TBDY 2018 ne zaman yürürlüğe girdi?

TBDY 2018, 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten sonraki tüm yeni projelerde tipik olarak uygulanır; DBYBHY 2007 mülgadır.

DD-1 ve DD-2 deprem düzeyleri nedir?

DD-1, 50 yılda aşılma olasılığı %2 olan (tekrarlanma periyodu 2475 yıl) en büyük deprem düzeyidir. DD-2 ise 50 yılda %10 aşılma olasılıklı (475 yıl) standart tasarım depremidir ve çoğu bina için belirleyici düzeydir.

DBYBHY 2007 ve TBDY 2018 arasındaki temel fark nedir?

DBYBHY 2007 dört deprem bölgeli sabit harita kullanırken, TBDY 2018 koordinata özgü sürekli PSHA haritasına geçmiştir. Ayrıca TBDY 2018 performansa dayalı tasarımı (PBD) ve yüksek binalar için özel kuralları kapsar.

TBDY 2018 Genel Yapısı: Temel Kavramlar ve Parametreler

Özet

TBDY 2018, önceki yönetmelik DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'yi yürürlükten kaldırarak 1 Ocak 2019 tarihinde geçerli hale gelmiştir. Yönetmelik; dört farklı deprem düzeyi (DD-1 ila DD-4), bina kullanım ve yükseklik sınıflandırması, performansa dayalı tasarım felsefesi ve genişletilmiş yapı malzemesi kapsamını tek çatı altında birleştirmiştir. DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'nin 4 deprem bölgesine dayalı bölgesel harita yaklaşımı yerine, TBDY 2018 koordinata özgü kesintisiz deprem tehlike haritası kullanan olasılıksal sismik tehlike analizi (PSHA) yöntemine geçmiştir. Böylece Türkiye'nin her noktası, 7269 sayılı Kanun ve 5902 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilerek deprem bölgesi olarak kabul edilmektedir. Bu makale; deprem düzeyleri, bina sınıflandırması, zemin katsayıları, spektrum hesabı ve hesap yöntemi seçimi konularını temel düzeyde ele almaktadır.

1. Genel Yapı — TBDY 2018 Bölümleri

TBDY 2018, toplam 17 ana bölüm (Bölüm 1–16 ve Bölüm 17 Basitleştirilmiş Tasarım) ile 10'dan fazla tamamlayıcı ek bölüm (Bölüm 4A, 5A, 5B, 5C, 7A, 9A, 13A vb.) içermektedir. Yönetmelik, 395 sayfadan oluşmakta ve betonarme, çelik, hafif çelik, yığma ve ahşap binalar dahil olmak üzere tüm bina türü yapıları kapsamaktadır. Bu kapsamlılık, DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'nin yalnızca betonarme, çelik ve yığma binalara odaklanan 7 bölümlük yapısına kıyasla önemli bir genişlemeyi temsil etmektedir.

Türkiye deprem tehlike haritası — kırmızı bölgeler yüksek riskli alanları, sarı bölgeler orta riskli alanları göstermektedir — **Şekil 1 — Türkiye Deprem Tehlike Haritası (DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018) dönemi)**
TBDY 2018 bu bölge haritasını terk ederek koordinata özgü sürekli tehlike haritasına geçmiştir.

DP-001 TBDY 2018 genel yapısı ve temel parametreler akış diyagramı — proje lokasyon (TDTH koordinat), zemin sınıfı (ZA-ZF, Vs30), sismik parametreler (SS, S1), zemin büyütme (Fs, F1), SDS/SD1, DTS, BYS, taşıyıcı sistem ve R/D/Ωo katsayıları sırasıyla on adım — **Şekil 1.1 — DP-001 TBDY 2018 Tasarım Parametre Akışı**
Proje konumu (TDTH AFAD haritası) → zemin sınıfı (Vs30 ile ZA-ZF) → SS/S1 spektral ivme → Fs/F1 büyütme → SDS/SD1 tasarım ivme → DTS (1-4) ve BYS (1-8) belirleme →…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 1.1 — DP-001 TBDY 2018 Tasarım Parametre Akışı**
Proje konumu (TDTH AFAD haritası) → zemin sınıfı (Vs30 ile ZA-ZF) → SS/S1 spektral ivme → Fs/F1 büyütme → SDS/SD1 tasarım ivme → DTS (1-4) ve BYS (1-8) belirleme → sistem seçimi (R, D, Ωo katsayıları, Tablo 4.1).

DP-001 TBDY 2018 tasarım spektrumu ve Türkiye sismik bölgeleri — Sae-T tasarım spektrum eğrisi (TA/TB/TL kritik periyotlar), Türkiye TDTH haritası DTS 1-4, BYS 1-8 bina yükseklik sınıfları, zemin profili ZA-ZE ve performans hedefi matrisi — **Şekil 1.2 — Tasarım Spektrumu + Türkiye Sismik Bölgeleri**
Sae-T tasarım spektrum eğrisi (rampa + plato SDS + 1/T düşüş); Türkiye TDTH haritası (DTS=1 İstanbul/İzmir/Marmara; DTS=4 iç kesimler); BYS 1-8 yükseklik…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 1.2 — Tasarım Spektrumu + Türkiye Sismik Bölgeleri**
Sae-T tasarım spektrum eğrisi (rampa + plato SDS + 1/T düşüş); Türkiye TDTH haritası (DTS=1 İstanbul/İzmir/Marmara; DTS=4 iç kesimler); BYS 1-8 yükseklik sınıfları (eşdeğer yatay yük → modal → nonlineer zaman tanım); performans hedefi DD-1/2/3 (KH, HKK, GÖ).

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 1: Bölüm Özeti
Bölüm	Başlık	İçerik Özeti
1	Genel Hükümler	Amaç, kapsam, dayanak
2	Deprem Yer Hareketi	Tehlike haritası, spektrum, zemin sınıfları
3	Genel İlkeler	BKS, DTS, BYS, performans hedefleri
4	Doğrusal Hesap	EDYY, Mod Birleştirme, R-D katsayıları
5	Doğrusal Olmayan Hesap	Statik itme, zaman tanım alanı
7	Betonarme Binalar	Kolon, kiriş, perde, döşeme tasarımı
8	Çelik Binalar	Çelik taşıyıcı sistem tasarımı
11	Yığma Binalar	Duvar oranı, donatı koşulları
12	Prefabrike Betonarme Binalar	Önüretimli taşıyıcı sistemlerin tasarımı
13	Yüksek Binalar	Yüksek bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımı
15	Mevcut Binaların Değerlendirilmesi ve Güçlendirilmesi	Performans analizi, güçlendirme
16	Temel Tasarımı ve Zemin-Yapı Etkileşimi	Zemin, temel ve dinamik ZYE
17	Basitleştirilmiş Tasarım	Yalnızca BKS=3, BYS≥6

Saha Notu: Türkiye genelinde inşaat stoğunun büyük çoğunluğu DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018) veya daha önceki yönetmeliklere göre yapılmıştır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı verilerine göre 15 milyona yakın yapının güncel TBDY 2018'e uygun olmadığı tahmin edilmektedir. Bu nedenle Bölüm 15 (Mevcut Bina Güçlendirme) uygulamaları ülke genelinde giderek artmaktadır.

Dikkat: Betonarme yapılar için TBDY 2018 tek başına yeterli değildir; TS 500:2000 +T1:2001+T2:2002+T3:2014 (Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları) ve TS EN 206 (Beton-Özellik, performans, imalat ve uygunluk) ile birlikte uygulanmalıdır.

2. Temel Hükümler

2.1 Deprem Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 2.2)

TBDY 2018, performansa dayalı tasarım felsefesi çerçevesinde dört farklı deprem yer hareketi düzeyi tanımlamaktadır. Her düzey, belirli bir aşılma olasılığı ve tekrarlama periyoduna karşılık gelmekte olup standart tasarım deprem yer hareketi DD-2 düzeyidir.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 2: Sembol Tanımları
Sembol	Tanımlama	Aşılma Olasılığı (50 yılda)	Tekrarlama Periyodu (yıl)	Tasarım Kullanımı
DD-1	Çok Seyrek Deprem	%2	2475	Göçmenin Önlenmesi (GÖ)
DD-2	Seyrek Deprem	%10	475	Standart Tasarım (KH/DGT)
DD-3	Sık Deprem	%50	72	Sınırlı Hasar (SH) kontrolü
DD-4	Çok Sık / Servis Depremi	%68 (30 yılda %50)	43	Kesintisiz Kullanım (KK)

Saha Notu: İnşaat projelerinde "tasarım depremi" olarak DD-2 kullanılır. DD-1 ise yüksek binalarda (BYS=1) normal performans hedefi olarak Göçmenin Önlenmesi (GÖ) kontrolü amacıyla uygulanır. DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'de tek bir deprem düzeyi (50 yılda %10) kullanılıyordu; bu köklü değişiklik, performans bazlı tasarıma geçişin temel göstergesidir.

Dikkat: "Tasarım depremi" kavramı TBDY 2018'de DD-2'ye karşılık gelir; DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'deki "50 yılda %10" ile eşdeğerdir. Ancak yönetmelik değişimi nedeniyle aynı konumda dahi Ss ve S1 değerleri %30–60 oranında farklılık gösterebilmektedir.

2.2 Bina Kullanım Sınıfı (BKS) — TBDY 2018 Tablo 3.1

Bina Kullanım Sınıfı (BKS), binanın kullanım amacına ve toplumsal önemine göre belirlenmektedir. Bu sınıflandırma, hem Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) tayinine hem de Bina Önem Katsayısı (I) belirlenmesine esas oluşturmaktadır.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 3: Bina Kullanım Sınıfı (BKS) — TBDY 2018 Tablo 3.1
BKS	Bina Önem Katsayısı (I)	Bina Tanımı	Örnekler
BKS = 1	I = 1,5	Deprem sonrası kullanımı gereken binalar, insanların uzun süreli ve yoğun olarak bulunduğu binalar, tehlikeli madde içeren binalar	Hastane, itfaiye, afet planlama istasyonu, enerji üretim tesisi, patlayıcı madde deposu, okul, müze
BKS = 2	I = 1,2	Kısa süreli yoğun kullanım	Alışveriş merkezi, spor tesisi, sinema/tiyatro/konser salonu, ibadet yeri
BKS = 3	I = 1,0	Diğer binalar	Konut, ofis, otel, bina türü endüstri yapısı

Saha Notu: Okul ve üniversite binaları TBDY 2007'de I=1,4 katsayısı alırken TBDY 2018'de BKS=1 (I=1,5) sınıfına dahil edilmiştir. Bu değişiklik, okul binalarının deprem yükü hesabında %7 artışa yol açmaktadır. Müze binaları ise "değerli eşyanın saklandığı binalar" tanımı çerçevesinde BKS=1'e girmektedir.

