Deprem Yalıtım Cihazları: LRB, FPS ve Elastomer Mesnetler

1. Özet

Deprem yalıtımı (sismik izolasyon), yapının tabanına yerleştirilen özel cihazlar aracılığıyla zemin hareketi ile üstyapı arasındaki rijit bağı keserek deprem kuvvetlerini önemli ölçüde azaltır. TBDY 2018 Bölüm 14 yalıtım cihazlarının tasarım esaslarını, analiz yöntemlerini ve test gerekliliklerini kapsamlı biçimde düzenler; TS EN 15129:2018 ise sismik cihazların imalat, test ve doğrulama standartlarını belirler. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı, 2013 yılında yayımladığı genelgeyle 1. ve 2. derece deprem bölgelerinde 100 yatak ve üzeri tüm hastanelerde sismik izolasyon uygulamasını zorunlu kılmıştır. Başlıca cihaz türleri kurşun çekirdekli kauçuk mesnet (LRB), sürtünmeli sarkaç sistem (FPS/DFP) ve yüksek sönümlü elastomer mesnet (HDRB/NRB) olup her birinin mekanik davranışı, tasarım parametreleri ve Türkiye'ye özgü uygulama koşulları bu makalede ayrıntılı biçimde açıklanmaktadır.

Saha Notu: Türkiye'nin %96'sı deprem kuşağı üzerindedir. TBDY 2018 ile birlikte deprem yalıtımı artık "tercih" değil, belirli yapı kategorileri için "zorunluluk" haline gelmiştir.

2. Tanım ve Temel İlkeler

2.1 Yalıtım Sisteminin Çalışma Prensibi

Yalıtım cihazları, üstyapı ile temel arasına yerleştirilerek "yalıtım düzlemi" oluşturur. Bu düzlemde yatay rijitlik kasıtlı olarak düşürülerek yapının doğal periyodu uzatılır; $T_{izole} \approx 2{,}0\text{–}4{,}0 \text{ s}$ aralığında hedeflenir. Uzun periyotlu yapılarda spektral ivme çok düşük olduğundan deprem kuvvetleri büyük ölçüde azalır (TBDY 2018 Bölüm 14, TS EN 1998-1:2008 Madde 10).

Geleneksel bina: $T \approx 0{,}5 \text{ s}$ → yüksek spektral ivme → büyük deprem kuvveti

Yalıtımlı bina: $T \approx 2{,}5 \text{ s}$ → düşük spektral ivme → küçük deprem kuvveti

Temel performans hedefi TBDY 2018'e göre BKS=1 yapılar (hastane, kritik altyapı) için "Hemen Kullanım (HK)" performans düzeyidir; geleneksel tasarımın hedeflediği "Can Güvenliği (CG)" düzeyinin çok ötesindedir (TBDY 2018 Madde 3.2.1, Tablo 3.1).

Dikkat: Yalıtım sistemi yalnızca yatay deplasmanlara karşı esneklik sağlar; düşey rijitlik yüksek tutulmalıdır ($K_v/K_h > 200$). Düşey rijitliğin yetersizliği bina stabilitesini bozar.

Saha Notu: Türkiye'de zemin koşulları büyük farklılık gösterir: İstanbul ve Marmara bölgesinde alüvyon, Orta Anadolu'da kireçtaşı ve marn, Doğu Anadolu'da ise volkanik zeminler yaygındır. ZS sınıfı (sıvılaşma riski taşıyan ince daneli zeminler) için yalıtım cihazı tasarımında TBDY 2018 Madde 16.6'ya göre ek değerlendirme zorunludur.

