilme ile kesme etkileri altında çalışan taşıyıcı elemandır. Yapıdaki konumu ve bağlantılarına bağlı olarak eksenel kuvvet veya burulma da taşıyabilir.

Kiriş, yük ve mesnet ilişkisi için Türkçe etiketli şematik çizim
Şekil 1 — Kiriş, yük ve mesnet ilişkisi. Özgün SVG çizimi; şematiktir, ölçekli uygulama projesi değildir.

Yapı İçindeki Yük Yolu

Bir döşemeden gelen yük, taşıma düzenine göre kirişe çizgisel yük olarak aktarılabilir. Kiriş bu etkileri kolon, perde, duvar veya başka bir kirişe iletir. Mesnetten temele ve zemine kadar devam eden aktarım, bütün sistemin yük yolunu oluşturur. Kirişin sağlam olması, bağlı olduğu mesnetin de kendiliğinden yeterli olduğunu göstermez.

Kiriş üzerindeki yük her zaman düzgün yayılı değildir. Bir duvarın ağırlığı, başka bir kirişin tepkisi veya tekil ekipman yükü farklı dağılımlar oluşturabilir. Hesap modelinde yükün büyüklüğü kadar konumu ve yayılış biçimi de tanımlanır. Çizgisel yük, toplam kuvvet ve yüzey yükü birbirine karıştırılmaz; birimleri farklıdır.

Mesnet Düzenine Göre Kiriş Türleri

Basit kiriş, öğretici modelde bir uçta mafsallı, diğer uçta hareketli mesnetle temsil edilir. Bu ideal model, her iki ucundan betonarme kolona bağlanan bir kirişin doğrudan karşılığı değildir. Gerçek birleşimlerin dönmeyi ne ölçüde sınırlandırdığı ve sistemin sürekliliği, yapısal modelde ayrıca değerlendirilir.

Sürekli kiriş, birden fazla açıklık boyunca devam eder. Ara mesnetler üzerindeki momentler ile açıklık momentleri birlikte oluşur. Yükün yalnız bazı açıklıklarda bulunması, kritik kesitleri değiştirebilir. Bu nedenle tek bir açıklığın basit kiriş hesabını tekrarlamak, bütün sürekli sistemi çözmek anlamına gelmez.

Konsol kirişin bir ucu tutulmuş, diğer ucu serbesttir. Serbest uçtaki hareket ve tutulu uçtaki etkiler, mesnet koşuluna bağlıdır. Balkon veya saçak gibi bir elemanın konsol davranışı, yalnız dışarı taşan bölümün uzunluğuyla değerlendirilmez; bağlantı ve geri açıklık düzeni de önem taşır.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →
Tablo 1 — Tür / Temel özellik / Hesapta ayırt edici bilgi
TürTemel özellikHesapta ayırt edici bilgi
Basit kirişİdeal modelde uç momentleri tutulmaz.Mesnet ve yük düzeni
Sürekli kirişBirden fazla açıklıkta devam eder.Rijitlikler ve yükleme örüntüsü
Konsol kirişBir uç serbesttir.Tutulu uç ve dönme koşulu
Bağ kirişiElemanlar arasında kuvvet aktarır.Bağlandığı sistem ve tasarım amacı

Bağ Kirişinin Anlamı

Bağ kirişi sözcüğü farklı bağlamlarda kullanılır. Temelleri birbirine bağlayan eleman ile boşluklu perde kolları arasındaki bağ kirişi aynı yük durumuna sahip değildir. İlkinde temel düzeninin ve zemin etkilerinin, ikincisinde perde sisteminin birlikte çalışmasının değerlendirilmesi gerekir. Projedeki eleman adı, yük yolu ve birleşim detayıyla birlikte okunur.

Duvar üstündeki lento da bir açıklık geçen elemandır. Ancak bütün lentoların ana taşıyıcı çerçevenin kirişi gibi davranacağı kabul edilmez. Taşıdığı duvar, açıklık, mesnetlenme ve yapının sistemindeki görevi belirlenir. Aynı görünüşteki elemanlar farklı tasarım amaçlarına sahip olabilir.

Malzemeye Göre Farklar

Betonarme kirişte beton ve donatı birlikte çalışır; donatı yerleşimi, aderans ve ankraj davranışın parçasıdır. Çelik kirişte kesit biçimi, yerel kararlılık, yanal tutulma ve birleşimler öne çıkar. Ahşap kirişte lif doğrultusu, bağlantı ve nem koşulları değerlendirilir. Bir malzeme için kullanılan boyutlandırma kestirmesi diğerine doğrudan aktarılmaz.

Boyut, Dayanım ve Sehim

Kiriş genişliği ve yüksekliği yalnız açıklığa bakılarak kesinleştirilmez. Yükler, malzeme, mesnetler, eğilme ve kesme kapasitesi, sehim, çatlak kontrolü ve yapım ayrıntıları birlikte değerlendirilir. Daha derin bir kesit farklı rijitlik sağlar; ancak mimari açıklıklar, tesisat geçişleri ve birleşim koşulları da tasarım kararını etkiler.

Betonarme kirişler için TS 500 ve Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin betonarme kuralları ilgili çerçeveyi oluşturur. Yönetmelikteki en küçük boyut koşulu, seçilen kesitin bütün yükler altında yeterli olduğunun kanıtı değildir. Sayısal koşullar ve donatı hesabı bu tanım maddesinde tekrarlanmaz; ilgili tasarım içeriği ve hesap araçları üzerinden incelenir.

İlgili İçerikler ve Araçlar

Kaynaklar

  1. ÇŞİDB: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. Betonarme taşıyıcı sistem kuralları ve atıf yapılan TS 500 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları; sayısal kesit sınırları burada aktarılmamıştır.

Kiriş Nedir? Türleri ve Yük Aktarımındaki Görevi — Sıkça Sorulan Sorular

Her kiriş yalnız eğilme mi taşır?

Hayır. Kesme kuvvetiyle birlikte yükleme ve bağlantılara bağlı eksenel kuvvet veya burulma da oluşabilir.

İki ucu kolona bağlı kiriş basit kiriş midir?

Birleşimlerin dönme davranışı incelenmeden bu kabul yapılamaz. Betonarme çerçevede süreklilik ve mesnet rijitliği hesap modelini etkiler.

Bağ kirişi ile temel kirişi aynı mıdır?

Bağ kirişi işlev bildiren bir terimdir. Temeller arasındaki bağ ve perde boşluğundaki bağ kirişi farklı sistemlerde değerlendirilir.

Kiriş boyutu yalnız açıklıktan bulunur mu?

Açıklık tek başına yeterli değildir. Yük, malzeme, mesnet, dayanım, sehim, çatlak ve birleşim koşulları birlikte incelenir.

Kaynak seçimi, standart atıfları ve güncelleme yaklaşımı için Yapıdan Kaynak Politikası’nı inceleyin.