Dikkat: Karma kullanımlı binalarda (zemin kat ticaret, üst katlar konut gibi) en yüksek BKS değeri esas alınması yaygın bir yaklaşımdır.

2.3 Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) — TBDY 2018 Tablo 3.2

DTS, DD-2 deprem düzeyinde hesaplanan kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı ( $S_{D S}$ ) ve BKS'ye göre belirlenir. Toplam sekiz alt sınıf mevcuttur: DTS = 1, 1a, 2, 2a, 3, 3a, 4, 4a.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 4: Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) — TBDY 2018 Tablo 3.2
DD-2 Kısa Periyot Spektral İvme ( $S_{D S}$ )	BKS = 1	BKS = 2 ve 3
$S_{D S}$ < 0,33	DTS = 4a	DTS = 4
0,33 ≤ $S_{D S}$ < 0,50	DTS = 3a	DTS = 3
0,50 ≤ $S_{D S}$ < 0,75	DTS = 2a	DTS = 2
$S_{D S}$ ≥ 0,75	DTS = 1a	DTS = 1

Saha Notu: DTS sayısal değeri azaldıkça deprem riski artmaktadır (DTS=1 en yüksek risk). Türkiye'nin deprem kuşakları üzerinde yer alan büyük kentlerinin büyük çoğunluğunda (İstanbul, İzmir, Adana, Hatay, Erzincan vb.) $S_{D S}$ ≥ 0,75 koşuluyla DTS=1 veya DTS=1a sınıfı baskın olarak karşılaşılmaktadır. İç Anadolu'nun bazı bölgelerinde (Konya, Afyon) $S_{D S}$ < 0,33 olup DTS=3 veya DTS=4 sınıfına girebilmektedir.

2.4 Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) — TBDY 2018 Tablo 3.3

BYS, binanın temel üstünden çatı kotuna kadar olan yüksekliğine ( $H_{N}$ ) ve DTS'ye bağlı olarak belirlenir. Sekiz yükseklik sınıfı mevcuttur (BYS = 1 en yüksek bina, BYS = 8 en alçak bina). $H_{N}$ hesaplamasında dıştan rijit perdeli bodrum katlar dahil edilmez.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 5: Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) — TBDY 2018 Tablo 3.3
BYS	$H_{N}$ Aralığı — DTS = 1, 1a, 2, 2a	$H_{N}$ Aralığı — DTS = 3, 3a	$H_{N}$ Aralığı — DTS = 4, 4a
BYS = 1 (Yüksek Bina)	$H_{N}$ > 70 m	$H_{N}$ > 91 m	$H_{N}$ > 105 m
BYS = 2	56 m < $H_{N}$ ≤ 70 m	70 m < $H_{N}$ ≤ 91 m	91 m < $H_{N}$ ≤ 105 m
BYS = 3	42 m < $H_{N}$ ≤ 56 m	56 m < $H_{N}$ ≤ 70 m	56 m < $H_{N}$ ≤ 91 m
BYS = 4	28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m	42 m < $H_{N}$ ≤ 56 m	42 m < $H_{N}$ ≤ 56 m
BYS = 5	17,5 m < $H_{N}$ ≤ 28 m	28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m	28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m
BYS = 6	10,5 m < $H_{N}$ ≤ 17,5 m	17,5 m < $H_{N}$ ≤ 28 m	17,5 m < $H_{N}$ ≤ 28 m
BYS = 7	7 m < $H_{N}$ ≤ 10,5 m	10,5 m < $H_{N}$ ≤ 17,5 m	10,5 m < $H_{N}$ ≤ 17,5 m
BYS = 8 (Alçak Bina)	$H_{N}$ ≤ 7 m	$H_{N}$ ≤ 10,5 m	$H_{N}$ ≤ 10,5 m

Saha Notu: Türkiye'de yaygın 4–5 katlı konut binaları genellikle $H_{N}$ ≈ 12–15 m değerleriyle DTS=1 ve DTS=2 bölgelerinde BYS=6, DTS=3 ve DTS=4 bölgelerinde BYS=7'ye girmektedir. Bu sınıf, Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EDYY) kullanılabilirliği açısından belirleyicidir (TBDY 2018 Tablo 4.4).

Dikkat: TBDY 2018'de yalnız BYS = 1 olan binalar yüksek bina sayılır (Madde 13.1.2: DTS = 1, 1a, 2, 2a için $H_{N}$ > 70 m; DTS = 3, 3a için $H_{N}$ > 91 m; DTS = 4, 4a için $H_{N}$ > 105 m) ve Bölüm 13'teki özel kurallara tabidir.

3. Deprem Yer Hareketi ve Spektrum

3.1 TDTH 2018 Web Servisi ve Harita Parametreleri

AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları interaktif web uygulaması (tdth.afad.gov.tr) üzerinden enlem–boylam koordinatları girilerek, seçilen deprem düzeyi (DD-1 ila DD-4) için kısa periyot harita spektral ivme katsayısı $S_{s}$ ve 1,0 saniye periyot için harita spektral ivme katsayısı $S_{1}$ doğrudan elde edilmektedir. Bu yaklaşım, DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'nin 4 deprem bölgesine dayalı sabit $A_{o}$ katsayısı sisteminin yerini almıştır.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 6: TDTH 2018 Web Servisi ve Harita Parametreleri
Parametre	Tanımı	Birim	Notlar
$S_{s}$	Kısa periyot harita spektral ivme katsayısı	Boyutsuz [g]	DD-2 için tipik 0,3–2,5 g arası
$S_{1}$	1,0 s periyot harita spektral ivme katsayısı	Boyutsuz [g]	DD-2 için tipik 0,1–1,0 g arası
PGA	En büyük yer ivmesi	g	Zemin etki katsayısı uygulanmadan
PGV	En büyük yer hızı	cm/s	Sıvılaşma analizleri için

Saha Notu: AFAD TDTH sistemi e-devlet kullanıcı adı ve şifresiyle giriş gerektirmektedir (2021 sonrası güncelleme). Sistem hem özet rapor ( $S_{s}$ , $S_{1}$ , PGA, PGV ve spektrum grafiği) hem de detaylı rapor (Tablo 2.1–2.2 hesap adımları) sunmaktadır. İnternet bağlantısı olmadığında bazı statik analiz yazılımları (ideCAD, STA4CAD vb.) koordinata dayalı çevrimdışı veritabanı ile de çalışabilmektedir.

3.2 Zemin Sınıfları (TBDY 2018 Tablo 16.1)

Zemin sınıflandırması, temel alt kotundan itibaren en üst 30 m'lik zemin profilinin ortalama kayma dalgası hızı ( $V_{s 30}$ ), standart penetrasyon darbe sayısı ( $N_{60}$ ) veya drenajsız kayma dayanımı ( $c_{u}$ ) kullanılarak yapılmaktadır.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 7: Zemin Sınıfları (TBDY 2018 Tablo 16.1)
Zemin Sınıfı	$V_{s 30}$ (m/s)	$N_{60}$ (darbe/30 cm)	$c_{u}$ (kPa)	Türkiye'de Yaygın Zemin Tipi
ZA	> 1500	—	—	Sağlam kayalık, tüf, granit
ZB	760 – 1500	> 50	> 250	Çok sıkı kum/çakıl, sert kaya
ZC	360 – 760	15 – 50	70 – 250	Sıkı kil, yumuşak kaya, sert tüf
ZD	180 – 360	< 15	35 – 70	Orta sıkı kum, sert kil, alüvyon
ZE	< 180	< 15	< 35	Yumuşak kil, sıvılaşabilir kum
ZF	Özel	Özel	Özel	Sahaya özel analiz zorunlu

Saha Notu: Türkiye'de deprem riski yüksek olan İstanbul, İzmir, Adana ve Hatay gibi büyük kentlerin alüvyal tabanlarında ZD ve ZE zemin sınıfları yaygın olarak karşılaşılmaktadır. Bu sınıflar için zemin büyütme katsayıları ( $F_{s}$ , $F_{1}$ ) sert kayalığa (ZA) göre 1,5–3,0 kat daha yüksek olabilmekte ve tasarım deprem kuvvetlerini önemli ölçüde artırmaktadır.

Dikkat: ZF sınıfı (Özel Zemin); çok kalın yumuşak killer (>35 m), yüksek sıvılaşma potansiyelli kumlar, organik zeminler ve yüksek plastisiteli killer için geçerlidir. Bu zemin sınıfında sahaya özel zemin davranış analizi zorunlu olup standart yöntemle AFAD haritasından elde edilen spektrum katsayıları kullanılamaz.

3.3 Tasarım Spektral İvme Katsayıları (TBDY 2018 Denklem 2.1)

Harita spektral ivme katsayılarına zemin büyütme katsayıları uygulanarak tasarım spektral ivme katsayıları elde edilir:

S_{D S} = S_{s} \cdot F_{s} S_{D 1} = S_{1} \cdot F_{1}

Köşe periyotları aşağıdaki ifadelerle hesaplanır:

T_{A} = 0, 2 \cdot \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} T_{L} = 6, 0 s (sabit)

Yerel zemin etki katsayıları $F_{s}$ ve $F_{1}$ , TBDY 2018 Tablo 2.1 ve Tablo 2.2'de $S_{s}$ ve $S_{1}$ değerlerine bağlı olarak verilmektedir.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 8: Tasarım Spektral İvme Katsayıları (TBDY 2018 Denklem 2.1)
Zemin Sınıfı	$S_{s}$ ≤ 0,25	$S_{s}$ = 0,50	$S_{s}$ = 0,75	$S_{s}$ = 1,00	$S_{s}$ = 1,25	$S_{s}$ ≥ 1,50
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8

Saha Notu: ZA ve ZB zeminlerinde $F_{s}$ < 1,0 olduğuna dikkat edilebilir; bu, sert kaya zeminlerin spektral ivmeyi azalttığı veya değiştirmediği anlamına gelebilir. ZD ve ZE zeminlerinde $S_{s}$ değeri arttıkça zemin büyütme etkisi azalmaktadır (zemin doğrusal olmayan davranışı).

