Agrega, beton karışımının hacimce %60-80'ini oluşturan doğal veya yapay mineral hammaddedir. Kum, çakıl, kırma taş ve benzeri inert tanelerin genel adıdır. Agrega betonun iskeletini oluşturur, rötreyi azaltır, boyutsal stabilite sağlar ve maliyeti düşürür. Türkiye'de TS 706 EN 12620 standardı agrega gereksinimlerini tanımlar.
Sınıflandırma
Tane Boyuna Göre
| Tip | Boyut | Örnek |
|---|---|---|
| İri agrega | > 4 mm | Çakıl, kırma taş, mıcır |
| İnce agrega | ≤ 4 mm | Kum, kırma kum |
| Mineral filler | < 0.063 mm | Taş tozu, kalker tozu |
Kaynak Türüne Göre
- Doğal agrega: Nehir/deniz/ocak kumu ve çakılı
- Kırma agrega: Kayadan kırma-eleme ile üretilen
- Hafif agrega: Pomza, perlit, genleştirilmiş kil (yoğunluk < 1200 kg/m³)
- Geri kazanım agregası: Yıkım betonu öğütülmüş
TS 706 EN 12620 Sınıflandırması
Tane Büyüklüğü Sınıfları
Üst (D) / Alt (d) tane boyuna göre d/D olarak ifade edilir:
| Sınıf | d/D (mm) | Kullanım |
|---|---|---|
| 0/4 | İnce agrega | Tüm betonlar |
| 4/8 | İri ince | Hassas beton, prekast |
| 8/16 | İri orta | Standart beton |
| 16/22 veya 16/32 | İri büyük | Kütle beton, temel |
Gradasyon Kategorileri
| Kategori | Tanım |
|---|---|
| Gc 85/20, Gc 80/20 | İri agrega üst tolerans |
| Gf 85, Gf 80 | İnce agrega gradasyon |
| GA 90, GA 85 | Tüm-tane (all-in) agrega |
Diğer Özellikler
- Şekil İndeksi (SI): SI₁₅, SI₂₀, SI₄₀, SI₅₅ — düşük = küresel, iyi
- Yassılık İndeksi (FI): FI₁₅, FI₂₀, FI₃₅ — düşük tercih
- Los Angeles (LA): Aşınma kaybı — LA₂₀, LA₂₅, LA₃₀, LA₃₅, LA₄₀
- Donma-çözünme (F): F₁, F₂, F₄ — kütle kaybı %
- Su emme: WA₂₄ — %2 altı tercih edilir
Gradasyon Eğrisi (Elek Analizi)
TS EN 933-1 Yöntemi
- Kuru numune (~5 kg iri, ~1 kg ince) tartılır
- Elek serisi: 63 / 31.5 / 16 / 8 / 4 / 2 / 1 / 0.5 / 0.25 / 0.125 / 0.063 mm
- Çalkalayıcıda 5-10 dakika
- Her elek üstündeki ağırlık tartılır
- Kümülatif geçen yüzde hesaplanır
- Logaritmik grafikte gradasyon eğrisi çizilir
Fuller-Thompson İdeal Eğri
p = 100 · (d/D)^n (n = 0.45 tipik)
| Elek (d) | İdeal Geçen (%) |
|---|---|
| 32 mm (D) | 100 |
| 16 mm | 73 |
| 8 mm | 53 |
| 4 mm | 39 |
| 1 mm | 20 |
| 0.25 mm | 10 |
| 0.063 mm | 5 |
İnce Modülü (FM)
FM = (Σ kümülatif kalan %) / 100 (4.75, 2.36, 1.18, 0.60, 0.30, 0.15 mm eleklerden)
- FM 2.3 - 3.1: İdeal kum
- FM < 2.3: İnce, su gereksinimi yüksek
- FM > 3.1: Kaba, segregasyon riski
Beton Performansına Etkisi
| Özellik | İyi Agrega Katkısı |
|---|---|
| Dayanım | Sert + temiz + iyi gradasyon → +%15-30 |
| İşlenebilirlik | Yuvarlak + iyi grad → daha az su |
| Dürebilite | Donma direnci, ASR'siz → uzun ömür |
| Rötre | İri agrega çok → düşük rötre |
| Geçirgenlik | İyi grad → kapalı yapı |
| Maliyet | Toplam betonun %30-40'ı agrega |
ASR — Alkali-Silika Reaksiyonu