Tablo 1: Yalıtım Sisteminin Çalışma Prensibi

2.2 Deprem Yalıtım Cihazı Türleri

Tablo 2: Deprem Yalıtım Cihazı Türleri

3. Cihaz Özellikleri ve Formüller

3.1 Kurşun Çekirdekli Kauçuk Mesnet (LRB)

LRB, alternatif kauçuk ve çelik plakaların üst üste vulkanize edilmesi ve merkezine kurşun çekirdeğin yerleştirilmesiyle oluşturulur. Kurşun çekirdeğin saflığı en az %99,9 olmalıdır (TS EN 15129:2018 Madde 7.5). Kurşun, her deprem döngüsünde plastik deformasyon geçirerek enerjiyi ısıya dönüştürür.

Toplam yatay rijitlik:

$K_{LRB} = K_{kauçuk} + K_{kurşun} = \frac{G_r \cdot A_r}{T_{r,toplam}} + \frac{G_L \cdot A_L}{h_L} \quad \text{(TBDY 2018 Md. 14.3)}$

Tablo 3: Kurşun Çekirdekli Kauçuk Mesnet (LRB)

Şekil faktörü ($S_1$) — elastomerin basınç rijitliği için kritik parametre:

$S_1 = \frac{D}{4 \cdot t_r} \quad \text{(Dairesel mesnet için)}$

Tipik tasarım değeri: $S_1$ = 15–35. Yüksek $S_1$, düşey rijitliği artırır ancak imalat güçleşir.

İkincil şekil faktörü ($S_2$) — burkulma stabilitesi için:

$S_2 = \frac{D}{T_{r,toplam}}$

Tipik değer: $S_2$ = 3–6. $S_2 < 3$ ise burkulma riski artar.

Düşey gerilme kontrolü (TS EN 15129:2018 Madde 8.3):

$\sigma_{maks} = \frac{N_{Ed}}{A_r} \leq \sigma_{izin} = 10\text{–}15 \text{ MPa}$

Elastik kuvvet (karakteristik direnç):

$F_y^{LRB} = \tau_y^{kurşun} \cdot A_L \quad , \quad \tau_y^{kurşun} \approx 8{,}0 \text{ MPa (TS EN 15129:2018 Madde 7.5)}$

Bilineer modelin parametreleri:

$Q_d = \text{Karakteristik direnç kuvveti} \approx \tau_y \cdot A_L$

$K_d = \text{İkincil (doğrusal) rijitlik} = \frac{G_r \cdot A_r}{T_{r,toplam}}$

Efektif rijitlik (TBDY 2018 Md. 14.3.3):

$K_{eff} = K_d + \frac{Q_d}{D_D}$

Efektif sönüm oranı (TBDY 2018 Md. 14.3.3):

$\xi_{eff} = \frac{2 Q_d (D_D - D_y)}{\pi K_{eff} D_D^2}$

Burada $D_D$ tasarım deplasmanı, $D_y$ akma deplasmanıdır.

Burkulma kontrolü — TBDY 2018 Madde 14.4 gereğince tüm cihazlarda yapılması zorunludur.

Dikkat: Kurşun çekirdek çapı mesnetin minimum plan boyutunun %15'inden küçük olmamalıdır; aksi durumda burkulma kontrolü için özel doğrusal olmayan analiz gerekir (TS EN 15129:2018 Madde 8.3.4.2.1).

Saha Notu: Türkiye'deki şantiye koşullarında kurşun çekirdekli izolatörlerin montajında en yaygın hata, alt plaka grout uygulamasının erken yüklemesidir. TS EN 1504-3/R4 standardına uygun grout'un 28 günlük dayanıma ulaşmadan izolatörün yüklenmesi kesinlikle yasaktır.

3.2 Sürtünmeli Sarkaç Sistemi (FPS)

FPS, PTFE (politetrafloretilen) dolgulu kayıcının içbükey paslanmaz çelik yüzeyde hareket etmesiyle çalışır. Periyot, yalnızca eğrilik yarıçapına (R) bağlı olduğundan kütleden bağımsız bir tasarım imkânı sunar.