4. Hesap Formülleri

4.1 Yatay Elastik Tasarım Spektrumu (TBDY 2018 Denklem 2.2)

Yatay elastik tasarım spektral ivmesi $S_{a e} (T)$ , doğal titreşim periyoduna $T$ bağlı olarak dört bölgede tanımlanmaktadır:

0 \leq T < T_{A} : S_{a e} (T) = (0, 4 + 0, 6 \cdot \frac{T}{T _{A}}) S_{D S}

T_{A} \leq T \leq T_{B} : S_{a e} (T) = S_{D S}

T_{B} < T \leq T_{L} : S_{a e} (T) = \frac{S _{D 1}}{T}

T > T_{L} : S_{a e} (T) = \frac{S _{D 1} \cdot T _{L}}{T ^{2}}

Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi şeması — kat yükleri F1-F10, Rayleigh periyot formülü ve elastik tasarım spektrumu grafiği — **Şekil 2 — EDYY Yük Dağılımı ve Elastik Tasarım Spektrumu**
Kat yüklerinin ters üçgen dağılımı (sol) ve $T_{A}$ , $T_{B}$ , $T_{L}$ köşe periyotlarıyla tanımlanan elastik spektrum (sağ).

Saha Notu: Türkiye'nin deprem kuşaklarında $S_{D S}$ = 0,9–1,4 g değerleri oldukça yaygındır (İstanbul Anadolu yakası, İzmir, Adana için tipik değerler). Bu, DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'nin benzer bölgelerindeki değerlerine kıyasla %20–60 oranında daha yüksek olabilmekte ve yapı maliyetlerini artırmaktadır.

Dikkat: TBDY 2018'de spektrumda %5 sönüm oranı esas alınmaktadır. Farklı sönüm oranları için (örn. sismik yalıtımlı binalar) ilgili yönetmelik hükümleri doğrultusunda spektrum düzeltmesi değerlendirilmelidir.

4.2 Deprem Yükü Azaltma Katsayısı $R_{a} (T)$ (TBDY 2018 Madde 4.2.1.2)

Yapının doğrusal elastik ötesinde şekil değiştirme kapasitesi, R dayanım azaltma katsayısıyla hesaba yansıtılır. $R_{a} (T)$ değeri periyoda göre farklı ifadeler alır:

T \leq T_{A} : R_{a} (T) = D + (\frac{R}{I} - D) \cdot \frac{T}{T _{A}}

T > T_{A} : R_{a} (T) = \frac{R}{I}

Burada $R$ : taşıyıcı sistem davranış katsayısı (Tablo 4.1), $D$ : dayanım fazlalığı katsayısı, $I$ : bina önem katsayısıdır. $T > T_{A}$ olduğunda $R_{a} (T) = R / I$ olmaktadır; bu değer en sık kullanılan durumdur.

Dayanım azaltma ve süneklik katsayılarını gösteren kuvvet-yerdeğiştirme diyagramı — elastik istem, akma dayanımı ve tasarım dayanımı ilişkisi — **Şekil 3 — Dayanım Azaltma Katsayısı $R_{y}$ ve Süneklik Katsayısı**
Eşit yerdeğiştirme kuralı (esnek yapılar) ve eşit enerji kuralı (rijit yapılar) arasındaki fark görülmektedir.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 9: Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R, Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ve İzin Verilen BYS (TBDY 2018 Tablo 4.1, seçilmiş satırlar)
Sistem Kodu	Taşıyıcı Sistem	R	D	BYS Sınırı
A11	SDY betonarme çerçeve (deprem etkilerinin tamamı)	8	3	BYS ≥ 3
A12	SDY bağ kirişli (boşluklu) perde	7	2,5	BYS ≥ 2
A13	SDY boşluksuz perde	6	2,5	BYS ≥ 2
A14	SDY çerçeve + SDY bağ kirişli (boşluklu) perde	8	2,5	BYS ≥ 2
A15	SDY çerçeve + SDY boşluksuz perde	7	2,5	BYS ≥ 2
A21	SDSı çerçeve + SDY bağ kirişli perde	6	2,5	BYS ≥ 4
A22	SDSı çerçeve + SDY boşluksuz perde	5	2,5	BYS ≥ 4

SDY: Süneklik Düzeyi Yüksek | SDSı: Süneklik Düzeyi Sınırlı

Saha Notu: Türkiye'de yüksek deprem riski olan bölgelerde (DTS=1, DTS=2) Bölüm 7 kapsamında süneklik düzeyi yüksek (SDY) veya süneklik düzeyi karma tasarım zorunludur. SDSı (sınırlı sünek) sistemler yalnızca DTS=3 ve DTS=4 olan, nispeten düşük deprem riskli bölgeler için kabul görmektedir.

4.3 Eşdeğer Deprem Yükü (Taban Kesme Kuvveti) — TBDY 2018 Denklem 4.19

Hakim doğal titreşim periyodu $T_{p}$ ve azaltılmış tasarım spektral ivmesi $S_{a R} (T_{p})$ belirlendikten sonra taban kesme kuvveti aşağıdaki eşitsizliği sağlamalıdır:

V_{tE} = m_{t} \cdot S_{a R} (T_{p}) \geq 0, 04 \cdot m_{t} \cdot I \cdot S_{D S} \cdot g

Burada $S_{a R} (T_{p}) = S_{a e} (T_{p}) / R_{a} (T_{p})$ olmak üzere azaltılmış ivme hesaplanır.

4 katlı bina modelinde katlara etkiyen F1-F4 deprem yükleri ve kat kütleleri m1-m4 — üçgen dağılım ve taban kesme kuvveti ilişkisi — **Şekil 4 — EDYY'de Kat Kesme Kuvvetleri ve Kat Kütleleri**
Yükler üçgen dağılımla katlara aktarılır; tüm kat kuvvetlerinin toplamı taban kesme kuvvetini verir.

Hakim doğal titreşim periyodunun ampirik hesabı (TBDY 2018 Denklem 4.27):

T_{p A} = C_{t} \cdot H_{N}^{3/4}

Burada; betonarme çerçeveler için $C_{t} = 0, 1$ , çelik çerçeveler için $C_{t} = 0, 08$ , çelik çaprazlı çerçeveler ve perde ağırlıklı sistemler için $C_{t} = 0, 07$ alınır. Rayleigh yöntemiyle hesaplanan $T_{p}$ değeri, $1, 4 \cdot T_{p A}$ sınırını aşamaz (TBDY 2018 Madde 4.7.3.4).

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 10: Eşdeğer Deprem Yükü (Taban Kesme Kuvveti) — TBDY 2018 Denklem 4.19
Taşıyıcı Sistem Türü	$C_{t}$
Betonarme moment aktaran çerçeve	0,10
Çelik moment aktaran çerçeve	0,08
Çelik merkezi çaprazlı çerçeve	0,07
Perde ağırlıklı sistem (>%80 perde)	0,05

Saha Notu: Türkiye'de projelendirme pratiğinde zaman kazanmak için çoğunlukla yazılım (SAP2000, ETABS, ideCAD, STA4CAD) üzerinden modal analiz yapılarak $T_{p}$ elde edilmekte; ancak $1, 4 \cdot T_{p A}$ sınır kontrolü literatürde önerilen yaygın bir yaklaşımdır ve tipik olarak dikkat edilmelidir.

5. Düzensizlikler

5.1 Genel Bakış (TBDY 2018 Madde 3.6)

Bina taşıyıcı sisteminde planda veya düşeyde düzensizlik bulunması, deprem hesabında özel koşullar ve kısıtlamalar getirir. Düzensizlikler iki ana gruba ayrılır: A grubu planda düzensizlikler, B grubu düşeyde düzensizlikler.

Burulma düzensizliği katsayısı tanımı — i'inci ve i+1'inci kat döşemeleri, maksimum ve minimum göreli ötelemeler ile eta_bi hesabı — **Şekil 5 — Burulma Düzensizliği Katsayısı $η_{bi}$ Tanımı (TBDY 2018 Şekil 3.1)**
$η_{bi} = (Δ_{i}^{(X)})_{ma x} / (Δ_{i}^{(X)})_{or t}$ oranı 1,2'yi aşarsa A1 düzensizliği mevcuttur.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 11: Genel Bakış (TBDY 2018 Madde 3.6)
Kod	Tür	Tanım / Sınır Değer	Sonuç
A1	Burulma Düzensizliği	$η_{bi}$ > 1,2 (max/ort göreli öteleme oranı)	%5 ek dışmerkezlik, tipik olarak dinamik hesap uygulanır ( $η_{bi}$ > 2,0)
A2	Döşeme Süreksizliği	Açıklık alanı > kat alanının %33'ü	Kat rijitliği hesabında dikkat
A3	Planda Çıkıntı	Çıkıntı > plan boyutunun %20'si	Bağlantı elemanı güçlendirmesi
B1	Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat)	$η_{c i} = V_{i} / V_{i + 1}$ < 0,80	Zayıf kat kesme kuvvetinin artırılması
B2	Rijitlik Düzensizliği (Yumuşak Kat)	Komşu katlardaki ortalama göreli kat ötelemelerinin kat yüksekliklerine bölünmesiyle bulunan oran > 2,0	Hesap yöntemi seçimi Tablo 4.4'teki BYS sınırlarına bağlıdır
B3	Düşey Süreksizlik	Kolon/perde eksenlerin süreksizliği	Aktarım kirişi/döşeme tasarımı

Saha Notu: Türkiye'de ticari binalarda "pilotis" olarak bilinen zemin kat boşluklu yapılar B2 (yumuşak kat) düzensizliğine yol açabilir. Bu tür yapılarda hesap yöntemi, düzensizlik ve bina yükseklik sınıfı birlikte değerlendirilerek seçilir.

Dikkat: A1 burulma düzensizliği katsayısı $η_{bi}$ > 2,0 olduğunda bina, Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi bakımından Tablo 4.4'teki "diğer tüm binalar" satırına göre değerlendirilir; EDYY yalnız ilgili BYS sınırları içinde uygulanabilir.

