Deprem Yönetmeliği Karşılaştırması: TBDY 2018 ve Eurocode 8

TBDY 2018 (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği) ve Eurocode 8 (TS EN 1998-1:2007), depreme karşı yapı tasarımını düzenleyen iki kapsamlı yönetmeliktir. Her ikisi de performansa dayalı tasarım ilkelerini benimsemekle birlikte deprem yer hareketi tanımı, taşıyıcı sistem katsayıları, analiz yöntemleri ve performans hedefleri açısından önemli farklılıklar içerir.

Önemli: Türkiye'de inşaat projelerinde TBDY 2018 (18 Mart 2018 tarih ve 30364 sayılı Resmi Gazete, yürürlük: 1 Ocak 2019) yasal zorunluluktur. Eurocode 8 yalnızca uluslararası proje gereksinimlerinde veya araştırma/karşılaştırma amaçlı uygulanabilir. İki yönetmeliğin kombine kullanımı kabul edilmez.

Genel Karşılaştırma

Tablo 1: Genel Karşılaştırma

Ahmed ve ark. (2025) çalışmasında Eurocode 8'e göre hesaplanan taban kesme kuvvetlerinin TBDY 2018'e göre %7–45 daha büyük çıktığı gösterilmiştir; etkin kesit rijitliği farklılıkları bu oranı doğrudan etkiler.

Tasarım Akışı

Zemin Sınıflandırması Karşılaştırması

Zemin sınıflandırması, tasarım spektrumunu doğrudan etkileyen en kritik parametredir. Her iki yönetmelik de üst 30 m'deki ortalama kayma dalgası hızını ($V_{s30}$) temel parametre olarak kullanmakla birlikte sınır değerleri farklıdır.

Tablo 2: Zemin Sınıflandırması Karşılaştırması

TBDY 2018'de ZA için alt sınır $V_{s30} = 1500\text{ m/s}$ iken EC8'de A için $800\text{ m/s}$'dir. Aynı sahada TBDY'de ZB olan zemin EC8'de A sınıfına girebilir.

ZF kategorisi için standart spektrum tabloları geçerli değildir; zemin büyütme faktörlerinin sahaya özel zemin davranış analizi (TBDY 2018 Madde 2.5.3, en az 11 deprem kaydı) ile belirlenmesi zorunludur.

Deprem Yer Hareketi Tanımı

Spektrum Parametreleri

Tablo 3: Spektrum Parametreleri

TBDY 2018 Tasarım Spektrumu

$$S_{ae}(T) = \left(0{,}4 + 0{,}6\frac{T}{T_A}\right) S_{DS}, \quad 0 \leq T \leq T_A$$ $$S_{ae}(T) = S_{DS}, \quad T_A \leq T \leq T_B$$ $$S_{ae}(T) = \frac{S_{D1}}{T}, \quad T_B < T \leq T_L$$ $$S_{ae}(T) = \frac{S_{D1}\, T_L}{T^2}, \quad T > T_L$$

Burada:

• $S_{DS} = S_S \cdot F_S$
• $S_{D1} = S_1 \cdot F_1$
• $T_A = 0{,}2 \cdot S_{D1}/S_{DS}$, $T_B = S_{D1}/S_{DS}$, $T_L = 6{,}0\text{ s}$

Eurocode 8 Tasarım Spektrumu (Tip 1)

$$S_e(T) = a_g \cdot S \left[1 + \frac{T}{T_B}(\eta \cdot 2{,}5 - 1)\right], \quad 0 \leq T \leq T_B$$ $$S_e(T) = a_g \cdot S \cdot \eta \cdot 2{,}5, \quad T_B \leq T \leq T_C$$ $$S_e(T) = a_g \cdot S \cdot \eta \cdot 2{,}5 \cdot \frac{T_C}{T}, \quad T_C < T \leq T_D$$

TBDY 2018 elastik spektrumu $R_a$ katsayısıyla azaltılmamıştır — $R_a$ sonraki adımda uygulanır. EC8'de tasarım spektrumu $S_d(T)$ doğrudan $q$ ile bölünmüş halde kullanılır. Bu nedenle iki yönetmeliğin spektrum değerlerini doğrudan karşılaştırmak yanıltıcıdır.

Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayıları

TBDY 2018: R ve D Katsayıları

TBDY 2018 Madde 4.3'te R (davranış katsayısı) ve D (dayanım fazlalığı katsayısı) ayrı ayrı tanımlanmaktadır.