Efektif periyot (TBDY 2018 Md. 14.3):

$T_{FPS} = 2\pi \sqrt{\frac{R}{g}}$

Tablo 4: Sürtünmeli Sarkaç Sistemi (FPS)

Yeniden merkezleme kuvveti:

$F_{restore} = \frac{W \cdot D}{R}$

Sürtünme kuvveti:

$F_{friction} = \mu \cdot W$

Efektif rijitlik:

$K_{eff}^{FPS} = \frac{W}{R} + \frac{\mu W}{D_D}$

Efektif sönüm oranı (TBDY 2018 Md. 14.3.4):

$\xi_{eff}^{FPS} = \frac{2\mu}{\pi \left(\frac{D_D}{R} + \mu\right)}$

Çift eğimli sürtünmeli sarkaç (DFP) — yüksek deplasman kapasitesi için:

DFP iki içbükey yüzeye ($R_1$, $R_2$) ve iki sürtünme katsayısına ($\mu_1$, $\mu_2$) sahiptir. Eşdeğer eğrilik yarıçapı:

$R_{eff,DFP} = R_1 + R_2 - \frac{h_1 + h_2}{2}$

Dikkat: FPS ve DFP cihazlarda kayıcı yüzeyi PTFE malzeme sıcaklığa duyarlıdır; sürtünme katsayısı 0°C'de %20–30 artabilir. Türkiye'nin Doğu Anadolu bölgesinde (Erzurum, Ağrı, Kars) soğuk iklim koşulları tasarım sırasında alt sınır (alt-bound) özellik analizi ile dikkate alınmalıdır (TBDY 2018 Md. 14.5.2).

3.3 Düz Elastomer Mesnet (NRB/HDRB)

Toplam yatay rijitlik:

$K_{NRB} = \frac{G_r \cdot A_r}{T_{r,toplam}}$

Düşey rijitlik:

$K_v = \frac{E_c \cdot A_r}{T_{r,toplam}}$

Burada sıkıştırılmış elastomer modülü:

$E_c = \frac{6 G_r S_1^2}{1 + 2 k S_1^2 / 3}$

HDRB cihazlarda sönüm, özel kauçuk bileşimi ile sağlanır; tipik $\xi$ = %10–20 arasındadır (TS EN 15129:2018 Madde 7.3.2).

Tablo 5: Düz Elastomer Mesnet (NRB/HDRB)

4. TBDY 2018 Analiz Yöntemleri

4.1 Eşdeğer Lineer Yöntem (ELY) — TBDY 2018 Md. 14.3

TBDY 2018 Madde 14.3'te izin verilen basit yöntemdir; aşağıdaki koşulları sağlayan yalıtımlı yapılarda kullanılabilir:

• Bina yüksekliği ≤ 20 m (yalıtım düzleminin üstünde)
• Her katta burulma düzensizliği katsayısı $\eta_{bi} < 2{,}0$
• Yalıtım birimlerinde kalkma (uplift) oluşmaması

DD-2 deprem düzeyi için tasarım deplasmanı (TBDY 2018 Denklem 14.1):

$D_D = \frac{g \cdot S_{D1} \cdot T_D}{4\pi^2 \cdot B_D}$

Tablo 6: Eşdeğer Lineer Yöntem (ELY) — TBDY 2018 Md. 14.3

DD-1 deprem düzeyi için maksimum deplasman (TBDY 2018 Denklem 14.2):

$D_M = \frac{g \cdot S_{M1} \cdot T_M}{4\pi^2 \cdot B_M}$

Toplam maksimum deplasman (burulma dahil) (TBDY 2018 Denklem 14.3):

$D_{TM} = D_M \left(1 + y \frac{12e}{b^2 + d^2}\right)$

Tasarım kesme kuvveti (üstyapı için) (TBDY 2018 Md. 14.7):

$V_b = K_{eff} \cdot D_D$

Tablo 7: Eşdeğer Lineer Yöntem (ELY) — TBDY 2018 Md. 14.3

Dikkat: ELY yönteminde $B_D$ katsayısı için $\xi_{eff}$ değeri $D_D$ deplasmanına bağlı olduğundan iteratif hesap gereklidir; başlangıç değeri olarak $\xi_{eff}$ = %20 alınarak hesaba başlanabilir.