6. Performans Hedefleri

6.1 Performans Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 3.4 ve 3.5)

TBDY 2018, dört performans düzeyi tanımlamaktadır. Normal performans hedefi olarak TBDY 2018 Tablo 3.4(a) gereği; standart binaların DD-2 depreminde Kontrollü Hasar (KH) performansını, DD-1 depreminde ise Göçmenin Önlenmesi (GÖ) performansını sağlaması beklenmektedir.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 12: Performans Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 3.4 ve 3.5)
Performans Düzeyi	Kısaltma	Yapısal Hasar Tanımı	Standart Hedef İçin Deprem Düzeyi
Kesintisiz Kullanım	KK	Hasar yok, kullanıma devam	DD-4 (servis depremi)
Sınırlı Hasar	SH	Hafif hasar, onarılabilir	DD-3 (sık deprem)
Kontrollü Hasar	KH	Onarılabilir, can güvenliği sağlanmış	DD-2 (standart tasarım)
Göçmenin Önlenmesi	GÖ	Ağır hasar, kullanılamaz ama yıkılmaz	DD-1 (çok seyrek)

Saha Notu: Türkiye'de büyük depremlerin ardından (1999 Gölcük, 2011 Van, 2023 Kahramanmaraş) yapılan saha gözlemleri; DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018) öncesi kurallara göre yapılmış çerçeve sistemlerin Kontrollü Hasar yerine Göçme Durumuna ulaştığını ortaya koymuştur. TBDY 2018'in daha katı süneklik ve donatı koşulları bu açıkları gidermeye yönelik olarak hazırlanmıştır.

7. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EDYY) Uygulama Koşulları

EDYY, TBDY 2018 Tablo 4.4 kapsamında belirli koşulları sağlayan binalar için uygulanabilir. Ana koşullar şunlardır:

DTS = 1, 1a, 2, 2a: her katta burulma düzensizliği katsayısı $η_{bi}$ ≤ 2,0 olan ve B2 türü düzensizliği bulunmayan binalarda BYS ≥ 4 ( $H_{N}$ ≤ 42 m), diğer tüm binalarda BYS ≥ 5 ( $H_{N}$ ≤ 28 m)
DTS = 3, 3a, 4, 4a: aynı koşulları sağlayan binalarda BYS ≥ 5 ( $H_{N}$ ≤ 42 m), diğer tüm binalarda BYS ≥ 6 ( $H_{N}$ ≤ 28 m)

Bu koşulları sağlamayan binalarda EDYY uygulanamaz; uygun modal hesap yöntemi veya zaman tanım alanında hesap yöntemi seçilir. Modal hesap yöntemlerinde yeterli mod sayısı, taban kesme kuvveti modal etkin kütleleri toplamının bina toplam kütlesinin en az %95'i olmasını sağlayacak biçimde belirlenir (TBDY 2018 Madde 4.8.1.2).

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 13: Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EDYY) Uygulama Koşulları
Özellik	EDYY	Mod Birleştirme Yöntemi
Uygulama alanı	Kısa-orta boylu düzenli binalar	Tüm binalara uygulanabilir
Kuvvet dağılımı	Ters üçgen dağılım (tercihen)	Modal şekillere göre
Yük kombinasyonu	Tek periyot (hakim mod)	SRSS veya CQC
Hesap karmaşıklığı	Düşük	Orta–Yüksek
Yazılım gereksinimi	El hesabı mümkün	Yazılım zorunlu

8. Çözümlü Örnekler

Problem 1 — Kolay

Senaryo: Mersin ili sınırları içinde, ZC zemin üzerine inşa edilecek 3 katlı bir konut binası (BKS=3) için DD-2 düzeyinde deprem parametrelerini belirleyiniz.

Veriler:

Konum: Mersin (AFAD TDTH DD-2 değerleri)
$S_{s}$ = 0,741 g | $S_{1}$ = 0,197 g (AFAD TDTH'den)
Zemin sınıfı: ZC ( $V_{s 30}$ = 400–500 m/s)
BKS = 3 → I = 1,0
$H_{N}$ = 9,0 m (3 kat × 3,0 m)

İstenen: $S_{D S}$ , $S_{D 1}$ , $T_{A}$ , $T_{B}$ , $T_{L}$ , DTS ve BYS değerlerini hesaplayın.

Çözüm:

Adım 1 — Zemin etki katsayıları (TBDY 2018 Tablo 2.1 ve 2.2):

ZC zemin, $S_{s}$ = 0,741 → Tablo 2.1 interpolasyon: $F_{s}$ ≈ 1,25 ZC zemin, $S_{1}$ = 0,197 → Tablo 2.2 interpolasyon: $F_{1}$ ≈ 1,50

Adım 2 — Tasarım spektral ivmeler (TBDY 2018 Denklem 2.1):

S_{D S} = S_{s} \cdot F_{s} = 0, 741 \times 1, 25 = 0, 926 g

S_{D 1} = S_{1} \cdot F_{1} = 0, 197 \times 1, 50 = 0, 296 g

Adım 3 — Köşe periyotları:

T_{A} = 0, 2 \cdot \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = 0, 2 \times \frac{0 , 296}{0 , 926} = 0, 064 s

T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = \frac{0 , 296}{0 , 926} = 0, 320 s T_{L} = 6, 0 s (sabit)

Adım 4 — DTS (TBDY 2018 Tablo 3.2):

$S_{D S}$ = 0,926 ≥ 0,75 ve BKS=3 → DTS = 1

Adım 5 — BYS (TBDY 2018 Tablo 3.3):

DTS=1, $H_{N}$ = 9,0 m → 7,0 m < $H_{N}$ ≤ 10,5 m → BYS = 7

Sonuç:

$S_{D S}$ = 0,926 g | $S_{D 1}$ = 0,296 g
$T_{A}$ = 0,064 s | $T_{B}$ = 0,320 s | $T_{L}$ = 6,0 s
DTS = 1 | BYS = 7

Problem 2 — Orta

Senaryo: İstanbul Anadolu Yakası'nda ZD zemin üzerine inşa edilecek 8 katlı bir okul binası (BKS=1, I=1,5) için EDYY ile taban kesme kuvvetini hesaplayınız. Bina ağırlığı $m_{t}$ = 480 ton olarak verilmektedir.

Veriler:

Konum: İstanbul Anadolu Yakası
$S_{s}$ = 1,040 g | $S_{1}$ = 0,315 g (AFAD TDTH DD-2)
Zemin sınıfı: ZD
BKS = 1 → I = 1,5
$H_{N}$ = 24,0 m (8 kat × 3,0 m)
Taşıyıcı sistem: SDY BA Çerçeve + SDY Boşluksuz Perde → R = 8, D = 3 (TBDY 2018 Tablo 4.1, A13)
$m_{t}$ = 480 t

İstenen: $V_{tE}$ taban kesme kuvvetini hesaplayın.

Çözüm:

Adım 1 — Zemin etki katsayıları (ZD, $S_{s}$ = 1,040):

$F_{s}$ ≈ 1,10; $F_{1}$ ≈ 1,50

Adım 2 — Tasarım ivmeler:

S_{D S} = 1, 040 \times 1, 10 = 1, 144 g S_{D 1} = 0, 315 \times 1, 50 = 0, 473 g

Adım 3 — Köşe periyotlar:

T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = \frac{0 , 473}{1 , 144} = 0, 413 s T_{A} = 0, 2 \times T_{B} = 0, 083 s

Adım 4 — Ampirik periyot (SDY çerçeve+perde, $C_{t}$ = 0,07 alınır):

T_{p A} = 0, 07 \times 2 4^{3/4} = 0, 07 \times 10, 56 = 0, 739 s

Limit: $1, 4 \cdot T_{p A}$ = 1,4 × 0,739 = 1,035 s

Rayleigh yöntemi hesaplanmadığından $T_{p}$ = $T_{p A}$ = 0,739 s alınır.

Adım 5 — $S_{a e}$ ve $R_{a}$ :

T_{p} = 0, 739 s > T_{B} = 0, 413 s \Rightarrow S_{a e} (T_{p}) = \frac{S _{D 1}}{T _{p}} = \frac{0 , 473}{0 , 739} = 0, 640 g

R_{a} (T_{p}) = \frac{R}{I} = \frac{8}{1 , 5} = 5, 33

S_{a R} (T_{p}) = \frac{0 , 640}{5 , 33} = 0, 120 g

Adım 6 — Taban kesme kuvveti:

V_{tE} = m_{t} \cdot S_{a R} (T_{p}) = 480 \times 0, 120 \times 9, 81 = 565 kN

Minimum kontrol:

V_{min} = 0, 04 \cdot m_{t} \cdot I \cdot S_{D S} \cdot g = 0, 04 \times 480 \times 1, 5 \times 1, 144 \times 9, 81 = 323 kN

Sonuç: $V_{tE}$ = 565 kN > 323 kN (minimum sağlanmış) → $V_{tE}$ = 565 kN

Taban kesme oranı = 565 / (480 × 9,81) = %12,0 → kabul edilebilir aralık (%8–18).

Problem 3 — İleri Düzey

Senaryo: Kahramanmaraş merkezde, ZD zemin üzerinde inşa edilecek 12 katlı bir hastane binası (BKS=1, I=1,5) için DTS, BYS, hesap yöntemi kararı ve minimum taşıyıcı sistem koşullarını belirleyiniz. Perde etkinlik oranı hesaplanarak taşıyıcı sistem tipi seçimini gerekçelendiriniz.

Veriler:

Konum: Kahramanmaraş (2023 depremi sonrası güncel AFAD TDTH)
$S_{s}$ = 2,20 g | $S_{1}$ = 0,88 g (AFAD TDTH DD-2)
Zemin sınıfı: ZD (alüvyon zemin, $N_{60}$ < 15)
BKS = 1 → I = 1,5
$H_{N}$ = 36,0 m (12 kat × 3,0 m)
Taşıyıcı sistem: SDY BA Çerçeve + SDY Boşluksuz Perde (A13)
Perde devrilme momenti oranı $M_{D E V} / M_{o}$ = 0,62 > 1/3 = 0,33

Çözüm:

Adım 1 — Zemin etki katsayıları:

ZD zemin, $S_{s}$ = 2,20 → Tablo 2.1: $F_{s}$ = 1,05 (üst sınır bölgesi) ZD zemin, $S_{1}$ = 0,88 → Tablo 2.2: $F_{1}$ = 1,30

S_{D S} = 2, 20 \times 1, 05 = 2, 310 g S_{D 1} = 0, 88 \times 1, 30 = 1, 144 g

Adım 2 — DTS (Tablo 3.2):

$S_{D S}$ = 2,310 ≥ 0,75 ve BKS=1 → DTS = 1a

Adım 3 — BYS (Tablo 3.3):

DTS=1a, $H_{N}$ = 36,0 m → 28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m → BYS = 4

Adım 4 — Perde devrilme momenti kontrolü (TBDY 2018 Madde 4.3.4.3):

Tek perde devrilme momenti $M_{D E V} / M_{o}$ = 0,62 > 1/3 sınırı aşılmıştır. Bu koşul ihlalinde TBDY 2018 Madde 4.3.4.3 gereği R ve D katsayıları düşürülür:

Normal A13 → R=8, D=3 yerine → R = (4/5) × 8 = 6,4, D = 2,5 uygulanır.

