Bir perde ile kolon arasındaki TBDY 2018 tanım sınırı nedir?

TBDY 2018'e göre plandaki uzunluğunun kalınlığına oranı lw/bw ≥ 6 olan düşey taşıyıcı elemanlar perde olarak sınıflandırılır; bu oranı sağlamayanlar kolon olarak tasarlanır.

SDY perde gövdesinin minimum kalınlığı nasıl belirlenir?

TBDY 2018 Md. 7.6.2.1 uyarınca gövde kalınlığı bw ≥ hkat/16 ve bw ≥ 250 mm koşullarının büyüğü alınır; uç bölgelerde ise bw ≥ hkat/12 ve bw ≥ 300 mm uygulanır.

Hw/lw > 2 olan perdelerde kritik yükseklik Hcr nasıl hesaplanır?

Kritik perde yüksekliği Hcr = max(lw, Hw/6) formülüyle bulunur ve 2lw değerini geçemez; bu yükseklik boyunca süneklik gereksinimleri en yüksek düzeyde uygulanır.

SDY perde kesme tasarımında büyütme katsayısı βv ne zaman 1,5 alınır?

Çerçeveli (karma) sistem perdelerinde βv = 1,5 kullanılır; saf perde sistemlerinde ise βv = 1,0 alınır. Tasarım kesme kuvveti üst sınırı 0,85√fck · bw · d ile kısıtlanır.

SDY Perde Koşulları (TBDY 2018)

Q: Kritik yükseklik içinde betonun kesme katkısı ne zaman ihmal edilir?

Hw/lw > 2 ve Ve/Ach > 0,65√fck koşullarının birlikte sağlandığı durumda, kritik yükseklik Hcr içinde betonun kesme katkısı ihmal edilerek Vr = ρsh · fywd · Ach formülü uygulanır.

Betonarme perdeler, yatay deprem kuvvetlerini taşıyan en etkin yapısal elemanlardır. TBDY 2018 Madde 7.6 kapsamında Süneklik Düzeyi Yüksek (SDY) perdeler için ayrıntılı kurallar belirlenmiştir. Bu kuralların doğru uygulanması, perdenin deprem sırasında kontrollü biçimde enerji tüketmesini ve göçmeden önce yeterli süneklik sergilemesini sağlar.

TBDY 2018'e göre perde, plandaki uzunluğunun kalınlığına oranı $l_w / b_w \geq 6$ koşulunu sağlayan düşey taşıyıcı elemandır. Bu oranı sağlamayan elemanlar kolon olarak tasarlanır.

Hw/lw oranına göre sınıflandırma:

Tablo 1: Perde Tanımı ve Sınıflandırma

Oran	Davranış Tipi	Tasarım Yaklaşımı
$H_w / l_w \leq 2{,}0$	Geniş–kısa perde	Kesme egemen, uç bölge gerekmez
$H_w / l_w > 2{,}0$	İnce–uzun perde	Eğilme egemen, uç bölge zorunlu

SDY perde enkesit alternatifleri: tekil perde, L-kesit, T-kesit ve kutu-kesit plan görünümleri — Şekil 1 — SDY perde enkesit alternatifleri (tekil, L, T ve kutu-kesit)

DP-014 SDY perde koşulları akış diyagramı — Hw/lw narinlik, bw≥hn/16, plastik mafsal Hp=max(lw,Hw/6), sınır eleman lh, boyuna ρ=0.002-0.04, yatay ρh=0.0025, capacity design Vd=Mp·γRd/Hw, Nd/Ac·fcd≤0.40 sırasıyla on adım — **Şekil 1.1 — DP-014 SDY Perde Koşulları Akışı**
Narinlik Hw/lw (>2 eğilme kritik, <2 kesme kritik) → kalınlık bw ≥ max(150mm, hn/16) → plastik mafsal Hp = max(lw, Hw/6) → sınır eleman lh = max(0.15·lw, 1.5·bw) → boyuna ρ (sınır 0.04, düzlem 0.002), yatay ρh = 0.0025 → capacity-design Vd = Mp·γRd/Hw (TBDY 2018 Bölüm 7.6).

