İş Güvenliği Terimleri Sözlüğü

Bu sözlük, iş sağlığı ve güvenliği alanında kullanılan 20 temel terimi kapsar. Temel referans: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili Türk mevzuatı.

Özet

Bu sözlük, inşaat ve mühendislik sektöründeki iş güvenliği terminolojisini 6331 sayılı Kanun, Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği ve ilgili mevzuat çerçevesinde derlemektedir. İş kazası ve meslek hastalığı tanımları, risk değerlendirmesi metodolojisi, kişisel koruyucu donanım (KKD) kullanımı, acil durum planları, yüksekte çalışma, kazı güvenliği, güvenlik ağı, LOTO ve şantiye trafik planı konularını kapsar.

1. İş Kazası

İngilizce: Occupational Accident / Work Accident

Tanım: 6331 sayılı Kanun Madde 3/1(g)'ye göre: işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme veya bedeni ya da ruhsal engelliliğe yol açan olay. SGK 5510 sayılı Kanun Madde 13'te daha geniş kapsamda tanımlanmıştır. İşe gidip gelme yolculuğu sırasında uğranılan olayı da kapsar.

2. Meslek Hastalığı

İngilizce: Occupational Disease

Tanım: 5510 sayılı Kanun Madde 14'e göre: sigortalı çalışanın çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden doğan, sürekli veya tekrarlanan maruziyetler sonucunda ortaya çıkan hastalık, sakatlık veya bozukluk. SGK hastalık listesi (Tablo IV) kapsamında değerlendirilir. Örn.: gürültüye bağlı işitme kaybı, silikozis (toz).

3. Risk Değerlendirmesi

İngilizce: Risk Assessment

Tanım: 6331 sayılı Kanun Madde 10 ve İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 28512) kapsamında; işyerindeki tehlikelerin tanımlanması, tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek büyüklüklerinin belirlenmesi ve kabul edilebilir seviyede tutmaya yönelik önlemlerin kararlaştırılması sürecidir. 5 yılda bir ya da koşullar değiştiğinde yenilenir.

4. Tehlike

İngilizce: Hazard

Tanım: 6331 sayılı Kanun Madde 3/1(s)'ye göre: işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini olumsuz etkileyebilecek olayların kaynağı. Tehlike, riski tetikleyebilecek potansiyel kaynaktır.

Örnek: iskele kenar korumasızlığı → tehlike; düşme → risk.

5. Risk

İngilizce: Risk

Tanım: 6331 sayılı Kanun Madde 3/1(r)'ye göre: tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçla ortaya çıkma olasılığını ifade eden bileşim. Risk değerlendirmesinde:

$$\text{Risk} = \text{Olasılık} \times \text{Şiddet}$$

5×5 risk matrisi ile derecelendirme yapılır. Sonuç değerine göre: kabul edilebilir (≤5), önlem gerektiren (6–15), kabul edilemez (16–25) düzeyler belirlenir.

6. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)

İngilizce: Personal Protective Equipment (PPE)

Tanım: KKD Yönetmeliği (RG 28695) kapsamında: çalışan tarafından giyilen, takılan veya tutulan, çalışanı mesleğiyle ilgili tehlikelere karşı koruyan her türlü alet, araç veya malzeme. KKD, mühendislik ve idari önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda son çare olarak uygulanır.

Sınıflandırma:

• Kategori I: Basit riskler (güneş gözlüğü, iş eldiveni)
• Kategori II: Orta düzey riskler (baret, güvenlik ayakkabısı)
• Kategori III: Ciddi/ölümcül riskler (emniyet kemeri, respiratör, SCBA)

7. İş Güvenliği Uzmanı

İngilizce: Safety Engineer / Occupational Safety Specialist

Tanım: 6331 sayılı Kanun Madde 8 kapsamında; iş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilen ve (A), (B) veya (C) sınıfı belgesine sahip kişi. A sınıfı tehlikeli/çok tehlikeli; C sınıfı az tehlikeli işyerlerinde çalışabilir.

8. İşyeri Hekimi

İngilizce: Occupational Physician

Tanım: 6331 sayılı Kanun Madde 8 kapsamında; iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinde görevlendirilen ve Bakanlıkça yetkilendirilen hekim. Görevleri: periyodik sağlık muayeneleri, meslek hastalığı tanısı, çalışanların sağlık gözetimi. ÇSGB 180 saatlik eğitim programını tamamlamış olması gerekir.