Adım 5 — Hesap yöntemi kararı:

DTS=1a ve BYS=4 için Tablo 4.4'e göre EDYY ancak her katta $η_{bi}$ ≤ 2,0 ve B2 türü düzensizlik yoksa uygulanabilir. Hastane binasında (BKS=1) bu koşullar doğrulanmadan EDYY tercih edilmemesi uygundur. Mod Birleştirme Yöntemi (MBY) seçilir.

Adım 6 — Ampirik periyot ( $C_{t}$ = 0,07, perde ağırlıklı):

T_{p A} = 0, 07 \times 3 6^{3/4} = 0, 07 \times 15, 59 = 1, 091 s

T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = \frac{1 , 144}{2 , 310} = 0, 495 s

Modal analiz sonucu TBDY 2018 Madde 4.7.3.2 uyarınca $T_{p}$ ≤ 1,4 × 1,091 = 1,527 s olmalıdır.

Adım 7 — DTS=1a kapsamında özel koşullar:

DTS=1a ve BYS=4 (≤ 6) olduğundan süneklik düzeyi karma sistemler (A21–A24) kullanılamaz (TBDY 2018 Madde 4.3.4.1b); süneklik düzeyi sınırlı sistemler de DTS=1a'da kullanılamaz (Madde 4.3.4.1a)
Bu nedenle süneklik düzeyi yüksek perdeli bir sistem seçilir (ör. A13 boşluksuz perde ya da A15 çerçeve + boşluksuz perde; Tablo 4.1'e göre BYS ≥ 2)
Bodrumlu bina söz konusu olduğunda bina tabanı bodrum perdesi üstü olarak alınır; $H_{N}$ bodrum dahil edilmeden hesaplanır

Sonuç:

$S_{D S}$ = 2,310 g | $S_{D 1}$ = 1,144 g
DTS = 1a | BYS = 4
Hesap Yöntemi: Mod Birleştirme Yöntemi (MBY)
Perde devrilme oranı aşımı → R = 6,4, D = 2,5 (indirilmiş)

Kahramanmaraş'ta $S_{s}$ = 2,2 g gibi aşırı yüksek ivme değerleri bölgede geniş alanda ZD/ZE zemini ile birleşince $S_{D S}$ = 2,3–2,6 g aralığına ulaşmaktadır. Bu değerlerin DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'deki $A_{o}$ = 0,4 g eşdeğer katsayısından 5 kat daha yüksek olduğu görülmektedir.

9. Sık Yapılan Hatalar

BKS=2 için I=1,0 kullanmak (doğrusu I=1,2): Alışveriş merkezleri gibi BKS=2 yapılarda önem katsayısının 1,0 alınması taban kesme kuvvetini %20 azaltmaktadır. Okullar ve müzeler ise BKS=1 sınıfındadır ve I=1,5 alınır. TBDY 2018 Tablo 3.1 referans alınmalıdır.
Zemin sınıfını raporsuz varsaymak: Zemin etüdü yapılmadan ZC veya ZD kabulü yaygın bir hatadır. ZD yerine yanlışlıkla ZC alınması $S_{D S}$ değerini %10–20 düşürmektedir. TS EN 1997-1:2012 (Eurocode 7 Türk adaptasyonu) ve TS 1500:2000 kapsamında sondaj yapılmadan zemin sınıfı belirlenemez.
Bodrum katı $H_{N}$ hesabına dahil etmek: TBDY 2018 Madde 3.3.1 kapsamında dıştan rijit perdeli bodrum katlar $H_{N}$ hesabına dahil edilmez. Bu hata BYS'yi yanlış belirleterek R-D katsayısı seçimini etkilemektedir.
DD-1 spektrum değerlerini DD-2 tasarımında kullanmak: Tipik tasarım yaklaşımlarında DD-2 değerleri esas alınır. DD-1 ise yaygın uygulamada yüksek binalarda veya özel durumlarda Göçmenin Önlenmesi (GÖ) gibi performans hedeflerinin kontrolünde değerlendirilebilir.
$1, 4 \cdot T_{p A}$ sınırını aşmak: Rayleigh veya modal analiz yöntemiyle hesaplanan $T_{p}$ değeri, ampirik $T_{p A}$ değerinin 1,4 katını aşamaz (TBDY 2018 Madde 4.7.3.2). Bu sınırın ihmal edilmesi tasarım ivmesini düşürerek yapıyı yetersiz bırakabilir.
Karma sistemde perde devrilme momenti oranını kontrol etmemek: Betonarme perdeli binalarda tek perdenin $M_{D E V} / M_{o}$ > 1/3 koşulunu aşması durumunda R katsayısının indirgenmesi zorunludur, D katsayısında değişiklik yapılmaz (TBDY 2018 Madde 4.3.2.4).
ZF zemin için standart spektrum kullanmak: ZF sınıfı zemin için AFAD TDTH'den alınan standart spektrum katsayıları kullanılamaz; sahaya özel zemin davranış analizi (TBDY 2018 Madde 2.3.3.2) zorunludur.
BYS sınırını aşan binada EDYY uygulamak: DTS=1 bölgesinde EDYY yalnız BYS ≥ 4 ( $H_{N}$ ≤ 42 m; her katta $η_{bi}$ ≤ 2,0 ve B2 türü düzensizlik yok) ya da diğer binalarda BYS ≥ 5 ( $H_{N}$ ≤ 28 m) için uygulanabilir; daha yüksek binalarda Mod Birleştirme Yöntemi ya da zaman tanım alanında hesap kullanılır (TBDY 2018 Tablo 4.4).

Kaynaklar

TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Resmî Gazete — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (18.03.2018)
DBYBHY 2007 — Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik (mülga). Bayındırlık ve İskân Bakanlığı.
TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)
TS EN 1997-1:2012 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). Avrupa Komisyonu JRC — Eurocodes (eurocodes.jrc.ec.europa.eu)

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Özet

1. Genel Yapı — TBDY 2018 Bölümleri

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 1: Bölüm Özeti
Bölüm	Başlık	İçerik Özeti
1	Genel Hükümler	Amaç, kapsam, dayanak
2	Deprem Yer Hareketi	Tehlike haritası, spektrum, zemin sınıfları
3	Genel İlkeler	BKS, DTS, BYS, performans hedefleri
4	Doğrusal Hesap	EDYY, Mod Birleştirme, R-D katsayıları
5	Doğrusal Olmayan Hesap	Statik itme, zaman tanım alanı
7	Betonarme Binalar	Kolon, kiriş, perde, döşeme tasarımı
8	Çelik Binalar	Çelik taşıyıcı sistem tasarımı
11	Yığma Binalar	Duvar oranı, donatı koşulları
12	Prefabrike Betonarme Binalar	Önüretimli taşıyıcı sistemlerin tasarımı
13	Yüksek Binalar	Yüksek bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımı
15	Mevcut Binaların Değerlendirilmesi ve Güçlendirilmesi	Performans analizi, güçlendirme
16	Temel Tasarımı ve Zemin-Yapı Etkileşimi	Zemin, temel ve dinamik ZYE
17	Basitleştirilmiş Tasarım	Yalnızca BKS=3, BYS≥6

Saha Notu: Türkiye genelinde inşaat stoğunun büyük çoğunluğu DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018) veya daha önceki yönetmeliklere göre yapılmıştır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı verilerine göre 15 milyona yakın yapının güncel TBDY 2018'e uygun olmadığı tahmin edilmektedir. Bu nedenle Bölüm 15 (Mevcut Bina Güçlendirme) uygulamaları ülke genelinde giderek artmaktadır.

2. Temel Hükümler

2.1 Deprem Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 2.2)

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 2: Sembol Tanımları
Sembol	Tanımlama	Aşılma Olasılığı (50 yılda)	Tekrarlama Periyodu (yıl)	Tasarım Kullanımı
DD-1	Çok Seyrek Deprem	%2	2475	Göçmenin Önlenmesi (GÖ)
DD-2	Seyrek Deprem	%10	475	Standart Tasarım (KH/DGT)
DD-3	Sık Deprem	%50	72	Sınırlı Hasar (SH) kontrolü
DD-4	Çok Sık / Servis Depremi	%68 (30 yılda %50)	43	Kesintisiz Kullanım (KK)

Saha Notu: İnşaat projelerinde "tasarım depremi" olarak DD-2 kullanılır. DD-1 ise yüksek binalarda (BYS=1) normal performans hedefi olarak Göçmenin Önlenmesi (GÖ) kontrolü amacıyla uygulanır. DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'de tek bir deprem düzeyi (50 yılda %10) kullanılıyordu; bu köklü değişiklik, performans bazlı tasarıma geçişin temel göstergesidir.

2.2 Bina Kullanım Sınıfı (BKS) — TBDY 2018 Tablo 3.1

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 3: Bina Kullanım Sınıfı (BKS) — TBDY 2018 Tablo 3.1
BKS	Bina Önem Katsayısı (I)	Bina Tanımı	Örnekler
BKS = 1	I = 1,5	Deprem sonrası kullanımı gereken binalar, insanların uzun süreli ve yoğun olarak bulunduğu binalar, tehlikeli madde içeren binalar	Hastane, itfaiye, afet planlama istasyonu, enerji üretim tesisi, patlayıcı madde deposu, okul, müze
BKS = 2	I = 1,2	Kısa süreli yoğun kullanım	Alışveriş merkezi, spor tesisi, sinema/tiyatro/konser salonu, ibadet yeri
BKS = 3	I = 1,0	Diğer binalar	Konut, ofis, otel, bina türü endüstri yapısı

Saha Notu: Okul ve üniversite binaları TBDY 2007'de I=1,4 katsayısı alırken TBDY 2018'de BKS=1 (I=1,5) sınıfına dahil edilmiştir. Bu değişiklik, okul binalarının deprem yükü hesabında %7 artışa yol açmaktadır. Müze binaları ise "değerli eşyanın saklandığı binalar" tanımı çerçevesinde BKS=1'e girmektedir.

Dikkat: Karma kullanımlı binalarda (zemin kat ticaret, üst katlar konut gibi) en yüksek BKS değeri esas alınması yaygın bir yaklaşımdır.