DP-014 SDY perde sınır eleman ve plastik mafsal detayı — boyuna kesit perde (Hw=30m, lw=5m), plan kesit sınır eleman + orta bölge, diğer perde tipleri (L/U/T-shape), sargı detayı 12Φ20+etriye, kesme tasarımı ve TBDY koşullar — **Şekil 1.2 — SDY Perde Detayı + Sınır Eleman**
Boyuna kesit (plastik mafsal Hp tabanda sıkı sargı bölgesi) + plan kesit (iki uçta sınır eleman boundary element 12Φ20 + etriye, orta bölgede düzlemde ρ=0.002); diğer perde tipleri (L, U, T-shape); sargı detayı 135° kanca; capacity-design Vd γRd=1.5 büyütme.

Enkesit Boyutlandırma Kuralları

Minimum Perde Kalınlığı

TBDY 2018 Md. 7.6.2.1 uyarınca perde gövde kalınlığı:

b_w \geq \frac{h_{kat}}{16} \quad \text{ve} \quad b_w \geq 250 \text{ mm}

Uç bölgelerde ise:

b_w \geq \frac{h_{kat}}{12} \quad \text{ve} \quad b_w \geq 300 \text{ mm}

Minimum Enkesit Alanı

Tasarım eksenel kuvveti $N_{dm}$ 'ye göre:

A_c \geq \frac{N_{dm}}{0{,}35 \cdot f_{ck}}

Burada $A_c = b_w \cdot l_w$ brüt enkesit alanıdır.

Minimum Malzeme Sınıfları

Beton: C25 ve üzeri
Donatı: B420C veya B500C (yüksek süneklik sınıfı)

TBDY 2018 Şekil 7.11 — SDY perde enkesit alternatifleri: tekil, T ve L kesit uç bölge koşulları — Şekil 2 — TBDY 2018 Şekil 7.11: SDY perde enkesit alternatifleri ve uç bölge boyutları

Kritik Perde Yüksekliği

$H_w / l_w > 2$ olan perdelerde kritik perde yüksekliği:

H_{cr} = \max\!\left(l_w,\; \frac{H_w}{6}\right) \leq 2\,l_w

$H_{cr}$ boyunca süneklik gereksinimleri en yüksek düzeyde uygulanır.

Uç Bölge Tasarımı

Uç Bölge Uzunlukları

Kritik yükseklik içinde ( $z \leq H_{cr}$ ):

l_u \geq \max\!\left(\frac{l_w}{5},\; 2\,b_w\right)

Kritik yükseklik dışında ( $z > H_{cr}$ ):

l_u \geq \max\!\left(\frac{l_w}{10},\; b_w\right)

Tablo 2: Uç Bölge Boyuna Donatısı

Bölge	Minimum Donatı Oranı	Minimum Donatı
Kritik ( $z \leq H_{cr}$ )	$\rho_l \geq 0{,}002$	$4\phi 14$
Kritik dışı ( $z > H_{cr}$ )	$\rho_l \geq 0{,}001$	$4\phi 12$

Her iki bölgede maksimum donatı oranı: $\rho_l \leq 0{,}03$

Sargı Donatısı

Minimum Sargı Donatısı

Perde uç bölgelerinde minimum sargı donatısı oranı (çiroz + etriye toplamı):

\rho_{s,\min} = \max\!\left(\text{Denklem 7.1b},\; \text{Denklem 7.1c}\right)

Denklem 7.1b:

\rho_{s,\min} = 0{,}12 \cdot \frac{f_{ck}}{f_{yk}}

Denklem 7.1c:

\rho_{s,\min} = 0{,}35 \cdot \frac{N_{dm}}{A_c \cdot f_{yk}}

Hesaplanan sargı donatısının en az 2/3'ü uç bölgeye yerleştirilir.

Tablo 3: Sargı Aralıkları

Bölge	Maksimum Aralık
Kritik uç bölge ( $z \leq H_{cr}$ )	$50 \text{ mm} \leq s \leq 150 \text{ mm}$
Kritik dışı uç bölge	$s \leq 200 \text{ mm}$

Sargı çeliği 135° kıvrım ile sabitlenmeli; kanca boyu $\geq 10\phi$ ve $\geq 75 \text{ mm}$ .