4.2 Zaman Tanım Alanı Analizi (ZTA) — TBDY 2018 Md. 14.4

TBDY 2018 Madde 14.4 kapsamında BYS=1 yapılar veya ELY koşullarını sağlamayan yalıtımlı yapılar için Doğrusal Olmayan Zaman Tanım Alanı Analizi (DOZTA) zorunludur.

Zorunlu koşullar (TBDY 2018 Md. 14.4.1):

• En az 7 deprem kaydı seti (2 yatay bileşen + gerekirse düşey)
• Her set için hedef spektrum uyumu: SD DD-2 ve DD-1 düzeylerinde
• Kayıt seçimi ve ölçeklendirme: TBDY 2018 Madde 14.4.2

Sonuçların değerlendirmesi:

• 7 veya daha fazla kayıt kullanılması durumunda sonuçların ortalaması tasarım değeri olarak alınır
• Yalıtım düzlemi deplasman talebi: en büyük değer kullanılır (zarf değeri)

5. Yalıtım Sistemi Karşılaştırması

Tablo 8: Yalıtım Sistemi Karşılaştırması

6. Montaj, Bakım ve Servis Ömrü

6.1 Montaj Esasları

Yalıtım cihazlarının montajı TBDY 2018 ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Deprem Güvenliği Sistemleri Genel Teknik Şartnamesi (Resmi Gazete: 29.11.2018 tarih, 30610 Sayı) kapsamında yürütülür. Temel adımlar:

1. Ankraj hazırlığı: Kolona gömülü ankraj plakaları beton döküm sırasında yerleştirilir; pozisyon toleransı ±2 mm
2. Yüzey hazırlığı: Beton yüzeyi gerektiğinde karbondioksit ile kumlanır; beton dayanımı C30 ve üzeri olmalıdır
3. Grout uygulaması: TS EN 1504-3/R4 standardına uygun, min. fc = 50 MPa'lık genleşme harçla boşluksuz doldurulur; TBDY 2018 Md. 14.6.3
4. Yapı sağlığı izleme sistemi (SHM): BKS=1 yapılarda izolatör deplasmanlarını ölçen sensörler yerleştirilmesi önerilir

6.2 Bakım ve Kontrol Periyotları

Tablo 9: Bakım ve Kontrol Periyotları

Servis ömrü: Elastomer mesnetler normal kullanım ve bakım koşullarında minimum 60 yıl ömür için tasarlanır.

7. TS EN 15129:2018 Test Gereklilikleri

Tablo 10: TS EN 15129:2018 Test Gereklilikleri

Prototip testlerinde ölçülen parametreler (TS EN 15129:2018 Madde 8.3.6):

• Düşey yük taşıma kapasitesi
• Yatay kuvvet-deplasman davranışı (histeriz döngüsü)
• Efektif rijitlik ve sönüm oranı doğrulama (±%10'dan fazla sapma varsa cihaz kabul edilmez)

Dikkat: FÜK testleri kapsamında üretimden %20 oranında rastgele numune test edilir; testleri geçen cihazlar CE işareti ile belgelendirilir. CE işareti bulunmayan cihazlar TBDY 2018 kapsamındaki projelerde kullanılamaz.

8. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

Tablo 11: Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

Not: Proje bazında AFAD TDTH (tdth.afad.gov.tr) kullanılarak koordinat bazlı kesin değerler hesaplanmalıdır.