2.3 Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) — TBDY 2018 Tablo 3.2

DTS, DD-2 deprem düzeyinde hesaplanan kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı ( $S_{D S}$ ) ve BKS'ye göre belirlenir. Toplam sekiz alt sınıf mevcuttur: DTS = 1, 1a, 2, 2a, 3, 3a, 4, 4a.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 4: Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) — TBDY 2018 Tablo 3.2
DD-2 Kısa Periyot Spektral İvme ( $S_{D S}$ )	BKS = 1	BKS = 2 ve 3
$S_{D S}$ < 0,33	DTS = 4a	DTS = 4
0,33 ≤ $S_{D S}$ < 0,50	DTS = 3a	DTS = 3
0,50 ≤ $S_{D S}$ < 0,75	DTS = 2a	DTS = 2
$S_{D S}$ ≥ 0,75	DTS = 1a	DTS = 1

Saha Notu: DTS sayısal değeri azaldıkça deprem riski artmaktadır (DTS=1 en yüksek risk). Türkiye'nin deprem kuşakları üzerinde yer alan büyük kentlerinin büyük çoğunluğunda (İstanbul, İzmir, Adana, Hatay, Erzincan vb.) $S_{D S}$ ≥ 0,75 koşuluyla DTS=1 veya DTS=1a sınıfı baskın olarak karşılaşılmaktadır. İç Anadolu'nun bazı bölgelerinde (Konya, Afyon) $S_{D S}$ < 0,33 olup DTS=3 veya DTS=4 sınıfına girebilmektedir.

2.4 Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) — TBDY 2018 Tablo 3.3

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 5: Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) — TBDY 2018 Tablo 3.3
BYS	$H_{N}$ Aralığı — DTS = 1, 1a, 2, 2a	$H_{N}$ Aralığı — DTS = 3, 3a	$H_{N}$ Aralığı — DTS = 4, 4a
BYS = 1 (Yüksek Bina)	$H_{N}$ > 70 m	$H_{N}$ > 91 m	$H_{N}$ > 105 m
BYS = 2	56 m < $H_{N}$ ≤ 70 m	70 m < $H_{N}$ ≤ 91 m	91 m < $H_{N}$ ≤ 105 m
BYS = 3	42 m < $H_{N}$ ≤ 56 m	56 m < $H_{N}$ ≤ 70 m	56 m < $H_{N}$ ≤ 91 m
BYS = 4	28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m	42 m < $H_{N}$ ≤ 56 m	42 m < $H_{N}$ ≤ 56 m
BYS = 5	17,5 m < $H_{N}$ ≤ 28 m	28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m	28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m
BYS = 6	10,5 m < $H_{N}$ ≤ 17,5 m	17,5 m < $H_{N}$ ≤ 28 m	17,5 m < $H_{N}$ ≤ 28 m
BYS = 7	7 m < $H_{N}$ ≤ 10,5 m	10,5 m < $H_{N}$ ≤ 17,5 m	10,5 m < $H_{N}$ ≤ 17,5 m
BYS = 8 (Alçak Bina)	$H_{N}$ ≤ 7 m	$H_{N}$ ≤ 10,5 m	$H_{N}$ ≤ 10,5 m

Saha Notu: Türkiye'de yaygın 4–5 katlı konut binaları genellikle $H_{N}$ ≈ 12–15 m değerleriyle DTS=1 ve DTS=2 bölgelerinde BYS=6, DTS=3 ve DTS=4 bölgelerinde BYS=7'ye girmektedir. Bu sınıf, Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EDYY) kullanılabilirliği açısından belirleyicidir (TBDY 2018 Tablo 4.4).

3. Deprem Yer Hareketi ve Spektrum

3.1 TDTH 2018 Web Servisi ve Harita Parametreleri

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 6: TDTH 2018 Web Servisi ve Harita Parametreleri
Parametre	Tanımı	Birim	Notlar
$S_{s}$	Kısa periyot harita spektral ivme katsayısı	Boyutsuz [g]	DD-2 için tipik 0,3–2,5 g arası
$S_{1}$	1,0 s periyot harita spektral ivme katsayısı	Boyutsuz [g]	DD-2 için tipik 0,1–1,0 g arası
PGA	En büyük yer ivmesi	g	Zemin etki katsayısı uygulanmadan
PGV	En büyük yer hızı	cm/s	Sıvılaşma analizleri için

Saha Notu: AFAD TDTH sistemi e-devlet kullanıcı adı ve şifresiyle giriş gerektirmektedir (2021 sonrası güncelleme). Sistem hem özet rapor ( $S_{s}$ , $S_{1}$ , PGA, PGV ve spektrum grafiği) hem de detaylı rapor (Tablo 2.1–2.2 hesap adımları) sunmaktadır. İnternet bağlantısı olmadığında bazı statik analiz yazılımları (ideCAD, STA4CAD vb.) koordinata dayalı çevrimdışı veritabanı ile de çalışabilmektedir.

3.2 Zemin Sınıfları (TBDY 2018 Tablo 16.1)

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 7: Zemin Sınıfları (TBDY 2018 Tablo 16.1)
Zemin Sınıfı	$V_{s 30}$ (m/s)	$N_{60}$ (darbe/30 cm)	$c_{u}$ (kPa)	Türkiye'de Yaygın Zemin Tipi
ZA	> 1500	—	—	Sağlam kayalık, tüf, granit
ZB	760 – 1500	> 50	> 250	Çok sıkı kum/çakıl, sert kaya
ZC	360 – 760	15 – 50	70 – 250	Sıkı kil, yumuşak kaya, sert tüf
ZD	180 – 360	< 15	35 – 70	Orta sıkı kum, sert kil, alüvyon
ZE	< 180	< 15	< 35	Yumuşak kil, sıvılaşabilir kum
ZF	Özel	Özel	Özel	Sahaya özel analiz zorunlu

Saha Notu: Türkiye'de deprem riski yüksek olan İstanbul, İzmir, Adana ve Hatay gibi büyük kentlerin alüvyal tabanlarında ZD ve ZE zemin sınıfları yaygın olarak karşılaşılmaktadır. Bu sınıflar için zemin büyütme katsayıları ( $F_{s}$ , $F_{1}$ ) sert kayalığa (ZA) göre 1,5–3,0 kat daha yüksek olabilmekte ve tasarım deprem kuvvetlerini önemli ölçüde artırmaktadır.

3.3 Tasarım Spektral İvme Katsayıları (TBDY 2018 Denklem 2.1)

Harita spektral ivme katsayılarına zemin büyütme katsayıları uygulanarak tasarım spektral ivme katsayıları elde edilir:

S_{D S} = S_{s} \cdot F_{s} S_{D 1} = S_{1} \cdot F_{1}

Köşe periyotları aşağıdaki ifadelerle hesaplanır:

T_{A} = 0, 2 \cdot \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} T_{L} = 6, 0 s (sabit)

Yerel zemin etki katsayıları $F_{s}$ ve $F_{1}$ , TBDY 2018 Tablo 2.1 ve Tablo 2.2'de $S_{s}$ ve $S_{1}$ değerlerine bağlı olarak verilmektedir.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 8: Tasarım Spektral İvme Katsayıları (TBDY 2018 Denklem 2.1)
Zemin Sınıfı	$S_{s}$ ≤ 0,25	$S_{s}$ = 0,50	$S_{s}$ = 0,75	$S_{s}$ = 1,00	$S_{s}$ = 1,25	$S_{s}$ ≥ 1,50
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8

Saha Notu: ZA ve ZB zeminlerinde $F_{s}$ < 1,0 olduğuna dikkat edilebilir; bu, sert kaya zeminlerin spektral ivmeyi azalttığı veya değiştirmediği anlamına gelebilir. ZD ve ZE zeminlerinde $S_{s}$ değeri arttıkça zemin büyütme etkisi azalmaktadır (zemin doğrusal olmayan davranışı).

4. Hesap Formülleri

4.1 Yatay Elastik Tasarım Spektrumu (TBDY 2018 Denklem 2.2)

Yatay elastik tasarım spektral ivmesi $S_{a e} (T)$ , doğal titreşim periyoduna $T$ bağlı olarak dört bölgede tanımlanmaktadır:

0 \leq T < T_{A} : S_{a e} (T) = (0, 4 + 0, 6 \cdot \frac{T}{T _{A}}) S_{D S}

T_{A} \leq T \leq T_{B} : S_{a e} (T) = S_{D S}

T_{B} < T \leq T_{L} : S_{a e} (T) = \frac{S _{D 1}}{T}

T > T_{L} : S_{a e} (T) = \frac{S _{D 1} \cdot T _{L}}{T ^{2}}

Saha Notu: Türkiye'nin deprem kuşaklarında $S_{D S}$ = 0,9–1,4 g değerleri oldukça yaygındır (İstanbul Anadolu yakası, İzmir, Adana için tipik değerler). Bu, DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'nin benzer bölgelerindeki değerlerine kıyasla %20–60 oranında daha yüksek olabilmekte ve yapı maliyetlerini artırmaktadır.

4.2 Deprem Yükü Azaltma Katsayısı $R_{a} (T)$ (TBDY 2018 Madde 4.2.1.2)

Yapının doğrusal elastik ötesinde şekil değiştirme kapasitesi, R dayanım azaltma katsayısıyla hesaba yansıtılır. $R_{a} (T)$ değeri periyoda göre farklı ifadeler alır:

T \leq T_{A} : R_{a} (T) = D + (\frac{R}{I} - D) \cdot \frac{T}{T _{A}}

T > T_{A} : R_{a} (T) = \frac{R}{I}

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 9: Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R, Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ve İzin Verilen BYS (TBDY 2018 Tablo 4.1, seçilmiş satırlar)
Sistem Kodu	Taşıyıcı Sistem	R	D	BYS Sınırı
A11	SDY betonarme çerçeve (deprem etkilerinin tamamı)	8	3	BYS ≥ 3
A12	SDY bağ kirişli (boşluklu) perde	7	2,5	BYS ≥ 2
A13	SDY boşluksuz perde	6	2,5	BYS ≥ 2
A14	SDY çerçeve + SDY bağ kirişli (boşluklu) perde	8	2,5	BYS ≥ 2
A15	SDY çerçeve + SDY boşluksuz perde	7	2,5	BYS ≥ 2
A21	SDSı çerçeve + SDY bağ kirişli perde	6	2,5	BYS ≥ 4
A22	SDSı çerçeve + SDY boşluksuz perde	5	2,5	BYS ≥ 4

SDY: Süneklik Düzeyi Yüksek | SDSı: Süneklik Düzeyi Sınırlı

Saha Notu: Türkiye'de yüksek deprem riski olan bölgelerde (DTS=1, DTS=2) Bölüm 7 kapsamında süneklik düzeyi yüksek (SDY) veya süneklik düzeyi karma tasarım zorunludur. SDSı (sınırlı sünek) sistemler yalnızca DTS=3 ve DTS=4 olan, nispeten düşük deprem riskli bölgeler için kabul görmektedir.