SDY perde 3D donatı düzeni: siyah boyuna donatılar ve mavi yatay gövde donatıları ile uç bölge sargı etriyelerinin perspektif görünümü — Şekil 3 — SDY perde 3D donatı düzeni; uç bölge sargı etriyesi (mavi) ve gövde yatay donatısı ayrımı

Gövde Donatısı

Tablo 4: Minimum Donatı Oranları

Doğrultu	Minimum Oran	Maksimum Aralık
Yatay ( $\rho_h$ )	$\geq 0{,}0025$	$s_h \leq 250 \text{ mm}$
Düşey ( $\rho_v$ )	$\geq 0{,}0025$	$s_v \leq 250 \text{ mm}$

Her iki yüzde donatı yerleştirilmeli; minimum iki katman oluşturulmalıdır.

Tablo 5: Çiroz Koşulları

Bölge	Minimum Çiroz Yoğunluğu
Kritik yükseklik içi ( $z \leq H_{cr}$ )	$\geq 10 \text{ adet/m}^2$
Kritik yükseklik dışı	$\geq 4 \text{ adet/m}^2$

Çiroz çapı $\geq 8 \text{ mm}$ ; kanca açısı $\leq 135°$ , kanca boyu $\geq 10\phi$ .

Kesme Tasarımı

$H_w / l_w > 2$ olan perdelerde:

V_e = \beta_v \cdot \frac{(M_p)_t}{(M_d)_t} \cdot V_d

Büyütme katsayısı $\beta_v$ :

Tablo 6: Tasarım Kesme Kuvveti

Perde Tipi	$\beta_v$
Çerçeveli (karma) sistem	$1{,}5$
Saf perde sistemi	$1{,}0$

$(M_p)_t$ = perde tabanındaki plastik moment kapasitesi; $(M_d)_t$ = hesap momenti.

Üst sınır:

V_{e,\max} = 0{,}85\sqrt{f_{ck}} \cdot b_w \cdot d

TBDY 2018 Şekil 7.12(c) — SDY perde tasarım kesme kuvveti diyagramı: Vd, Ve ve kapasite kesme kuvveti büyütmesi — Şekil 4 — TBDY 2018 Şekil 7.12(c): Tasarım kesme kuvveti diyagramı ve büyütme faktörü

Kesme Dayanımı

V_r = A_{ch}\!\left(0{,}65\sqrt{f_{ck}} + \rho_{sh} \cdot f_{ywd}\right)

$A_{ch}$ : gövde kesit alanı ( $b_w \cdot d$ )
$\rho_{sh}$ : yatay gövde donatısı oranı
Tasarım koşulu: $V_e \leq V_r$

Kritik Yükseklik İçinde Beton Katkısı

$H_w / l_w > 2$ ve $V_e / A_{ch} > 0{,}65\sqrt{f_{ck}}$ koşullarının birlikte sağlandığı durumda, kritik yükseklik $H_{cr}$ içinde betonun kesme katkısı ihmal edilir:

V_r = \rho_{sh} \cdot f_{ywd} \cdot A_{ch}

Tasarım Akış Şeması

Örnek Problemler

Örnek 1 — Enkesit ve Uç Bölge Boyutlandırma (Kolay)

Veriler:

Perde boyutları: $l_w = 4{,}0 \text{ m}$ , $b_w = 300 \text{ mm}$
Kat yüksekliği: $h_{kat} = 3{,}0 \text{ m}$
Toplam perde yüksekliği: $H_w = 18{,}0 \text{ m}$
Tasarım eksenel kuvveti: $N_{dm} = 2{.}400 \text{ kN}$
Beton sınıfı: C30 ( $f_{ck} = 30 \text{ MPa}$ )

Adım 1 — Kalınlık kontrolü:

\frac{h_{kat}}{16} = \frac{3000}{16} = 187{,}5 \text{ mm} < b_w = 300 \text{ mm}

Koşul sağlanıyor.