9. Acil Durum Planı

İngilizce: Emergency Response Plan

Tanım: İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (RG 28681) kapsamında hazırlanan, işyerinde olası acil durumlarda (yangın, patlama, kimyasal sızıntı, deprem) yapılacak faaliyetleri tanımlayan belge. İçerik: olası acil durumlar, tahliye güzergahları ve toplanma alanları, iletişim prosedürleri, sorumluluk matrisi. Tehlikeli işyerlerinde 2 yılda bir güncellenir.

10. Tahliye

İngilizce: Evacuation

Tanım: Acil durum planı kapsamında işyerinde bulunan kişilerin tehlikeli bölgeden güvenli alanlara sistematik ve düzenli olarak çıkarılması işlemi. Tahliye tatbikatları: tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde yılda en az bir kez, az tehlikeli işyerlerinde iki yılda en az bir kez gerçekleştirilir (Acil Durumlar Yönetmeliği Madde 12).

11. Güvenlik Veri Belgesi (GVB / SDS)

İngilizce: Safety Data Sheet (SDS) / Material Safety Data Sheet (MSDS)

Tanım: Kimyasal Maddelerin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik (RG 29204) kapsamında; tehlikeli kimyasal maddenin güvenli kullanımı, depolanması, taşınması ve bertarafı için gerekli bilgileri içeren 16 bölümden oluşan standart belge (AB REACH/CLP Tüzükleri ile uyumlu).

12. İzin Verilen Sınır Değer (PEL)

İngilizce: Permissible Exposure Limit (PEL) / Occupational Exposure Limit (OEL)

Tanım: Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 28733) Ek-1 kapsamında; bir çalışanın sekiz saatlik mesai boyunca zararlı kimyasal ya da fiziksel ajana maruz kalabileceği güvenli üst sınır.

Birim: ppm veya mg/m³

13. Ramak Kala Olay

İngilizce: Near-Miss Incident

Tanım: 6331 sayılı Kanun Madde 14/1'e göre kayıt altına alınması gereken; işyerinde meydana gelen, personeli, işyerini veya iş ekipmanlarını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde herhangi bir zarar oluşturmayan olay. Heinrich Üçgeni'ne göre her ciddi kaza için yaklaşık 29 küçük kaza ve 300 ramak kala olay yaşanır.

14. İş İzni Sistemi

İngilizce: Permit-to-Work (PTW) System

Tanım: Yüksek riskli çalışma türlerinde (kapalı alan, sıcak çalışma, elektrik, yüksekte çalışma) uygulamaya alınmadan önce yetkili kişi tarafından onaylanan, risklerin değerlendirildiği ve kontrol önlemlerinin tanımlandığı formal yazılı prosedür. Tanımlı süre ile çalışmaya izin verilir; süre aşımında yeniden onay gerekir.

15. Kilitleme-Etiketleme (LOTO)

İngilizce: Lockout-Tagout (LOTO)

Tanım: Enerji izolasyon cihazının kilitlenmesi (lockout) ve uyarı etiketi (tagout) ile işaretlenmesi prosedürü. Makine Emniyeti Yönetmeliği (RG 27158) kapsamında değerlendirilir. Amacı: bakım veya onarım sırasında enerjinin yanlışlıkla devreye girmesini önlemek.

LOTO temel adımları: enerji kaynaklarının tespiti → izolasyon → kilitleme → etiketleme → artık enerji boşaltma → doğrulama.

16. Yüksekte Çalışma

İngilizce: Work at Height

Tanım: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (RG 28786) kapsamında; seviye farkı nedeniyle düşme riski bulunan her türlü çalışma. Zemin düzeyinin en az 3 m üzerinde yapılan çalışmalar için tam vücudu destekleyen emniyet kemeri ve tutunma noktası zorunludur. Toplu koruma (güvenlik ağı, korkuluk) bireysel önleme (KKD) tercih edilmelidir.