4.3 Eşdeğer Deprem Yükü (Taban Kesme Kuvveti) — TBDY 2018 Denklem 4.19

Hakim doğal titreşim periyodu $T_{p}$ ve azaltılmış tasarım spektral ivmesi $S_{a R} (T_{p})$ belirlendikten sonra taban kesme kuvveti aşağıdaki eşitsizliği sağlamalıdır:

V_{tE} = m_{t} \cdot S_{a R} (T_{p}) \geq 0, 04 \cdot m_{t} \cdot I \cdot S_{D S} \cdot g

Burada $S_{a R} (T_{p}) = S_{a e} (T_{p}) / R_{a} (T_{p})$ olmak üzere azaltılmış ivme hesaplanır.

Hakim doğal titreşim periyodunun ampirik hesabı (TBDY 2018 Denklem 4.27):

T_{p A} = C_{t} \cdot H_{N}^{3/4}

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 10: Eşdeğer Deprem Yükü (Taban Kesme Kuvveti) — TBDY 2018 Denklem 4.19
Taşıyıcı Sistem Türü	$C_{t}$
Betonarme moment aktaran çerçeve	0,10
Çelik moment aktaran çerçeve	0,08
Çelik merkezi çaprazlı çerçeve	0,07
Perde ağırlıklı sistem (>%80 perde)	0,05

Saha Notu: Türkiye'de projelendirme pratiğinde zaman kazanmak için çoğunlukla yazılım (SAP2000, ETABS, ideCAD, STA4CAD) üzerinden modal analiz yapılarak $T_{p}$ elde edilmekte; ancak $1, 4 \cdot T_{p A}$ sınır kontrolü literatürde önerilen yaygın bir yaklaşımdır ve tipik olarak dikkat edilmelidir.

5. Düzensizlikler

5.1 Genel Bakış (TBDY 2018 Madde 3.6)

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 11: Genel Bakış (TBDY 2018 Madde 3.6)
Kod	Tür	Tanım / Sınır Değer	Sonuç
A1	Burulma Düzensizliği	$η_{bi}$ > 1,2 (max/ort göreli öteleme oranı)	%5 ek dışmerkezlik, tipik olarak dinamik hesap uygulanır ( $η_{bi}$ > 2,0)
A2	Döşeme Süreksizliği	Açıklık alanı > kat alanının %33'ü	Kat rijitliği hesabında dikkat
A3	Planda Çıkıntı	Çıkıntı > plan boyutunun %20'si	Bağlantı elemanı güçlendirmesi
B1	Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat)	$η_{c i} = V_{i} / V_{i + 1}$ < 0,80	Zayıf kat kesme kuvvetinin artırılması
B2	Rijitlik Düzensizliği (Yumuşak Kat)	Komşu katlardaki ortalama göreli kat ötelemelerinin kat yüksekliklerine bölünmesiyle bulunan oran > 2,0	Hesap yöntemi seçimi Tablo 4.4'teki BYS sınırlarına bağlıdır
B3	Düşey Süreksizlik	Kolon/perde eksenlerin süreksizliği	Aktarım kirişi/döşeme tasarımı

Saha Notu: Türkiye'de ticari binalarda "pilotis" olarak bilinen zemin kat boşluklu yapılar B2 (yumuşak kat) düzensizliğine yol açabilir. Bu tür yapılarda hesap yöntemi, düzensizlik ve bina yükseklik sınıfı birlikte değerlendirilerek seçilir.

6. Performans Hedefleri

6.1 Performans Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 3.4 ve 3.5)

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 12: Performans Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 3.4 ve 3.5)
Performans Düzeyi	Kısaltma	Yapısal Hasar Tanımı	Standart Hedef İçin Deprem Düzeyi
Kesintisiz Kullanım	KK	Hasar yok, kullanıma devam	DD-4 (servis depremi)
Sınırlı Hasar	SH	Hafif hasar, onarılabilir	DD-3 (sık deprem)
Kontrollü Hasar	KH	Onarılabilir, can güvenliği sağlanmış	DD-2 (standart tasarım)
Göçmenin Önlenmesi	GÖ	Ağır hasar, kullanılamaz ama yıkılmaz	DD-1 (çok seyrek)

Saha Notu: Türkiye'de büyük depremlerin ardından (1999 Gölcük, 2011 Van, 2023 Kahramanmaraş) yapılan saha gözlemleri; DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018) öncesi kurallara göre yapılmış çerçeve sistemlerin Kontrollü Hasar yerine Göçme Durumuna ulaştığını ortaya koymuştur. TBDY 2018'in daha katı süneklik ve donatı koşulları bu açıkları gidermeye yönelik olarak hazırlanmıştır.

7. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EDYY) Uygulama Koşulları

EDYY, TBDY 2018 Tablo 4.4 kapsamında belirli koşulları sağlayan binalar için uygulanabilir. Ana koşullar şunlardır:

DTS = 1, 1a, 2, 2a: her katta burulma düzensizliği katsayısı $η_{bi}$ ≤ 2,0 olan ve B2 türü düzensizliği bulunmayan binalarda BYS ≥ 4 ( $H_{N}$ ≤ 42 m), diğer tüm binalarda BYS ≥ 5 ( $H_{N}$ ≤ 28 m)
DTS = 3, 3a, 4, 4a: aynı koşulları sağlayan binalarda BYS ≥ 5 ( $H_{N}$ ≤ 42 m), diğer tüm binalarda BYS ≥ 6 ( $H_{N}$ ≤ 28 m)

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 13: Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EDYY) Uygulama Koşulları
Özellik	EDYY	Mod Birleştirme Yöntemi
Uygulama alanı	Kısa-orta boylu düzenli binalar	Tüm binalara uygulanabilir
Kuvvet dağılımı	Ters üçgen dağılım (tercihen)	Modal şekillere göre
Yük kombinasyonu	Tek periyot (hakim mod)	SRSS veya CQC
Hesap karmaşıklığı	Düşük	Orta–Yüksek
Yazılım gereksinimi	El hesabı mümkün	Yazılım zorunlu

8. Çözümlü Örnekler

Problem 1 — Kolay

Senaryo: Mersin ili sınırları içinde, ZC zemin üzerine inşa edilecek 3 katlı bir konut binası (BKS=3) için DD-2 düzeyinde deprem parametrelerini belirleyiniz.

Veriler:

Konum: Mersin (AFAD TDTH DD-2 değerleri)
$S_{s}$ = 0,741 g | $S_{1}$ = 0,197 g (AFAD TDTH'den)
Zemin sınıfı: ZC ( $V_{s 30}$ = 400–500 m/s)
BKS = 3 → I = 1,0
$H_{N}$ = 9,0 m (3 kat × 3,0 m)

İstenen: $S_{D S}$ , $S_{D 1}$ , $T_{A}$ , $T_{B}$ , $T_{L}$ , DTS ve BYS değerlerini hesaplayın.

Çözüm:

Adım 1 — Zemin etki katsayıları (TBDY 2018 Tablo 2.1 ve 2.2):

ZC zemin, $S_{s}$ = 0,741 → Tablo 2.1 interpolasyon: $F_{s}$ ≈ 1,25 ZC zemin, $S_{1}$ = 0,197 → Tablo 2.2 interpolasyon: $F_{1}$ ≈ 1,50

Adım 2 — Tasarım spektral ivmeler (TBDY 2018 Denklem 2.1):

S_{D S} = S_{s} \cdot F_{s} = 0, 741 \times 1, 25 = 0, 926 g

S_{D 1} = S_{1} \cdot F_{1} = 0, 197 \times 1, 50 = 0, 296 g

Adım 3 — Köşe periyotları:

T_{A} = 0, 2 \cdot \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = 0, 2 \times \frac{0 , 296}{0 , 926} = 0, 064 s

T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = \frac{0 , 296}{0 , 926} = 0, 320 s T_{L} = 6, 0 s (sabit)

Adım 4 — DTS (TBDY 2018 Tablo 3.2):

$S_{D S}$ = 0,926 ≥ 0,75 ve BKS=3 → DTS = 1

Adım 5 — BYS (TBDY 2018 Tablo 3.3):

DTS=1, $H_{N}$ = 9,0 m → 7,0 m < $H_{N}$ ≤ 10,5 m → BYS = 7

Sonuç:

$S_{D S}$ = 0,926 g | $S_{D 1}$ = 0,296 g
$T_{A}$ = 0,064 s | $T_{B}$ = 0,320 s | $T_{L}$ = 6,0 s
DTS = 1 | BYS = 7

Problem 2 — Orta

Veriler:

Konum: İstanbul Anadolu Yakası
$S_{s}$ = 1,040 g | $S_{1}$ = 0,315 g (AFAD TDTH DD-2)
Zemin sınıfı: ZD
BKS = 1 → I = 1,5
$H_{N}$ = 24,0 m (8 kat × 3,0 m)
Taşıyıcı sistem: SDY BA Çerçeve + SDY Boşluksuz Perde → R = 8, D = 3 (TBDY 2018 Tablo 4.1, A13)
$m_{t}$ = 480 t

İstenen: $V_{tE}$ taban kesme kuvvetini hesaplayın.

Çözüm:

Adım 1 — Zemin etki katsayıları (ZD, $S_{s}$ = 1,040):

$F_{s}$ ≈ 1,10; $F_{1}$ ≈ 1,50

Adım 2 — Tasarım ivmeler:

S_{D S} = 1, 040 \times 1, 10 = 1, 144 g S_{D 1} = 0, 315 \times 1, 50 = 0, 473 g

Adım 3 — Köşe periyotlar:

T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = \frac{0 , 473}{1 , 144} = 0, 413 s T_{A} = 0, 2 \times T_{B} = 0, 083 s

Adım 4 — Ampirik periyot (SDY çerçeve+perde, $C_{t}$ = 0,07 alınır):

T_{p A} = 0, 07 \times 2 4^{3/4} = 0, 07 \times 10, 56 = 0, 739 s

Limit: $1, 4 \cdot T_{p A}$ = 1,4 × 0,739 = 1,035 s

Rayleigh yöntemi hesaplanmadığından $T_{p}$ = $T_{p A}$ = 0,739 s alınır.