8.1 Yasal Zorunluluklar

• Sağlık Bakanlığı Genelgesi (2013): 1. ve 2. derece deprem bölgesinde 100 yatak ve üzeri hastanelerde sismik izolasyon zorunludur
• TBDY 2018 Madde 14 (Resmi Gazete: 18.03.2018): Yalıtımlı bina tasarım esasları
• Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Teknik Şartnamesi (Resmi Gazete: 29.11.2018, 30610): Montaj teknik şartnamesi
• 3194 Sayılı İmar Kanunu: Yapı ruhsatı ve denetim çerçevesi
• 4708 Sayılı Yapı Denetim Kanunu: Sismik izolatör montajında yapı denetim firması gözetimi zorunludur

8.2 Birim Fiyat Referansları (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 2025)

Tablo 12: Birim Fiyat Referansları (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 2025)

9. Yalıtım Sistemi Tasarım Akışı

10. TBDY 2018 Deprem Yükü Hesabı

10.1 Tasarım Kuvvet Kombinasyonları

TBDY 2018 Madde 14.7 gereğince yalıtımlı yapılarda deprem yük kombinasyonu:

$G + 0{,}2Q + E_{dep}$

Üstyapıya uygulanacak taban kesme kuvvetinin alt sınırı:

$V_{b,min} = 0{,}1 \cdot W \quad \text{(TBDY 2018 Md. 14.7.3)}$

10.2 Seismik Boşluk (Sismik Gap)

Yalıtımlı bina ile komşu yapılar/zemin arasında bırakılması gereken minimum mesafe (TBDY 2018 Md. 14.6.1):

$\Delta_{gap} \geq D_{TM} \times 1{,}2$

Tipik değer: 300–700 mm.

Dikkat: Seismik gap boyunca geçen su, elektrik, mekanik hatlar esnek bağlantı ile geçirilmeli; rijit bağlantı yalıtımı kısa devre eder.

11. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Konu: LRB efektif periyot ve tasarım deplasmanı

Veriler:

• Toplam yapı ağırlığı: $W = 8.000 \text{ kN}$
• DD-2 spektrum parametreleri: $S_{D1} = 0{,}45g$ (İzmir, ZC sınıfı)
• Hedef yalıtım periyodu: $T_D = 2{,}5 \text{ s}$
• Hedef sönüm: $\xi_{eff}$ = %20 → $B_D = 1{,}50$

İstenen: Tasarım deplasmanı $D_D$ ve gerekli toplam efektif yatay rijitlik $K_{eff,toplam}$

Çözüm:

Adım 1 — Tasarım deplasmanı (TBDY 2018 Denklem 14.1):

$D_D = \frac{g \cdot S_{D1} \cdot T_D}{4\pi^2 \cdot B_D} = \frac{9{,}81 \times 0{,}45 \times 2{,}5}{4\pi^2 \times 1{,}50} = \frac{11{,}04}{59{,}22} = 0{,}186 \text{ m} = 186 \text{ mm}$

Adım 2 — Toplam efektif rijitlik:

$K_{eff,toplam} = \frac{4\pi^2 \cdot W}{g \cdot T_D^2} = \frac{4 \times 9{,}87 \times 8{,}000}{9{,}81 \times 6{,}25} = \frac{315{,}872}{61{,}31} = 5{,}152 \text{ kN/m}$

Sonuç:

• $D_D$ = 186 mm → Seismik gap: 186 × 1,2 = 223 mm → 250 mm seçilmeli
• $K_{eff,toplam}$ = 5.152 kN/m
• $V_b = K_{eff} \times D_D = 5{,}152 \times 0{,}186 = 959 \text{ kN}$

Kontrol: $V_b/W = 959/8{,}000 = 0{,}12 > 0{,}10$ — Alt sınır sağlandı.

