Kiriş, yükleri açıklık boyunca taşıyarak mesnetlere aktaran ve çoğunlukla eğilme ile kesme etkileri altında çalışan taşıyıcı elemandır. Yapıdaki konumu ve bağlantılarına bağlı olarak eksenel kuvvet veya burulma da taşıyabilir.
Yapı İçindeki Yük Yolu
Bir döşemeden gelen yük, taşıma düzenine göre kirişe çizgisel yük olarak aktarılabilir. Kiriş bu etkileri kolon, perde, duvar veya başka bir kirişe iletir. Mesnetten temele ve zemine kadar devam eden aktarım, bütün sistemin yük yolunu oluşturur. Kirişin sağlam olması, bağlı olduğu mesnetin de kendiliğinden yeterli olduğunu göstermez.
Kiriş üzerindeki yük her zaman düzgün yayılı değildir. Bir duvarın ağırlığı, başka bir kirişin tepkisi veya tekil ekipman yükü farklı dağılımlar oluşturabilir. Hesap modelinde yükün büyüklüğü kadar konumu ve yayılış biçimi de tanımlanır. Çizgisel yük, toplam kuvvet ve yüzey yükü birbirine karıştırılmaz; birimleri farklıdır.
Mesnet Düzenine Göre Kiriş Türleri
Basit kiriş, öğretici modelde bir uçta mafsallı, diğer uçta hareketli mesnetle temsil edilir. Bu ideal model, her iki ucundan betonarme kolona bağlanan bir kirişin doğrudan karşılığı değildir. Gerçek birleşimlerin dönmeyi ne ölçüde sınırlandırdığı ve sistemin sürekliliği, yapısal modelde ayrıca değerlendirilir.
Sürekli kiriş, birden fazla açıklık boyunca devam eder. Ara mesnetler üzerindeki momentler ile açıklık momentleri birlikte oluşur. Yükün yalnız bazı açıklıklarda bulunması, kritik kesitleri değiştirebilir. Bu nedenle tek bir açıklığın basit kiriş hesabını tekrarlamak, bütün sürekli sistemi çözmek anlamına gelmez.
Konsol kirişin bir ucu tutulmuş, diğer ucu serbesttir. Serbest uçtaki hareket ve tutulu uçtaki etkiler, mesnet koşuluna bağlıdır. Balkon veya saçak gibi bir elemanın konsol davranışı, yalnız dışarı taşan bölümün uzunluğuyla değerlendirilmez; bağlantı ve geri açıklık düzeni de önem taşır.
| Tür | Temel özellik | Hesapta ayırt edici bilgi |
|---|---|---|
| Basit kiriş | İdeal modelde uç momentleri tutulmaz. | Mesnet ve yük düzeni |
| Sürekli kiriş | Birden fazla açıklıkta devam eder. | Rijitlikler ve yükleme örüntüsü |
| Konsol kiriş | Bir uç serbesttir. | Tutulu uç ve dönme koşulu |
| Bağ kirişi | Elemanlar arasında kuvvet aktarır. | Bağlandığı sistem ve tasarım amacı |
Bağ Kirişinin Anlamı
Bağ kirişi sözcüğü farklı bağlamlarda kullanılır. Temelleri birbirine bağlayan eleman ile boşluklu perde kolları arasındaki bağ kirişi aynı yük durumuna sahip değildir. İlkinde temel düzeninin ve zemin etkilerinin, ikincisinde perde sisteminin birlikte çalışmasının değerlendirilmesi gerekir. Projedeki eleman adı, yük yolu ve birleşim detayıyla birlikte okunur.
Duvar üstündeki lento da bir açıklık geçen elemandır. Ancak bütün lentoların ana taşıyıcı çerçevenin kirişi gibi davranacağı kabul edilmez. Taşıdığı duvar, açıklık, mesnetlenme ve yapının sistemindeki görevi belirlenir. Aynı görünüşteki elemanlar farklı tasarım amaçlarına sahip olabilir.
Malzemeye Göre Farklar
Betonarme kirişte beton ve donatı birlikte çalışır; donatı yerleşimi, aderans ve ankraj davranışın parçasıdır. Çelik kirişte kesit biçimi, yerel kararlılık, yanal tutulma ve birleşimler öne çıkar. Ahşap kirişte lif doğrultusu, bağlantı ve nem koşulları değerlendirilir. Bir malzeme için kullanılan boyutlandırma kestirmesi diğerine doğrudan aktarılmaz.
Boyut, Dayanım ve Sehim
Kiriş genişliği ve yüksekliği yalnız açıklığa bakılarak kesinleştirilmez. Yükler, malzeme, mesnetler, eğilme ve kesme kapasitesi, sehim, çatlak kontrolü ve yapım ayrıntıları birlikte değerlendirilir. Daha derin bir kesit farklı rijitlik sağlar; ancak mimari açıklıklar, tesisat geçişleri ve birleşim koşulları da tasarım kararını etkiler.
Betonarme kirişler için TS 500 ve Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin betonarme kuralları ilgili çerçeveyi oluşturur. Yönetmelikteki en küçük boyut koşulu, seçilen kesitin bütün yükler altında yeterli olduğunun kanıtı değildir. Sayısal koşullar ve donatı hesabı bu tanım maddesinde tekrarlanmaz; ilgili tasarım içeriği ve hesap araçları üzerinden incelenir.
İlgili İçerikler ve Araçlar
Kaynaklar
- ÇŞİDB: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. Betonarme taşıyıcı sistem kuralları ve atıf yapılan TS 500 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları; sayısal kesit sınırları burada aktarılmamıştır.