Adım 5 — $S_{a e}$ ve $R_{a}$ :

T_{p} = 0, 739 s > T_{B} = 0, 413 s \Rightarrow S_{a e} (T_{p}) = \frac{S _{D 1}}{T _{p}} = \frac{0 , 473}{0 , 739} = 0, 640 g

R_{a} (T_{p}) = \frac{R}{I} = \frac{8}{1 , 5} = 5, 33

S_{a R} (T_{p}) = \frac{0 , 640}{5 , 33} = 0, 120 g

Adım 6 — Taban kesme kuvveti:

V_{tE} = m_{t} \cdot S_{a R} (T_{p}) = 480 \times 0, 120 \times 9, 81 = 565 kN

Minimum kontrol:

V_{min} = 0, 04 \cdot m_{t} \cdot I \cdot S_{D S} \cdot g = 0, 04 \times 480 \times 1, 5 \times 1, 144 \times 9, 81 = 323 kN

Sonuç: $V_{tE}$ = 565 kN > 323 kN (minimum sağlanmış) → $V_{tE}$ = 565 kN

Taban kesme oranı = 565 / (480 × 9,81) = %12,0 → kabul edilebilir aralık (%8–18).

Problem 3 — İleri Düzey

Veriler:

Konum: Kahramanmaraş (2023 depremi sonrası güncel AFAD TDTH)
$S_{s}$ = 2,20 g | $S_{1}$ = 0,88 g (AFAD TDTH DD-2)
Zemin sınıfı: ZD (alüvyon zemin, $N_{60}$ < 15)
BKS = 1 → I = 1,5
$H_{N}$ = 36,0 m (12 kat × 3,0 m)
Taşıyıcı sistem: SDY BA Çerçeve + SDY Boşluksuz Perde (A13)
Perde devrilme momenti oranı $M_{D E V} / M_{o}$ = 0,62 > 1/3 = 0,33

Çözüm:

Adım 1 — Zemin etki katsayıları:

ZD zemin, $S_{s}$ = 2,20 → Tablo 2.1: $F_{s}$ = 1,05 (üst sınır bölgesi) ZD zemin, $S_{1}$ = 0,88 → Tablo 2.2: $F_{1}$ = 1,30

S_{D S} = 2, 20 \times 1, 05 = 2, 310 g S_{D 1} = 0, 88 \times 1, 30 = 1, 144 g

Adım 2 — DTS (Tablo 3.2):

$S_{D S}$ = 2,310 ≥ 0,75 ve BKS=1 → DTS = 1a

Adım 3 — BYS (Tablo 3.3):

DTS=1a, $H_{N}$ = 36,0 m → 28 m < $H_{N}$ ≤ 42 m → BYS = 4

Adım 4 — Perde devrilme momenti kontrolü (TBDY 2018 Madde 4.3.4.3):

Tek perde devrilme momenti $M_{D E V} / M_{o}$ = 0,62 > 1/3 sınırı aşılmıştır. Bu koşul ihlalinde TBDY 2018 Madde 4.3.4.3 gereği R ve D katsayıları düşürülür:

Normal A13 → R=8, D=3 yerine → R = (4/5) × 8 = 6,4, D = 2,5 uygulanır.

Adım 5 — Hesap yöntemi kararı:

Adım 6 — Ampirik periyot ( $C_{t}$ = 0,07, perde ağırlıklı):

T_{p A} = 0, 07 \times 3 6^{3/4} = 0, 07 \times 15, 59 = 1, 091 s

T_{B} = \frac{S _{D 1}}{S _{D S}} = \frac{1 , 144}{2 , 310} = 0, 495 s

Modal analiz sonucu TBDY 2018 Madde 4.7.3.2 uyarınca $T_{p}$ ≤ 1,4 × 1,091 = 1,527 s olmalıdır.

Adım 7 — DTS=1a kapsamında özel koşullar:

DTS=1a ve BYS=4 (≤ 6) olduğundan süneklik düzeyi karma sistemler (A21–A24) kullanılamaz (TBDY 2018 Madde 4.3.4.1b); süneklik düzeyi sınırlı sistemler de DTS=1a'da kullanılamaz (Madde 4.3.4.1a)
Bu nedenle süneklik düzeyi yüksek perdeli bir sistem seçilir (ör. A13 boşluksuz perde ya da A15 çerçeve + boşluksuz perde; Tablo 4.1'e göre BYS ≥ 2)
Bodrumlu bina söz konusu olduğunda bina tabanı bodrum perdesi üstü olarak alınır; $H_{N}$ bodrum dahil edilmeden hesaplanır

Sonuç:

$S_{D S}$ = 2,310 g | $S_{D 1}$ = 1,144 g
DTS = 1a | BYS = 4
Hesap Yöntemi: Mod Birleştirme Yöntemi (MBY)
Perde devrilme oranı aşımı → R = 6,4, D = 2,5 (indirilmiş)

9. Sık Yapılan Hatalar

BKS=2 için I=1,0 kullanmak (doğrusu I=1,2): Alışveriş merkezleri gibi BKS=2 yapılarda önem katsayısının 1,0 alınması taban kesme kuvvetini %20 azaltmaktadır. Okullar ve müzeler ise BKS=1 sınıfındadır ve I=1,5 alınır. TBDY 2018 Tablo 3.1 referans alınmalıdır.
Zemin sınıfını raporsuz varsaymak: Zemin etüdü yapılmadan ZC veya ZD kabulü yaygın bir hatadır. ZD yerine yanlışlıkla ZC alınması $S_{D S}$ değerini %10–20 düşürmektedir. TS EN 1997-1:2012 (Eurocode 7 Türk adaptasyonu) ve TS 1500:2000 kapsamında sondaj yapılmadan zemin sınıfı belirlenemez.
Bodrum katı $H_{N}$ hesabına dahil etmek: TBDY 2018 Madde 3.3.1 kapsamında dıştan rijit perdeli bodrum katlar $H_{N}$ hesabına dahil edilmez. Bu hata BYS'yi yanlış belirleterek R-D katsayısı seçimini etkilemektedir.
DD-1 spektrum değerlerini DD-2 tasarımında kullanmak: Tipik tasarım yaklaşımlarında DD-2 değerleri esas alınır. DD-1 ise yaygın uygulamada yüksek binalarda veya özel durumlarda Göçmenin Önlenmesi (GÖ) gibi performans hedeflerinin kontrolünde değerlendirilebilir.
$1, 4 \cdot T_{p A}$ sınırını aşmak: Rayleigh veya modal analiz yöntemiyle hesaplanan $T_{p}$ değeri, ampirik $T_{p A}$ değerinin 1,4 katını aşamaz (TBDY 2018 Madde 4.7.3.2). Bu sınırın ihmal edilmesi tasarım ivmesini düşürerek yapıyı yetersiz bırakabilir.
Karma sistemde perde devrilme momenti oranını kontrol etmemek: Betonarme perdeli binalarda tek perdenin $M_{D E V} / M_{o}$ > 1/3 koşulunu aşması durumunda R katsayısının indirgenmesi zorunludur, D katsayısında değişiklik yapılmaz (TBDY 2018 Madde 4.3.2.4).
ZF zemin için standart spektrum kullanmak: ZF sınıfı zemin için AFAD TDTH'den alınan standart spektrum katsayıları kullanılamaz; sahaya özel zemin davranış analizi (TBDY 2018 Madde 2.3.3.2) zorunludur.
BYS sınırını aşan binada EDYY uygulamak: DTS=1 bölgesinde EDYY yalnız BYS ≥ 4 ( $H_{N}$ ≤ 42 m; her katta $η_{bi}$ ≤ 2,0 ve B2 türü düzensizlik yok) ya da diğer binalarda BYS ≥ 5 ( $H_{N}$ ≤ 28 m) için uygulanabilir; daha yüksek binalarda Mod Birleştirme Yöntemi ya da zaman tanım alanında hesap kullanılır (TBDY 2018 Tablo 4.4).

Kaynaklar

TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Resmî Gazete — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (18.03.2018)
DBYBHY 2007 — Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik (mülga). Bayındırlık ve İskân Bakanlığı.
TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)
TS EN 1997-1:2012 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). Avrupa Komisyonu JRC — Eurocodes (eurocodes.jrc.ec.europa.eu)

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Zemin Sınıfı	$S_{s}$ ≤ 0,25	$S_{s}$ = 0,50	$S_{s}$ = 0,75	$S_{s}$ = 1,00	$S_{s}$ = 1,25	$S_{s}$ ≥ 1,50
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8

Zemin Sınıfı	$S_{s}$ ≤ 0,25	$S_{s}$ = 0,50	$S_{s}$ = 0,75	$S_{s}$ = 1,00	$S_{s}$ = 1,25	$S_{s}$ ≥ 1,50
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8

Zemin Sınıfı	$S_{s}$ ≤ 0,25	$S_{s}$ = 0,50	$S_{s}$ = 0,75	$S_{s}$ = 1,00	$S_{s}$ = 1,25	$S_{s}$ ≥ 1,50
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8

Zemin Sınıfı	$S_{s}$ ≤ 0,25	$S_{s}$ = 0,50	$S_{s}$ = 0,75	$S_{s}$ = 1,00	$S_{s}$ = 1,25	$S_{s}$ ≥ 1,50
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8

Çerez Tercihleri

Özet

1. Genel Yapı — TBDY 2018 Bölümleri

2. Temel Hükümler

2.1 Deprem Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 2.2)

2.2 Bina Kullanım Sınıfı (BKS) — TBDY 2018 Tablo 3.1

2.3 Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) — TBDY 2018 Tablo 3.2

2.4 Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) — TBDY 2018 Tablo 3.3

3. Deprem Yer Hareketi ve Spektrum

3.1 TDTH 2018 Web Servisi ve Harita Parametreleri

3.2 Zemin Sınıfları (TBDY 2018 Tablo 16.1)

3.3 Tasarım Spektral İvme Katsayıları (TBDY 2018 Denklem 2.1)

4. Hesap Formülleri

4.1 Yatay Elastik Tasarım Spektrumu (TBDY 2018 Denklem 2.2)

4.2 Deprem Yükü Azaltma Katsayısı Ra​(T) (TBDY 2018 Madde 4.2.1.2)

4.3 Eşdeğer Deprem Yükü (Taban Kesme Kuvveti) — TBDY 2018 Denklem 4.19

5. Düzensizlikler

5.1 Genel Bakış (TBDY 2018 Madde 3.6)

6. Performans Hedefleri

6.1 Performans Düzeyleri (TBDY 2018 Madde 3.4 ve 3.5)

7. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EDYY) Uygulama Koşulları

8. Çözümlü Örnekler

Problem 1 — Kolay

Problem 2 — Orta

Problem 3 — İleri Düzey

9. Sık Yapılan Hatalar

Kaynaklar

İlgili Hesaplama Araçları