Problem 2 — Orta

Konu: LRB mesnet parametrelerinin belirlenmesi

Veriler:

• Yapı ağırlığı: $W = 15.000 \text{ kN}$ (4 katlı hastane, BKS=1)
• Spektrum: $S_{DS} = 1{,}0g$, $S_{D1} = 0{,}50g$ (İstanbul Anadolu, DD-2)
• Hedef periyot: $T_D = 2{,}5 \text{ s}$; 16 adet LRB
• Hedef $Q_d/W_{mesnet} = 0{,}10$

İstenen: Her mesnet için $D_D$, $K_{eff,mesnet}$, $Q_d$ ve $K_d$

Çözüm:

Adım 1 — Mesnet başına düşey yük:

$W_{mesnet} = 15{,}000 / 16 = 937{,}5 \text{ kN}$

Adım 2 — Tasarım deplasmanı ($B_D = 1{,}50$ için $\xi_{eff} \approx$ %20):

$D_D = \frac{9{,}81 \times 0{,}50 \times 2{,}5}{4\pi^2 \times 1{,}50} = \frac{12{,}26}{59{,}22} = 0{,}207 \text{ m} = 207 \text{ mm}$

Adım 3 — Efektif rijitlik toplamı:

$K_{eff,toplam} = \frac{4\pi^2 \times 15{,}000}{9{,}81 \times 2{,}5^2} = \frac{591{,}770}{61{,}31} = 9{,}651 \text{ kN/m}$

Adım 4 — Mesnet başına efektif rijitlik:

$K_{eff,mesnet} = 9{,}651 / 16 = 603 \text{ kN/m}$

Adım 5 — $Q_d$ ve $K_d$ seçimi:

$Q_d = 0{,}10 \times 937{,}5 = 93{,}75 \text{ kN}$

$K_d = K_{eff,mesnet} - Q_d/D_D = 603 - (93{,}75/0{,}207) = 603 - 453 = 150 \text{ kN/m}$

Adım 6 — Efektif sönüm doğrulaması:

$\xi_{eff} \approx 20\% \quad \Rightarrow \quad B_D = 1{,}50 \text{ varsayımı doğrulandı}$

Sonuç:

• $D_D$ = 207 mm, $K_{eff,mesnet}$ = 603 kN/m
• $Q_d$ = 93,75 kN, $K_d$ = 150 kN/m

Kontrol: $V_b = 9{,}651 \times 0{,}207 = 1{,}998 \text{ kN}$ → $V_b/W = 0{,}133 > 0{,}10$ (TBDY 2018 Md. 14.7.3)

Problem 3 — Zor

Konu: FPS izolatörlü hastane için eşdeğer lineer tasarım ve seismik gap kontrolü

Veriler:

• Hastane $W = 24.000 \text{ kN}$, 5 katlı RC yapı (BKS=1)
• İzolatör sayısı: n = 156 adet çift sürtünmeli sarkaç (DFP)
• $S_{D1} = 0{,}55g$ (Doğu Anadolu bölgesi, ZC), $S_{M1} = 0{,}80g$
• Hedef $R = 2{,}0 \text{ m}$ (eğrilik yarıçapı), $\mu = 0{,}06$ (orta deplasmanda)

İstenen: $T_{FPS}$, $D_D$, $D_M$, $D_{TM}$ ve burulma kontrollü seismik gap

Çözüm:

Adım 1 — FPS efektif periyot (TBDY 2018 Md. 14.3):

$T_{FPS} = 2\pi \times \sqrt{R/g} = 2\pi \times \sqrt{2{,}0/9{,}81} = 2\pi \times 0{,}4515 = 2{,}84 \text{ s}$

Adım 2 — DD-2 efektif sönüm oranı (iteratif):

İlk tahminde $D_D/R = 0{,}1$:

$\xi_{eff} = \frac{2 \times 0{,}06}{\pi \times (0{,}10 + 0{,}06)} = \frac{0{,}12}{0{,}503} = 0{,}239 \approx 24\%$

$B_D = 1{,}57$ (TBDY 2018 Tablo 14.1'den interpolasyon ile)

Adım 3 — DD-2 tasarım deplasmanı:

$D_D = \frac{9{,}81 \times 0{,}55 \times 2{,}84}{4\pi^2 \times 1{,}57} = \frac{15{,}31}{62{,}1} = 0{,}247 \text{ m} = 247 \text{ mm}$

