Kalıp, taze betona projedeki biçimi veren ve beton gerekli duruma ulaşana kadar bu biçimin korunmasını sağlayan geçici veya kalıcı yapım düzenidir. Kalıp yüzü, bağlantılar, taşıyıcı destekler ve kararlılık elemanları birlikte değerlendirilir.
Kalıp Yüzü ve Taşıyıcı Destek
Kalıp yüzü, betonla doğrudan temas eden parçadır. Panelin arkasındaki kuşak, kiriş veya başka taşıyıcılar bu yüzeye gelen etkileri bağlantılara ve desteklere iletir. Döşeme kalıbında yük dikmelere ve alt taşıyıcıya ulaşabilir. Duvar kalıbında taze betonun yanal etkileri, bağ elemanları ve destek düzeniyle karşılanır.
Kalıp yüzeyinin düzgün olması, sistemin taşıma kapasitesini tek başına göstermez. Bağlantı, çaprazlama, taban ve ankraj da yük yolunun parçasıdır. Aynı panelin başka mesnet aralığında veya başka döküm koşulunda kullanılması farklı etkiler oluşturabilir. Sistemin bir bileşenini değiştirmek, yalnız görünüş veya işçilik değişikliği olarak ele alınmaz.
Kalıp iskelesi, taze beton ve kalıp yüklerini taşıyan destek düzenidir. Çalışanların erişimi için kurulan iş iskelesiyle aynı görevde değildir. Bir ürünün iskele adıyla satılması, her iki kullanım için uygun olduğunu göstermez. Amaç, yükler, bağlantılar ve kurulum koşulları projede açıkça belirtilir.
Malzemeye Göre Kalıp Yüzleri
Ahşap ve ahşap esaslı paneller, kesilerek farklı geometrilere uyarlanabilir. Yüzey durumu, kenar koruması, nem ve kullanım geçmişi sonucu etkiler. Metal yüzlü panellerde bağlantı düzeni ve tekrarlı kullanım öne çıkabilir. Malzeme adı, tek başına daha iyi yüzey veya daha yüksek güvenlik garantisi vermez.
Karma sistemlerde çelik çerçeve ile farklı yüzey panelleri birlikte kullanılabilir. Taşıyıcı çerçevenin malzemesi ile betonla temas eden yüzeyin malzemesi ayrı tanımlanır. Bu ayrım, onarım, panel değişimi ve yüzey kalitesi kayıtlarında da korunur. Kalıcı kalıp ise beton sertleştikten sonra yerinde bırakılan bir çözüm olabilir; görevi ayrıca belirlenir.
Tünel ve Tırmanır Kalıp
Tünel kalıp, duvar ve döşemenin tekrarlanan hücre düzenlerinde birlikte oluşturulmasına yönelik sistem yaklaşımıdır. Sadece çelik panel kullanılması bir sistemi tünel kalıp yapmaz. Plan tekrarları, taşıyıcı düzen, çıkarma güzergâhı ve yapım sırası birlikte değerlendirilir. Mimari boşluklar sistemin uygulanabilirliğini etkileyebilir.
Tırmanır kalıp, yükselen düşey imalat boyunca kalıp ve çalışma düzeninin aşamalarla taşındığı sistemdir. Ankraj, konsol, platform ve taşıma mekanizması kendi görevlerine sahiptir. Her tırmanır düzen kendiliğinden tırmanan sistem değildir. Taşıma sırasında ve beton dökümü sırasında geçerli yük durumları da farklı olabilir.
| Sınıflandırma | Örnek | Neyi açıklar |
|---|---|---|
| Yüzey malzemesi | Ahşap esaslı veya metal panel | Betonla temas eden yüzeyi |
| Taşıyıcı düzen | Kuşak, kiriş, dikme ve bağlar | Etkilerin aktarıldığı sistemi |
| Yapım yöntemi | Tünel kalıp | İmalatın tekrarlı organizasyonunu |
| Hareket yöntemi | Tırmanır kalıp | Sistem bileşenlerinin etaplar arasında taşınmasını |
Döküm ve Söküm Aşamaları
Taze betonun yanal etkisi, döküm ve karışım koşullarıyla ilişkilidir. Kalıp projesinde öngörülen döküm düzeni değiştirilirse etkiler de değişebilir. Tesisat boşlukları, donatı geçişleri ve bağlantı konumları önceden koordine edilir. Döküm sırasında bir panelin sahada kesilmesi, taşıyıcı düzeni etkileyen bir müdahale olabilir.
Söküm kararı yalnız geçen gün sayısından verilmez. Betonun gerekli dayanımı, elemanın görev yapmaya başladığı durum, üst katlardan gelen yapım yükleri ve yeniden destekleme planı birlikte değerlendirilir. Yan kalıbın çıkarılmasıyla taşıyıcı dikmelerin alınması aynı işlem değildir. Yükün hangi eleman tarafından devralındığı açık olmalıdır.
Metraj ve Sistem Seçimi
Kalıp metrajı çoğunlukla projede tanımlanan temas yüzeyleri üzerinden hesaplanır; ölçüm ve ödeme esası ilgili sözleşme tarifinden alınır. Beton hacmi ile kalıp alanı farklı büyüklüklerdir. Boşluk, döşeme kenarı ve birleşimlerin dahil edilmesi gelişigüzel varsayılmaz. Geometrik hesap, taşıyıcı sistem tasarımının yerine geçmez.
TS EN 12812, Kalıp iskeleleri — Performans gerekleri ve genel tasarım başlığını taşır. Bu maddede standarttan kapasite tablosu veya sabit dikme aralığı alınmaz. Sistem seçimi, proje geometrisi ve yapım koşullarıyla birlikte ilgili karşılaştırma içeriğinde ele alınır. Buradaki tanımlar, hangi bileşenin hangi işi yaptığını ayırmak için kullanılır.
İlgili İçerikler ve Araçlar
Kaynaklar
- ÇŞİDB: Betonarme İşler Genel Teknik Şartnamesi. Kalıp işleri ve TS EN 12812 başlığı için resmî kaynak; sayısal taşıma sınırları aktarılmamıştır.