Adım 2 — Enkesit alanı kontrolü:

A_{c,\min} = \frac{N_{dm}}{0{,}35 \cdot f_{ck}} = \frac{2{.}400{.}000}{0{,}35 \times 30} = 228{.}571 \text{ mm}^2

A_c = 300 \times 4{.}000 = 1{.}200{.}000 \text{ mm}^2 \gg 228{.}571 \text{ mm}^2

Adım 3 — Hw/lw oranı:

\frac{H_w}{l_w} = \frac{18{,}0}{4{,}0} = 4{,}5 > 2 \quad \Rightarrow \text{uç bölge ve } H_{cr} \text{ hesabı gerekli}

Adım 4 — Kritik yükseklik:

H_{cr} = \max\!\left(4{,}0;\; \frac{18{,}0}{6}\right) = \max(4{,}0;\; 3{,}0) = 4{,}0 \text{ m} \leq 2 \times 4{,}0 = 8{,}0 \text{ m}

Adım 5 — Kritik uç bölge uzunluğu:

l_u = \max\!\left(\frac{4{,}0}{5};\; 2 \times 0{,}30\right) = \max(0{,}80;\; 0{,}60) = 0{,}80 \text{ m}

Her iki uçta $l_u = 800 \text{ mm}$ uç bölge alınır.

Örnek 2 — Sargı ve Gövde Donatısı Tasarımı (Orta)

Veriler (Örnek 1'den devam):

Donatı sınıfı: B500C ( $f_{yk} = 500 \text{ MPa}$ , $f_{ywd} = 435 \text{ MPa}$ )
$N_{dm} = 2{.}400 \text{ kN}$ , C30 ( $f_{ck} = 30 \text{ MPa}$ )

Adım 1 — Minimum sargı oranı:

\rho_{s,\min}^{(7.1b)} = 0{,}12 \cdot \frac{f_{ck}}{f_{yk}} = 0{,}12 \times \frac{30}{500} = 0{,}0072

\rho_{s,\min}^{(7.1c)} = 0{,}35 \cdot \frac{N_{dm}}{A_c \cdot f_{yk}} = 0{,}35 \times \frac{2{.}400{.}000}{1{.}200{.}000 \times 500} = 0{,}0014

\rho_{s,\min} = \max(0{,}0072;\; 0{,}0014) = 0{,}0072

Adım 2 — Gövde donatısı:

$\rho_h = \rho_v = 0{,}0025$ alınır. $\phi 10$ @ $250 \text{ mm}$ çift yüz (oran $= 0{,}0026 > 0{,}0025$ ) uygun.

Adım 3 — Çiroz:

Kritik yükseklik içinde $\geq 10 \text{ adet/m}^2$ , $\phi 8$ çiroz, $250 \times 250 \text{ mm}$ aralık $= 16 \text{ adet/m}^2 > 10$ sağlanır.

Tablo 7: Özet Formül Tablosu

Parametre	Formül	Kısıt
Min. kalınlık	$b_w \geq h_{kat}/16$	$\geq 250 \text{ mm}$
Min. enkesit	$A_c \geq N_{dm}/(0{,}35 f_{ck})$	—
Kritik yükseklik	$H_{cr} = \max(l_w, H_w/6)$	$\leq 2l_w$
Uç bölge (kritik)	$l_u \geq \max(l_w/5, 2b_w)$	—
Uç bölge (dışı)	$l_u \geq \max(l_w/10, b_w)$	—
Min. sargı	$\rho_s \geq \max$ (7.1b, 7.1c)	—
Tasarım kesme	$V_e = \beta_v (M_p/M_d) V_d$	$\leq 0{,}85\sqrt{f_{ck}} b_w d$
Kesme dayanımı	$V_r = A_{ch}(0{,}65\sqrt{f_{ck}} + \rho_{sh} f_{ywd})$	$V_r \geq V_e$

İlgili Yönetmelik Maddeleri

TBDY 2018 Md. 7.6 — SDY perde tasarım kuralları
TBDY 2018 Md. 7.6.2 — Perde enkesit boyutlandırma
TBDY 2018 Md. 7.6.3 — Uç bölge koşulları
TBDY 2018 Md. 7.6.4 — Perde gövde koşulları
TBDY 2018 Md. 7.6.5 — Perde kesme tasarımı
TS 500:2000 Md. 11 — Betonarme kesme hesabı

Kaynakça

İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Hw/lw oranına göre sınıflandırma:

Tablo 1: Perde Tanımı ve Sınıflandırma

Oran	Davranış Tipi	Tasarım Yaklaşımı
$H_w / l_w \leq 2{,}0$	Geniş–kısa perde	Kesme egemen, uç bölge gerekmez
$H_w / l_w > 2{,}0$	İnce–uzun perde	Eğilme egemen, uç bölge zorunlu