İterasyon sonucu: $D_D/R = 0{,}124$ → $\xi_{eff} \approx$ %21 → $B_D = 1{,}53$ → $D_D = 253 \text{ mm}$ (yakınsama sağlandı)

Adım 4 — DD-1 maksimum deplasman:

$D_M = \frac{9{,}81 \times 0{,}80 \times 2{,}84}{4\pi^2 \times 1{,}50} = \frac{22{,}29}{59{,}22} = 0{,}376 \text{ m} = 376 \text{ mm}$

Adım 5 — Toplam maksimum deplasman (burulma dahil, e/b = 0,05, b = d = 30 m, köşe mesnet y = 15 m):

$D_{TM} = 376 \times \left[1 + 15 \times \frac{12 \times 1{,}5}{30^2 + 30^2}\right] = 376 \times 1{,}15 = 433 \text{ mm}$

Adım 6 — Seismik gap (TBDY 2018 Md. 14.6.1):

$\Delta_{gap} \geq D_{TM} \times 1{,}2 = 433 \times 1{,}2 = 520 \text{ mm} \quad \Rightarrow \quad 550 \text{ mm seçildi}$

Adım 7 — Taban kesme kuvveti:

$K_{eff,toplam} = \frac{W}{R} + \frac{\mu W}{D_D} = \frac{24{,}000}{2{,}0} + \frac{0{,}06 \times 24{,}000}{0{,}253} = 12{,}000 + 5{,}692 = 17{,}692 \text{ kN/m}$

$V_b = 17{,}692 \times 0{,}253 = 4{,}476 \text{ kN}$

$V_b/W = 4{,}476/24{,}000 = 0{,}186 > 0{,}10 \quad \text{(TBDY 2018 Md. 14.7.3)}$

Sonuç:

• $T_{FPS}$ = 2,84 s, $D_D$ = 253 mm, $D_M$ = 376 mm
• $D_{TM}$ = 433 mm → Seismik gap = 550 mm
• $V_b$ = 4.476 kN ($V_b/W$ = 0,186)

12. Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Yalıtım cihazları büyük düşey yükler altında kararlı olmalı; burkulma kontrolü yapılmalıdır (TBDY 2018 Md. 14.4)
• Yalıtımlı binada üstyapı rijit kat gibi davranmalıdır; TBDY 2018 Md. 14.2 koşulunu sağlamayan yapılarda ZTA zorunludur
• Komşu yapılar ve zemin arasında yeterli seismik gap bırakılmalıdır: $D_{TM} \times 1{,}2$ minimum (TBDY 2018 Md. 14.6.1)
• Cihazlar, üretici firma teslimatından önce TS EN 15129:2018'e göre akredite laboratuvarda tip testlerinden geçirilmelidir
• Kurşun çekirdekli mesnetlerde uzun dönemli sürünme (creep) davranışı kontrol edilmelidir; özellikle yüksek kalıcı yüklerde önemlidir
• FPS cihazlarda paslanmaz çelik yüzey pürüzlülüğü $Ra \leq 0{,}2 \text{ μm}$ altında tutulmalıdır
• Deprem sonrası izolatörler mutlaka uzman ekip tarafından kontrol edilmelidir; artık deplasman > $D_D/10$ ise değişim değerlendirmesi yapılmalıdır

13. İlgili Standartlar ve Kaynaklar

Tablo 13: İlgili Standartlar ve Kaynaklar

14. İlgili Makaleler

• Bkz. DP-001 — TBDY 2018 Genel Yapısı
• Bkz. DP-016 — Temel Sistemleri
• Bkz. DP-022 — Zaman Tanım Alanında Analiz — Deprem Kaydı Seçimi
• Bkz. DP-027 — Doğrusal Olmayan Statik İtme Analizi (Pushover)

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
2. TS EN 15129:2018 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. TS EN 1998-1:2008 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
4. EN 15129:2018.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.