1 Mart 2026 Deprem Yönetmeliği Uygulama Tebliği: Perde Zorunluluğu ve Yeni Hükümler

Özet

TBDY 2018, 1 Ocak 2019'dan bu yana Türkiye'deki bina deprem tasarımının temelini oluşturmaktadır. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinin ardından, betonarme yapıların yatay yük performansını artırmaya yönelik olarak AFAD tarafından Uygulama Esaslarına Dair Tebliğ hazırlanmış ve yürürlük hedefi 1 Mart 2026 olarak ilan edilmiştir. Tebliğ; yönetmeliği değiştirmek yerine, betonarme bina tasarımına dair kuralları sıkılaştıran bir uygulama katmanı getirir. En belirleyici değişiklik, Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) ≤ 6 olan betonarme binalarda her iki doğrultuda betonarme perde zorunluluğu ile birlikte gelen perde/kolon oran formülleri, kolon en/boy oranı ≤ 1,5 sınırı ve etkin göreli kat ötelemesi ≤ 0,01 koşuludur. Bu rehber, tebliğin kamuya açık kaynaklarla doğrulanabilen hükümlerini, yürürlük durumundaki belirsizliği ve pratik bir hesap örneğini ele alır.

1. Tebliğin Kimliği ve Yürürlük Durumu

Tebliğin resmî adı "Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği Kapsamında Yapılacak Binalarla İlgili Uygulama Esaslarına Dair Tebliğ" olarak ilan edilmiştir. Kamuya yansıyan bilgiler:

• Metin AFAD tarafından hazırlanmış olup, teknik camiada AFAD kaşeli 5 Eylül 2025 tarihli sürüm olarak dolaşmaktadır.
• Yürürlük hedefi 1 Mart 2026 olarak duyurulmuştur.
• Tebliğ, TBDY 2018'i yürürlükten kaldırmaz; betonarme bina tasarımına dair uygulama esaslarını sıkılaştırır.

Yürürlük Uyarısı (Doğrulama Gerektirir): Tebliğin Resmî Gazete'de resmen yayımlandığına ve fiilen yürürlüğe girdiğine dair kamuya açık kaynaklar çelişkilidir. Bazı teknik kaynaklar tebliği yürürlükte kabul ederken, en az bir kaynak 1 Mart 2026'da yürürlüğe girmediğini belirtmektedir; ayrıca tebliğe ait kesin Resmî Gazete tarih ve sayısı kamuya net biçimde teyit edilememiştir. Bu nedenle her proje öncesinde Resmî Gazete, Mevzuat.gov.tr ve AFAD üzerinden güncel yürürlük durumu mutlaka doğrulanmalıdır.

2. Kapsam — Hangi Binalar Etkileniyor?

Tebliğin betonarme perde hükümleri, aşağıdaki koşulları birlikte sağlayan binaları kapsar:

Saha Notu: Türkiye'deki konut stoğunun büyük çoğunluğu BYS ≤ 6 aralığındaki orta yükseklikteki betonarme binalardan oluşur. Bu nedenle tebliğin etkisi, "yüksek bina" tasarımıyla sınırlı kalmayıp ülke genelindeki tipik apartman projelerinin neredeyse tamamını ilgilendirir.

3. Betonarme Perde Zorunluluğu ve Oran Formülleri

Tebliğin merkezindeki hüküm, kapsamdaki binalarda her iki doğrultuda betonarme perde bulunması ve perdelerin asgari bir alan oranını sağlamasıdır. Kaynaklarda tutarlı biçimde yer alan iki temel koşul vardır.

Perde alan oranı (yalnızca perdeler dikkate alınarak), her kat $j$ için:

$\frac{(\Sigma A_{wi})_j}{A_{pj}} \geq \min\left(0{,}002 \cdot N \; ; \; 0{,}02\right) \cdot S_{DS}$

Birleşik kolon + perde oranı, her kat $j$ için:

$\frac{(\Sigma A_{ci})_j + (\Sigma A_{wi})_j}{A_{pj}} \geq \max\left[\,0{,}009 \; ; \; \min\left(0{,}003 \cdot N \; ; \; 0{,}03\right)\,\right] \cdot S_{DS}$

Buradaki simgeler:

• $(\Sigma A_{wi})_j$: $j$ katındaki betonarme perdelerin toplam enkesit alanı
• $(\Sigma A_{ci})_j$: $j$ katındaki kolonların toplam enkesit alanı
• $A_{pj}$: $j$ katının brüt kat alanı
• $N$: bina toplam kat sayısı
• $S_{DS}$: kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı (bkz. tasarım spektrumu)

Mühendislik Yorumu: Oranların $S_{DS}$ ile çarpılması, deprem tehlikesi yüksek bölgelerde (büyük $S_{DS}$) daha fazla perde alanı gerektirir. Yani aynı bina, İstanbul/İzmir gibi yüksek tehlikeli bir konumda Anadolu'nun düşük tehlikeli bir noktasına göre daha fazla perde ister. Bu, tehlikeyle orantılı bir tasarım felsefesidir.