Azaltılmış spektral ivme:

$$S_{aR}(T) = \frac{S_{ae}(T)}{R_a(T)}$$

Deprem yükü azaltma katsayısı (TBDY 2018 Denklem 4.2):

$$R_a(T) = \begin{cases} \dfrac{R}{I} & T \geq T_B \\[6pt] \dfrac{R}{I} \cdot \dfrac{T}{T_B} \cdot \left(1 - \dfrac{T_B}{T_A}\right)^{-1} + \cdots & T < T_B \end{cases}$$

Tablo 4: TBDY 2018: R ve D Katsayıları

Eurocode 8: q Katsayısı

EC8'de tek katsayı olan $q$ hem enerji yutma hem dayanım fazlalığını içerir:

$$q = q_0 \cdot k_w \geq 1{,}5, \quad k_w = \frac{1 + \alpha_0}{3} \geq 0{,}5$$

Tablo 5: Eurocode 8: q Katsayısı

TBDY 2018'in R katsayısı EC8'in q faktörüne eşdeğer değildir; doğrudan sayısal karşılaştırma yanıltıcıdır. EC8'de D'ye karşılık gelen $\alpha_u/\alpha_1$ faktörü ayrıca ele alınır.

Analiz Yöntemleri Karşılaştırması

Tablo 6: Analiz Yöntemleri Karşılaştırması

TBDY 2018 minimum taban kesme kuvveti:

$$V_{tE,\min} = 0{,}04 \cdot I \cdot S_{DS} \cdot W$$

EC8 taban kesme kuvveti:

$$F_b = S_d(T_1) \cdot m \cdot \lambda, \quad \lambda = \begin{cases} 0{,}85 & T_1 \leq 2T_C \text{ ve } \geq 2 \text{ kat} \\ 1{,}00 & \text{diğer} \end{cases}$$

EKY uygulama koşulları:

• TBDY 2018 (Md. 4.5.1): DTS=1,1a,2,2a için BYS ≤ 4 ($H_N \leq 28\text{ m}$); DTS=3,3a,4 için BYS ≤ 6
• EC8 (Md. 4.3.3.2.1): $T_1 \leq 2T_C$ ve $T_1 \leq 2{,}0\text{ s}$, yükseklik ~40 m

Düzensizlik Tanımları

Tablo 7: Düzensizlik Tanımları

Performans Hedefleri

Tablo 8: Performans Hedefleri

EC8 DD-1'e (2475 yıl) karşılık gelen bir performans düzeyi tanımlamamaktadır; yalnızca 475 yıl referans alır. TBDY 2018'in GÖ düzeyi, EC8'in ötesinde ek bir güvenlik katmanı sunar.

Tablo 9: Performans Hedefleri

Deprem Kaydı Seçim Gereklilikleri

Tablo 10: Deprem Kaydı Seçim Gereklilikleri

EC8 ölçekleme periyot aralığı ($0{,}2$–$2{,}0\,T_1$), TBDY 2018'e ($0{,}2$–$1{,}5\,T_1$) göre daha geniştir.

Örnek Problemler

Problem 1: Tasarım Spektrumu Parametrelerinin Hesaplanması (Kolay)

Veriler: İstanbul Kadıköy (40,99°N – 29,03°E), DD-2, ZC zemin ($V_{s30} = 400\text{ m/s}$). AFAD haritasından: $S_S = 1{,}30$, $S_1 = 0{,}45$.

Çözüm:

Zemin büyütme katsayıları (TBDY 2018 Tablo 2.1–2.2):

• $S_S = 1{,}30 > 1{,}25$ → $F_S = 1{,}2$ (ZC)
• $S_1 = 0{,}45$ → $F_1 = 1{,}5$ (ZC, interpolasyon)

$$S_{DS} = S_S \cdot F_S = 1{,}30 \times 1{,}2 = 1{,}56$$ $$S_{D1} = S_1 \cdot F_1 = 0{,}45 \times 1{,}5 = 0{,}675$$ $$T_A = 0{,}2 \times \frac{0{,}675}{1{,}56} = 0{,}0865\text{ s} \qquad T_B = \frac{0{,}675}{1{,}56} = 0{,}433\text{ s}$$

$T = 0{,}6\text{ s}$ için ($T > T_B$):

$$S_{ae}(0{,}6) = \frac{0{,}675}{0{,}6} = 1{,}125\text{ g}$$

Sonuç: $S_{DS} = 1{,}56\text{ g}$, $S_{D1} = 0{,}675\text{ g}$, $T_A = 0{,}087\text{ s}$, $T_B = 0{,}433\text{ s}$

Problem 2: TBDY 2018 ve EC8 Taban Kesme Kuvveti Karşılaştırması (Orta)

Veriler: 5 katlı BA çerçeve–perde karma bina, $m_t = 1850\text{ kN\cdot s}^2/\text{m}$ ($W = 18150\text{ kN}$), $H_N = 15\text{ m}$, İstanbul ZC. TBDY: $S_{DS} = 1{,}56$, $S_{D1} = 0{,}675$, $T_1 = 0{,}55\text{ s}$, R = 8. EC8: $a_g = 0{,}40\text{ g}$, $S = 1{,}15$, $q = 5{,}85$, $T_C = 0{,}6\text{ s}$.