Reaktif silisli agrega + çimentodaki alkali (Na⁺, K⁺) + nem:
Reaktif SiO₂ + 2NaOH → Na₂SiO₃·H₂O (jel) → şişme → çatlak
Reaktif Mineraller
- Opal, kalsedon (en tehlikeli)
- Mikrokristalin/kriptokristalin kuvars
- Çakmaktaşı, andezit camlı bağ
- Volkanik camlı kayaçlar
Önleme
- Düşük alkalili çimento (Na₂Oeq < %0.60)
- Uçucu kül (%20-30), silis dumanı (%5-10), öğütülmüş yüksek fırın cürufu (%50-65)
- Lityum nitrat katkı (LiNO₃)
Saha Kontrolleri
Görsel + Hızlı Test
✅ Temizlik (silt + kil + organik < %3) ✅ Tane şekli (yuvarlak/küresel tercih) ✅ Kuru veya nemli (yığın su içeriği bilinmeli) ✅ Yığın segregasyonu yok ✅ Toprak/yabancı madde yok
Laboratuvar Testleri
| Test | Standart | Kabul Sınırı |
|---|---|---|
| Elek analizi | TS EN 933-1 | Gradasyon eğrisi A-B-C arası |
| Los Angeles | TS EN 1097-2 | LA ≤ 30 (yapısal beton) |
| Su emme | TS EN 1097-6 | < %2 |
| Donma-çözünme | TS EN 1367-1 | Kütle kaybı < %4 |
| ASR (mortar bar) | ASTM C1260 | 14 g uzama < %0.10 |
| Organik içerik | TS EN 1744-1 | Standart renk altı |
| Sülfat içeriği | TS EN 1744-1 | SO₃ < %0.2 |
Sık Yapılan Hatalar
- Tek tane boyu kullanma — gradasyon yok, su gereksinimi yüksek
- Yıkanmamış agrega — silt/kil bağı zayıflatır
- ASR testi atlama — 5-15 yılda yapı hasarı
- Deniz kumu yıkanmadan — klorür donatıyı paslatır
- Yassı/uzun taneler fazla (FI > 35) — işlenebilirlik bozulur
- Geri kazanım %50+ — su emme yüksek, dayanım düşer
- Hesaba katılmayan yığın nemi — fiili S/Ç oranı sapar
Pratik Karışım Önerisi
C30/37, Dmax = 22 mm karışım örneği (m³ başına):
| Bileşen | Miktar |
|---|---|
| Çimento (CEM I 42.5R) | 360 kg |
| Su | 175 kg (S/Ç = 0.49) |
| İri agrega (4/22) | 1180 kg |
| İnce agrega (0/4) | 680 kg |
| Süperakışkanlaştırıcı | 3.6 kg (çimentonun %1'i) |
Sık Sorulan Sorular
Deniz kumu betonda kullanılır mı? Yıkanırsa evet. Klorür içeriği donatılı betonda TS EN 206'ya göre Cl⁻ sınırları (kullanım sınıfına bağlı olarak çimentoya göre en fazla %0.20 veya %0.40) aşılmamalıdır. Yıkanmamış deniz kumu donatı korozyonuna yol açar.
Geri kazanım agregası ne kadar kullanılır? TS EN 12620 gibi standartlar kapsamında geri kazanılmış Tip A (beton yıkıntısı) agregaların literatürde tipik olarak yapısal betonda %50'ye kadar, grobeton/dolgu betonunda ise %100'e kadar kullanılabileceği belirtilir. Su emme yüksek olduğu için karışım suyu gereksinimi artabilir.
Mıcır ve çakıl arasında dayanım farkı var mı? Aynı sınıfta dayanım benzer (~%5 fark). Ancak kırma taş köşeli olduğu için bağ daha iyi, eğilme dayanımı %10-15 yüksek. Yuvarlak çakıl işlenebilirliği artırır.
İlgili Terimler
Son güncelleme: 18 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TS 706 EN 12620:2013+A1, TS EN 206:2013+A2, TS EN 933-1, TS EN 1097-2, ASTM C1260.