4. Perde Kalınlığı ve Uç Bölge Detaylandırma

Perde elemanları için doğrulanmış detaylandırma kuralları:

• Minimum perde kalınlığı: 25 cm. Bu, ince perde uygulamalarını sınırlandırır ve uç bölgelerde sargı donatısının yerleştirilmesine yeterli kesit sağlar.
• Uç bölge sargısı: Perde uç bölgelerinde en az iki adet kapalı etriye ve her doğrultuda en fazla bir çiroz ile sargı donatısı düzenlenir.
• Sargı donatısı, perdenin basınç bölgesinde sünek davranışı garanti altına almayı hedefler.

Dikkat: Perde detaylandırması TBDY 2018 Bölüm 7'deki süneklik düzeyi yüksek (SDY) perde kurallarıyla birlikte değerlendirilmelidir; tebliğ bu kuralların yerini almaz, asgari koşulları yükseltir. Ayrıntı için SDY perde koşulları rehberine bakınız.

5. Kolon Geometrisi ve Eksenel Yük Sınırları

Tebliğ, kolon davranışını daha öngörülebilir kılmak için iki önemli sınır getirir:

• Kolon en/boy oranı: Uzun kenar / kısa kenar oranı 1,5'i aşamaz. Örneğin kısa kenar 30 cm ise uzun kenar en fazla 45 cm olabilir; 30×80 cm gibi perde benzeri narin kolonlar bu kuralla sınırlandırılmıştır.
• Eksenel yük sınırları (kaynaklarda belirtilen değerler):

Burada $N_d$ tasarım eksenel kuvveti, $f_{ck}$ beton karakteristik basınç dayanımı, $A_c$ ise eleman brüt enkesit alanıdır. Eksenel yükün sınırlandırılması, kolon/perde elemanlarının gevrek basınç göçmesi yerine sünek davranış sergilemesini hedefler.

Pratik Etki: Eksenel yük sınırı, özellikle alt katlardaki yüklü kolonlarda kesit büyütmeyi veya beton sınıfını yükseltmeyi gerektirebilir. Bu, mimari ile erken koordinasyonu zorunlu kılar.

6. Göreli Kat Ötelemesi Sınırının Sıkılaştırılması

Etkin göreli kat ötelemesi sınırı, kaynaklara göre δi/hi ≤ 0,01 düzeyine çekilmiştir:

$\frac{\delta_{i,\text{etkin}}}{h_i} \leq 0{,}01$

• $\delta_{i,\text{etkin}}$: $i$. katın etkin göreli ötelemesi
• $h_i$: $i$. katın yüksekliği

TBDY 2018'in koşullara bağlı üst sınırına (yaygın olarak 0,016 mertebesinde anılan değere) kıyasla bu, belirgin bir sıkılaştırmadır. Kritik ve öncelikli kullanımlı tesislerde sınırın daha da düşük (yaklaşık 0,0075) uygulandığı belirtilmektedir. Daha sıkı öteleme sınırı, yapının yatay rijitliğinin artırılmasını gerektirir ve bu da fiilen perde kullanımını teşvik eder. Göreli öteleme kontrolünün ayrıntıları için göreli kat ötelemesi kontrolü rehberine bakınız.

7. Sürekli Çerçeve Koşulu

Tebliğ, düzenli ve sürekli yük aktarımı için her doğrultuda en az iki sürekli çerçeve bulunmasını öngörür. Bu koşul, yatay yüklerin temele güvenli biçimde aktarılmasını ve burulma davranışının kontrol altında tutulmasını destekler. Sürekli çerçeve gereksinimi, perde zorunluluğu ile birlikte değerlendirildiğinde, taşıyıcı sistemin hem perde hem çerçeve elemanlarıyla çift yönlü dayanıklı kurulmasını amaçlar.