Çözüm:

TBDY 2018:

$T_1 = 0{,}55\text{ s} > T_B = 0{,}433\text{ s}$:

$$S_{ae}(0{,}55) = \frac{0{,}675}{0{,}55} = 1{,}227\text{ g}$$ $$R_a = \frac{R}{I} = \frac{8}{1{,}0} = 8 \qquad S_{aR} = \frac{1{,}227}{8} = 0{,}153\text{ g}$$ $$V_t = 1850 \times 0{,}153 \times 9{,}81 = \mathbf{2776\text{ kN}}$$

Alt sınır: $0{,}04 \times 1{,}56 \times 18150 = 1133\text{ kN} < 2776\text{ kN}$ — sağlandı.

EC8:

$T_C < T_1 = 0{,}55\text{ s}$:

$$S_d(T_1) = 0{,}40 \times 1{,}15 \times \frac{2{,}5}{5{,}85} \times \frac{0{,}6}{0{,}55} = 0{,}227\text{ g}$$ $$F_b = 0{,}227 \times 1850 \times 9{,}81 \times 0{,}85 = \mathbf{3503\text{ kN}}$$

Fark: EC8 taban kesme kuvveti TBDY 2018'e göre %26 daha yüksektir (3503 / 2776 ≈ 1,26). Etkin kesit rijitliği farklılıkları ve davranış katsayısı metodolojisindeki fark temel nedendir.

Problem 3: 6 Katlı Bina EKY Analizi (Zor)

Veriler: 6 katlı BA konut, BKS=3 (I=1,0). ZC, İstanbul: $S_{DS}=1{,}56$, $S_{D1}=0{,}675$. Kat yüksekliği 3,0 m, $H_N=18\text{ m}$. Kat ağırlıkları: $W_1$–$W_5=600\text{ kN}$, $W_6=500\text{ kN}$. Toplam: $W=3500\text{ kN}$, $m_t=356{,}8\text{ kN\cdot s}^2/\text{m}$. Yüksek süneklik boşluksuz perde: R=6, DTS=1.

Çözüm:

Ampirik periyot (betonarme perde için $C_t = 0{,}05$):

$$T_1 = 0{,}05 \times 18^{0{,}75} = 0{,}05 \times 8{,}26 = 0{,}413\text{ s}$$

EKY koşul: DTS=1, BYS=6 → BYS ≤ 6 koşulu sağlanıyor. EKY uygulanabilir.

$T_A = 0{,}087\text{ s}$, $T_B = 0{,}433\text{ s}$. $T_1 = 0{,}413\text{ s} < T_B$ → $T_A \leq T_1 < T_B$ bölgesi: $S_{ae}(T_1) = S_{DS} = 1{,}56\text{ g}$.

$T_1 \approx T_B$ için pratik yaklaşım: $R_a = R/I = 6/1{,}0 = 6{,}0$.

$$S_{aR}(T_1) = \frac{1{,}56}{6{,}0} = 0{,}260\text{ g}$$ $$V_t = 356{,}8 \times 0{,}260 \times 9{,}81 = \mathbf{909{,}3\text{ kN}}$$

Alt sınır: $0{,}04 \times 1{,}56 \times 3500 = 218{,}4\text{ kN} < 909{,}3\text{ kN}$ — sağlandı.

Katlara deprem kuvveti dağıtımı (TBDY 2018 Denklem 4.10):

$$F_i = V_t \cdot \frac{m_i \cdot h_i}{\sum_{j=1}^{N} m_j \cdot h_j}$$

Tablo 11: Problem 3: 6 Katlı Bina EKY Analizi (Zor)

$\Delta F_N = 0$ ($T_1 < 1{,}0\text{ s}$). Değerler, $\Sigma F_i = V_t$ olacak şekilde normalize edilmelidir.

Sonuç: $V_t = 909{,}3\text{ kN}$; en büyük kat deprem kuvveti $F_6 = F_5 = 115{,}3\text{ kN}$.

2023 Kahramanmaraş Depremi Bağlamı

2023 Kahramanmaraş depremi (Mw 7,8 ve Mw 7,5 ikiz depremler), 1998 öncesi yönetmelikle tasarlanmış yapıların TBDY 2018 güvenlik düzeyine neden ulaşamadığını açıkça ortaya koymuştur. Temel sorunlar: etkin kesit rijitliği ihmali, R katsayısı ihlalleri ve zemin sınıfı tespitsizliği.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

Tablo 12: Dikkat Edilmesi Gerekenler

İlgili Standartlar

Tablo 13: İlgili Standartlar

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
2. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.