17. İskele

İngilizce: Scaffolding

Tanım: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 kapsamında; yüksekte çalışmayı güvenli şekilde yürütmek için geçici olarak kurulan taşıyıcı çalışma platformu. İskele tipleri: boru-klips iskele, çerçeve iskele, asma iskele, konsol iskele.

2 m ve üzeri her çalışma platformunda korkuluk (en az 1 m yükseklikte, orta korkuluk ve topuk levhası ile) zorunludur. Montaj, demontaj ve değişiklik yetkili çalışanlarca yapılır.

18. Kazı Güvenliği

İngilizce: Excavation Safety

Tanım: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-7 kapsamında; derin kazı çalışmalarında duvar göçmesini, zemin kaymalarını ve gaz birikimini önlemeye yönelik önlemler bütünü.

Temel gereklilikler:

• Zemin etüdü yapılması
• 1,5 m üzeri kazılarda iksa (çelik profil, ahşap perde, zemin çivileme, fore kazık) veya şev stabilizasyonu uygulanması
• Kazı kenarından en az 0,60 m mesafede yükleme yapılmaması
• Düzenli izleme ve kayıt

19. Güvenlik Ağı

İngilizce: Safety Net

Tanım: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği kapsamında; yüksekte çalışmalarda insan ve malzeme düşmesini engellemek amacıyla döşeme, çatı veya cephe kenarlarına yerleştirilen, EN 1263-1 standardına göre test edilmiş dokuma ağ. Güvenlik ağları inşaat sektöründe toplu koruma yöntemi olarak kullanılır; minimum enerji absorpsiyon kapasitesi standart tarafından tanımlanmıştır.

20. Şantiye Trafik Planı

İngilizce: Construction Site Traffic Management Plan

Tanım: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği kapsamında; şantiyede araç ve yaya trafiğini düzenleyen, taşıt güzergahlarını, hız sınırlarını, yaya geçitlerini, park alanlarını ve yükleme/boşaltma noktalarını tanımlayan belge. Büyük ölçekli veya uzun süreli şantiyelerde koordinatör tarafından hazırlanır.

Parametreler ve Tipik Değerler Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

1. Risk matrisinde olasılık ve şiddetin karıştırılması: Her iki bileşen ayrı değerlendirilmeli, ardından çarpılmalıdır.

2. Ramak kala olayların kaydedilmemesi: 6331 sayılı Kanun Md. 14 uyarınca tüm olaylar kayıt altına alınmalıdır.

3. KKD'nin önlemler hiyerarşisinin tepesine konulması: Mühendislik kontrolü ve idari önlemler uygulanmadan doğrudan KKD seçimi yapılmaktadır; toplu koruma önceliklidir.

4. Acil durum planlarının gerçek senaryolara göre hazırlanmaması: Yangın dışındaki senaryolar (kimyasal sızıntı, deprem) plan dışında bırakılmaktadır.

5. LOTO prosedüründe artık enerji boşaltma adımının atlanması: Kapasitörlerden veya basınçlı sistemlerden kalan enerji ciddi yaralanmalara neden olabilir.

6. İş güvenliği uzmanı sınıfının tehlike sınıfıyla eşleştirilmemesi: Çok tehlikeli işyerinde C sınıfı uzman görevlendirilmesi hem hukuki yaptırım doğurur hem de yetersiz risk yönetimine yol açar.

7. Risk değerlendirmesinin periyodik güncellenmemesi: İş değişikliği, kaza sonrası veya 5 yıl dolduğunda yenileme zorunludur.

Pratik Yönetmelik Referansları

Kaynaklar

1. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (30 Haziran 2012). Resmi Gazete, Sayı: 28339.
2. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (29 Aralık 2012). Resmi Gazete, Sayı: 28512.
3. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (5 Ekim 2013). Resmi Gazete, Sayı: 28786.
4. Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği (2 Temmuz 2013). Resmi Gazete, Sayı: 28695.
5. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (18 Haziran 2013). Resmi Gazete, Sayı: 28681.
6. Kimyasal Maddelerin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik (13 Aralık 2014). Resmi Gazete, Sayı: 29204.
7. 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Madde 13–14.
8. EN 1263-1 — Safety nets — Part 1: Safety requirements, test methods, European Standard.

bilgiportali (2026). İş Güvenliği Terimleri Sözlüğü. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/sz/is-guvenligi-terimleri-sozlugu