8. Geçiş Hükümleri

Saha Notu: Devam eden projeler için kritik tarih, yapı ruhsatının alındığı tarihtir. Ruhsat tarihi 1 Mart 2026'dan önce olsa bile, kapsamlı bir tadilat veya kat ilavesi projeyi yeni hükümlere tabi kılabilir.

9. Hesap Örneği — BYS ≤ 6 Bina İçin Perde Oran Kontrolü

Veriler: 5 katlı ($N = 5$) yerinde dökme betonarme bina, tipik kat alanı $A_{pj} = 300 \; \text{m}^2$, kısa periyot tasarım spektral ivme $S_{DS} = 1{,}0$.

Adım 1 — Gerekli perde alan oranı:

$\frac{(\Sigma A_{wi})_j}{A_{pj}} \geq \min(0{,}002 \cdot 5 \; ; \; 0{,}02) \cdot 1{,}0 = \min(0{,}010 \; ; \; 0{,}020) \cdot 1{,}0 = 0{,}010$

Adım 2 — Gerekli toplam perde alanı:

$(\Sigma A_{wi})_j \geq 0{,}010 \cdot 300 = 3{,}0 \; \text{m}^2$

Yani her katta, her doğrultuda toplam 3,0 m² perde enkesit alanı sağlanmalıdır. 25 cm kalınlıkta perdelerle bu, doğrultu başına yaklaşık 12 m toplam perde uzunluğu demektir ($3{,}0 / 0{,}25 = 12 \; \text{m}$).

Adım 3 — Birleşik kolon + perde oranı kontrolü:

$\frac{(\Sigma A_{ci})_j + (\Sigma A_{wi})_j}{A_{pj}} \geq \max[\,0{,}009 \; ; \; \min(0{,}003 \cdot 5 \; ; \; 0{,}03)\,] \cdot 1{,}0 = \max[\,0{,}009 \; ; \; 0{,}015\,] = 0{,}015$

$(\Sigma A_{ci})_j + (\Sigma A_{wi})_j \geq 0{,}015 \cdot 300 = 4{,}5 \; \text{m}^2$

Perdeler 3,0 m² sağladığında, kolonların ek olarak en az 1,5 m² katkı vermesi gerekir. Bu örnek, tebliğin orta yükseklikteki tipik bir binada bile kayda değer perde alanı gerektirdiğini göstermektedir.

Önemli: Yukarıdaki değerler kamuya yansıyan formüllere dayalı örnek bir hesaptır. $S_{DS}$ değeri konuma göre değişir; gerçek projede AFAD TDTH'den okunan koordinat bazlı değer kullanılmalı ve nihai kontrol yetkili mühendis tarafından güncel resmî metin üzerinden yapılmalıdır.

10. Mühendis Kontrol Listesi

• Bina BYS ≤ 6 ve N > 1 kapsamına giriyor mu? (Betonarme, yerinde dökme/önüretimli)
• Her iki doğrultuda betonarme perde planlandı mı?
• Perde alan oranı $(\Sigma A_{wi})/A_p \geq \min(0{,}002N \,;\, 0{,}02)\cdot S_{DS}$ sağlanıyor mu?
• Birleşik kolon+perde oranı koşulu sağlanıyor mu?
• Perde kalınlığı ≥ 25 cm ve uç bölge sargı donatısı var mı?
• Kolon uzun/kısa kenar oranı ≤ 1,5 mu?
• Kolon eksenel yükü ≤ 0,35·fck·Ac, perde ≤ 0,25·fck·Ac mı?
• Etkin göreli kat ötelemesi δi/hi ≤ 0,01 mi?
• Her doğrultuda en az 2 sürekli çerçeve var mı?
• Resmî Gazete / Mevzuat.gov.tr üzerinden tebliğin güncel yürürlük durumu doğrulandı mı?

Kaynaklar

• AFAD — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği sayfası: https://www.afad.gov.tr/turkiye-bina-deprem-yonetmeligi
• Mevzuat.gov.tr — TBDY 2018: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24468&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
• Resmî Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/
• Teknik camia değerlendirmeleri (hüküm teyidi için karşılaştırmalı okundu): Statik Programlar, İnşaat Hesabı, Çelik Yücel, Etriye, Medeniyet Mühendisleri.

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel resmî yönetmelik ve tebliğ metinleri ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Tebliğin yürürlük durumu ve teknik hükümleri, tasarımdan önce Resmî Gazete ve Mevzuat.gov.tr üzerinden doğrulanmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller kamuya yansıyan bilgilere dayanır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama