Deprem Hesabı Formül Kartı (Hızlı Referans)

1. Özet

Bu kart, TBDY 2018’deki seçilmiş spektrum, eşdeğer deprem yükü, modal hesap, göreli öteleme, ikinci mertebe, sıvılaşma ve yalıtım bağıntılarını uygulama koşullarıyla birlikte özetler. Üç örneğin girdileri eğitim amaçlıdır. Gerçek binanın tasarımında saha verisi, taşıyıcı sistem modeli ve ilgili bütün yönetmelik koşulları birlikte değerlendirilir.

Girdi kaydı: $S_S$ ve $S_1$, seçilen koordinat ve deprem düzeyi için AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları üzerinden alınır. Yerel zemin sınıfı haritanın ölçtüğü bir değer değildir; saha deneyleri ve zemin etüdüyle TBDY Bölüm 16 kapsamında belirlenir. Koordinat, deprem düzeyi, zemin sınıfı ve rapor tarihi birlikte saklanmalıdır.

Kapsam: Eski deprem bölgesi numarası, bu karttaki koordinata ve deprem düzeyine bağlı spektral katsayıların yerine kullanılamaz. Bir projede uygulanacak düzenleme ve geçiş hükümleri, o projeye ait tarihli resmî kayıtlarla belirlenir.

2. Bina Sınıflandırma Parametreleri

2.1 Yerel Zemin Sınıfları (TBDY 2018 Tablo 16.1)

Yerel zemin sınıfı, temel veya kazık başlığı alt kotundan itibaren üst 30 m profil için Tablo 16.1 ve Madde 16.4.2 ile belirlenir. Tabaka kalınlığı $h_i$ olmak üzere $(V_S{)}_{30}=30/\sum (h_i/V_{S,i})$; $(N_{60}{)}_{30}$ ve $(c_u{)}_{30}$ da Denklem 16.2’deki aynı harmonik biçimle hesaplanır. ZF koşulları ayrıca değerlendirilir.

Kapsam: İl veya bölge adı yerel zemin sınıfını belirlemez. ZE’nin özel kil koşulu; PI > 20, su muhtevası > %40 ve toplam kalınlığı 3 m’den fazla olan, drenajsız kayma dayanımı 25 kPa’dan düşük yumuşak kil tabakalarıdır. ZF’nin dört profil koşulu için Tablo 16.1, sahaya özel zemin davranış hesabı için Madde 16.5 birlikte okunmalıdır.

Araştırma kapsamı: Ek 16A.1.4 sondaj derinliğini temel genişliği, gerilme artışı, tabaka sürekliliği ve temel türüyle birlikte belirler. Madde 16A.1.4(d)’deki özel 20 m koşulu yalnız yeraltı suyu derinliğiyle kurulamaz; gevşek iri daneli zemin ve ilgili deprem tasarım sınıfı koşulları da vardır; 20 m zemin yüzünden ölçülür. Erişilen resmî PDF’de DTS listesinde “1a” tekrarı bulunduğundan burada düzeltilmiş bir liste yönetmelik alıntısı gibi sunulmamıştır. Ek 16A.2.1 arazi deneyleri için zemine ve projeye uygun aralık ister; 1,50 m bir örnektir, her zeminde zorunlu sabit SPT aralığı değildir.

2.2 Bina Kullanım Sınıfı ve Önem Katsayısı (TBDY 2018 Tablo 3.1)

Kapsam: BKS ve $I$, Tablo 3.1’den; DTS, Tablo 3.2’den seçilir. Performans hedefi yalnız BKS=1 etiketinden çıkarılmaz: bina türü, DTS, yükseklik, yeni/mevcut bina ve deprem yer hareketi düzeyi için Bölüm 3.4–3.5 ile ilgili Tablo 3.4/3.5 koşulları birlikte değerlendirilir.

2.3 Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) ve Deprem Tasarım Sınıfı (DTS)

Bina Yükseklik Sınıfı, $H_N$ (bina yüksekliği, m) ve DTS'ye göre TBDY 2018 Tablo 3.3'ten belirlenir. DTS ise BKS ve $S_{DS}$ değerine göre Tablo 3.2'den okunur.

Veri seçimi: DTS hesabındaki $S_{DS}$, ilgili koordinat ve yerel zemin sınıfı için DD-2 düzeyinden elde edilen boyutsuz katsayıdır. İl geneli için tek bir $S_{DS}$ aralığı veya DTS atanamaz. Kullanılan koordinat, deprem düzeyi ve zemin sınıfı hesap kaydında belirtilmelidir.

3. Deprem Yer Hareketi Parametreleri

3.1 Tasarım Spektral İvme Katsayıları (TBDY 2018 Madde 2.3.2)

$$S_{DS}=S_S\cdot F_S$$ $$S_{D1}=S_1\cdot F_1$$

ZF için sahaya özel analiz yapılması tipik bir uygulamadır.

Kullanım: Tablo 2.1–2.2’de ara harita katsayıları için doğrusal enterpolasyon yapılabilir. Bu tablolardaki $F_S$ ve $F_1$ değerleri boyutsuzdur; yerel zemin sınıfı bir şehir veya ova adına bakılarak atanmaz. ZF için Madde 16.5 kapsamında sahaya özel zemin davranış analizi gerekir.

3.2 Köşe Periyotları (TBDY 2018 Madde 2.3.4)

$$T_A=0,2\frac{S_{D1}}{S_{DS}}[\text{s}]$$ $$T_B=\frac{S_{D1}}{S_{DS}}[\text{s}]$$

$T_L$, sabit yer değiştirme bölgesine geçiş periyodudur; standart yatay elastik tasarım spektrumu için Madde 2.3.4.1’de 6 s alınır.

3.3 Tasarım İvme Spektrumu (TBDY 2018 Denklem 2.2–2.3)

$$\frac{S_{ae}(T)}{g}=\{\begin{array}{ll}\left(0,4+0,6\frac{T}{T_A}\right)S_{DS}& 0\le T<T_A\\ S_{DS}& T_A\le T\le T_B\\ \frac{S_{D1}}{T}& T_B<T\le T_L\\ \frac{S_{D1}{T}_L}{T^2}& T>T_L\end{array}$$

Dikkat: Farklı deprem düzeyleri (DD-1: 50 yılda aşılma olasılığı %2; DD-2: %10; DD-3: %50; DD-4: %68) için farklı parametreler kullanılır. Dayanıma göre tasarımda (DGT) DD-2 esas alınır; performans değerlendirmesinde DD-1 ve DD-3 de devreye girer (TBDY 2018 Tablo 3.4).

4. Taşıyıcı Sistem Katsayıları

4.1 Azaltılmış Deprem Yükü Spektrum Katsayısı (TBDY 2018 Madde 4.2.1)

$$S_{aR}(T)=\frac{S_{ae}(T)}{R_a(T)}$$ $$R_a(T)=\{\begin{array}{ll}\frac{R}{I}& T>T_B\\ D+\left(\frac{R}{I}-D\right)\frac{T}{T_B}& 0\le T\le T_B\end{array}$$

4.2 R ve D Katsayıları — Yaygın Taşıyıcı Sistemler (TBDY 2018 Tablo 4.1 Özeti)

SDY = Süneklik Düzeyi Yüksek. Bu tablo seçilmiş sistemlerin özetidir. B grubu öndökümlü betonarmedir; çelik sistemler C grubundadır. DTS, sistem payları, boşluk/bağ kirişi tanımı ve kullanım sınırlamaları için Tablo 4.1 ile Madde 4.3 birlikte uygulanır; yalnız R ve BYS değerine bakılarak sistem uygunluğu sonucu verilmez.

Dikkat: R katsayısının yanlış belirlenmesi, taban kesme kuvvetini doğrudan etkiler. SDY kapsamında kesit boyutlandırması ve donatı detayı TBDY 2018 Bölüm 7 koşullarına uygun olmalıdır. Sadece R=8 almak yeterli değildir; süneklik koşulları (minimum etriye, minimum donatı, kirişten güçlü kolon) sağlanmalıdır.

5. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (EKY)

5.1 EKY Uygulama Koşulları (TBDY 2018 Tablo 4.4)

EKY, Tablo 4.4’teki bina grubu ve DTS sütunu birlikte seçilerek uygulanır:

EKY koşulları sağlanmıyorsa ilgili modal hesap yöntemleri değerlendirilir. $T_p$ için Madde 4.7.3.2’deki üst sınır, Tablo 4.4’ün yerine geçen bir yöntem seçimi ölçütü değildir.

5.2 Bina Doğal Periyodu (TBDY 2018 Madde 4.7.3)

Ampirik formül (TBDY 2018 Denklem 4.27):

$$T_{pA}=C_t\cdot H_N^{3/4}[\text{s}]$$

Rayleigh yöntemi (TBDY 2018 Denklem 4.26):

$$T_1=2\pi \sqrt{\frac{\sum m_i{d}_{e,i}^2}{\sum F_{e,i}{d}_{e,i}}}[\text{s}]$$

Hesapta kullanılan periyot: Madde 4.7.3.2 gereği Denklem 4.26 ile bulunan periyodun deprem hesabında kullanılacak değeri $1,4T_{pA}$ ile sınırlanır; bu sınır binanın fiziksel periyodunun değiştirilmesi anlamına gelmez. Ampirik periyot doğrudan yalnız Madde 4.7.3.3 kapsamındaki DTS=1/1a/2/2a ve BYS≥6 binalarda veya DTS=3/3a/4/4a olan binalarda kullanılabilir.

5.3 Taban Kesme Kuvveti (TBDY 2018 Madde 4.7.1)

$$V_{tE}=m_t{S}_{aR}(T_p)=W\frac{S_{aR}(T_p)}{g}\ge 0,04I{S}_{DS}W[\text{kN}]$$

Burada $S_{aR}=S_{ae}/R_a$ ivmedir (m/s²), $m_t$ kütledir (ton), $W=m_{t}g$ ağırlıktır (kN). Spektrumun boyutsuz $S_{ae}/g$ ordinatı kullanılırsa kuvvet $W(S_{ae}/g)/R_a$ ile bulunur; ikinci kez $g$ çarpılmaz.

Minimum değer (TBDY 2018 Madde 4.7.1.1, Denklem 4.19):

$$V_{tE,min}=0,04\cdot I\cdot S_{DS}\cdot W$$

5.4 Kat Yüklerinin Dağılımı (TBDY 2018 Madde 4.7.2)

$$F_i=\frac{m_i{H}_i}{\sum _{j=1}^N{m}_j{H}_j}\left(V_{tE}-\Delta F_N\right)[\text{kN}]$$

En üst kata ek kuvvet (TBDY 2018 Madde 4.7.2.2, Denklem 4.22):

$$\Delta F_N=0,0075\cdot N\cdot V_{tE}$$

En üst katın toplam yükü $F_N+\Delta F_N$ olur. Böylece $\sum F_i+\Delta F_N=V_{tE}$ dengesi korunur.

Veri kaydı: AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları çıktısı kullanılırken koordinat, deprem düzeyi, yerel zemin sınıfı ve rapor tarihi birlikte saklanmalıdır. $S_S$ ve $S_1$ boyutsuz harita katsayılarıdır; şehir/ilçe adına göre tek bir “tipik” tasarım değeri atanmaz. Kaynağı kaydedilmemiş Kadıköy değerleri bu karttan çıkarılmıştır.

6. Yapısal Düzensizlikler (TBDY 2018 Tablo 3.6)

TBDY 2018, iki ana düzensizlik kategorisi tanımlar:

• A Tipi (Planda Düzensizlik): A1 Burulma, A2 Döşeme süreksizliği, A3 Çıkıntılı bölge
• B Tipi (Düşeyde Düzensizlik): B1 Komşu katlar arası dayanım, B2 Rijitlik, B3 Taşıyıcı sistem süreksizliği

6.1 A1 Türü Burulma Düzensizliği (TBDY 2018 Madde 3.6.2.1)

Burulma düzensizliği, aynı kattaki en büyük göreli ötelemenin ortalama göreli ötelemeye oranı 1,2'den büyükse oluşur:

$${\eta }_{bi}=\frac{{\Delta }_{i,max}}{{\Delta }_{i,ort}}>1,2$$

Tablo 3.6 uyarınca düzensizlik hesabında ±%5 ek dışmerkezlik göz önüne alınır. A1 ve B2, Madde 3.6.2.1 ve 4.6 uyarınca yöntem seçiminde etkendir; otomatik olarak her durumda MBY zorunluluğu doğurdukları söylenemez.

6.2 B1 Türü Dayanım Düzensizliği (TBDY 2018 Madde 3.6.2.3)

Betonarme binalarda ilgili doğrultu için etkili kesme alanlarının oranı:

$${\eta }_{ci}=\frac{(\sum A_e{)}_i}{(\sum A_e{)}_{i+1}}<0,80,\sum A_e=\sum A_w+\sum A_g+0,15\sum A_k$$

$A_w$ kolonların etkin gövde alanlarını, $A_g$ ilgili doğrultudaki perde alanlarını, $A_k$ kapı ve pencere boşlukları çıkarılmış dolgu duvar alanlarını temsil eder. Madde 4.9.1.3(b)'deki esnek/ayrık duvarlar için $A_k=0$ alınır. Alt kattaki toplam dolgu alanı üsttekinden büyükse ${\eta }_{ci}$ hesabında dolgular göz önüne alınmaz.

• $0,60\le ({\eta }_{ci}{)}_{min}<0,80$ ise seçilen $R$, $1,25({\eta }_{ci}{)}_{min}$ ile çarpılır; azaltılmış $R$ iki deprem doğrultusunda bütün binaya uygulanır.
• $({\eta }_{ci}{)}_{min}<0,60$ kabul edilmez; zayıf katın dayanım ve rijitliği artırılıp hesap tekrarlanır.

B2 hesabında bodrumlar dışındaki $({\Delta }_i/h_i{)}_{ort}$ oranı üst veya alt komşu kattaki oranla karşılaştırılır; oran 2'den büyükse düzensizlik vardır. Üç kat ortalamasına dayanan 1,5 eşiği bu tanımda yoktur.

B3 için Madde 3.6.2.4, kolonun konsol kirişe veya guseye oturtulmasını, perdenin altta kolona oturtulmasını ve perdenin kendi düzleminde bir kiriş açıklık ortasına oturtulmasını yasaklar. Kolonun iki ucundan mesnetli bir kirişe oturması durumunda ise Madde 3.6.2.4(b) ve 4.4.3 kapsamındaki düşey deprem hesabı gerekir; yalnız bir transfer modeli kurulması yeterli koşul değildir.

7. Göreli Kat Ötelemesi Sınırları

7.1 Göreli Kat Ötelemesi (TBDY 2018 Madde 4.9.1)

Aynı doğrultuda ve aynı kolon/perde uçları için azaltılmış öteleme ile etkin öteleme ayrılır:

$${\Delta }_i=u_i-u_{i-1},{\delta }_i=\frac{R}{I}{\Delta }_i$$

$u_i$, ${\Delta }_i$ ve ${\delta }_i$ aynı uzunluk biriminde kullanılır; öteleme oranı ${\delta }_{i,max}/h_i$ boyutsuzdur. Bu kontrolün azaltılmış yer değiştirmeleri hesaplanırken Madde 4.7.3.2'deki periyot sınırı ve Denklem 4.19'daki minimum eşdeğer deprem yükü koşulu kullanılmaz (Madde 4.9.1.1).

7.2 İzin Verilen Sınır (TBDY 2018 Madde 4.9.1.3)

Gevrek dolgu/cephe elemanının bağlantı biçimine göre iki farklı koşul vardır:

$$\lambda \frac{{\delta }_{i,max}}{h_i}\le \{\begin{array}{ll}0,008\kappa & \text{c¸erc¸eveye bitis¸ik gevrek dolgu/cephe}\\ 0,016\kappa & \text{esnek bag˘lantılı veya c¸erc¸eveden ayrık dolgu/cephe}\end{array}$$

Madde 4.9.1.5'teki %50 artırıma ilişkin özel hüküm yalnız ilgili tek katlı, moment aktaran çelik çerçeveler içindir; tüm binalara genellenmez.

Deprem derzi (Madde 4.9.3): Her katta komşu blokların azaltılmış kat yer değiştirmelerinin kat içindeki ortalamaları $u_1,u_2$ ile boşluk en az $\alpha \sqrt{u_1^2+u_2^2}$ olmalıdır. Kat seviyeleri tüm katlarda aynıysa $\alpha =0,25R/I$, bazı katlarda bile farklıysa tüm bina için $\alpha =0,5R/I$ alınır. Ayrıca 6 m yüksekliğe kadar en az 30 mm; üzerindeki her 3 m için en az 10 mm ilave koşulu vardır. İki koşuldan daha elverişsiz olan uygulanır. Hesabı yapılamayan eski komşu binanın yer değiştirmesi aynı kattaki yeni binadan küçük alınamaz.

8. Mod Birleştirme Yöntemi (MBY)

8.1 Mod Sayısı Kriteri (TBDY 2018 Madde 4.8.1.2)

$$\sum _n{m}_{etkin,n}^{(X)}\ge 0,95m_{toplam},\sum _n{m}_{etkin,n}^{(Y)}\ge 0,95m_{toplam}$$

Toplam bina kütlesine katkısı %3’ten büyük olan bütün modlar ayrıca hesaba katılır. Üç boyutlu hesapta iki yatay yön için gereken mod sayılarının büyüğü kullanılır (Madde 4.8.1.2).

Modal katkı çarpanı:

$${\Gamma }_n=\frac{{\mathbf{\varphi }}_n^T\mathbf{M}\mathbf{\iota }}{{\mathbf{\varphi }}_n^T\mathbf{M}{\mathbf{\varphi }}_n}$$

Etkin modal kütle ($n$'inci mod):

$$m_{etkin,n}=\frac{({\mathbf{\varphi }}_n^T\mathbf{M}\mathbf{\iota }{)}^2}{{\mathbf{\varphi }}_n^T\mathbf{M}{\mathbf{\varphi }}_n}$$

8.2 CQC Birleştirme (TBDY 2018 Ek 4B.2.4)

$$E_d=\sqrt{\sum _m\sum _n{\rho }_{mn}{E}_{d,m}{E}_{d,n}}$$ $${\rho }_{mn}=\frac{8{\xi }^2(1+r_{mn})r_{mn}^{3/2}}{(1-r_{mn}^2{)}^2+4{\xi }^2{r}_{mn}(1+r_{mn}{)}^2}{r}_{mn}=\frac{{\omega }_n}{{\omega }_m}$$

Yukarıdaki korelasyon bağıntısı eşit modal sönüm varsayımı içindir (Denklem 4B.5b). Farklı modal sönümlerde Denklem 4B.5a kullanılır. Standart elastik tasarım spektrumu %5 sönüme aittir; çelik için otomatik %2 sönüm kuralı çıkarılamaz.

8.3 SRSS Birleştirme

$$E_d=\sqrt{\sum _n{E}_{d,n}^2}$$

Kullanım: Yakın modlarda korelasyon ihmal edilmez. SRSS için Ek 4B.2.4(d)’deki tüm ilgili mod çiftlerine ilişkin koşul kontrol edilir; yalnız mod adedi veya taşıyıcı malzeme bilgisiyle yöntem ve sönüm seçilmez.

Taban kesmesi büyütmesi (Madde 4.8.4.1): ${\beta }_{tE}=\max (1,{\gamma }_E{V}_{tE}/V_{tx})$ ile bütün azaltılmış iç kuvvetler ve yer değiştirmeler büyütülür. A1, B2 veya B3'ten en az biri varsa ${\gamma }_E=0,90$; Tablo 3.6 düzensizliklerinden hiçbiri yoksa ${\gamma }_E=0,80$ alınır. İkinci koşul, diğer her durumun koşulsuz %80'e bağlanması anlamına gelmez; yalnız A2/A3/B1 bulunan durumlarda proje için uygulanacak yorum ayrıca kayda alınmalıdır.

9. İkinci Mertebe (P-Δ) Etkisi

9.1 İkinci Mertebe Gösterge Değeri (TBDY 2018 Madde 4.9.2)

Her doğrultu için azaltılmış göreli kat ötelemesinin kat içi ortalaması kullanılır:

$${\theta }_{II,i}=\frac{({\Delta }_i{)}_{ort}\sum _{k=i}^N{w}_k}{V_i{h}_i}$$

$w_k$, ilgili katın deprem hesabındaki ağırlığı; $V_i$ kat kesme kuvvetidir. Öteleme ve kat yüksekliği aynı uzunluk biriminde, ağırlık ve kesme aynı kuvvet biriminde kullanılır. En büyük gösterge değeri için ihmal koşulu:

$${\theta }_{II,max}\le \frac{0,12D}{C_{h}R}$$

$C_h=0,5$ betonarme, $C_h=1$ çelik ve kompozit kolonlu sistemler için alınır. Sınır aşılırsa Madde 4.9.2.3 uyarınca tüm iç kuvvetlere uygulanacak büyütme:

$${\beta }_{II}=\max \left(1,0,88+\frac{C_{h}R}{D}{\theta }_{II,max}\right)$$

Sabit 0,12 eşiği veya $\delta /(1-\theta )$ ifadesi bu yönetmelik kontrolünün yerine kullanılmaz. Denklem 4.35–4.37'deki gösterge, katsayı ve kapsam birlikte uygulanır.

10. Deprem ve Rüzgâr Yükü Kombinasyonları

10.1 Depremli Kombinasyonlar (TBDY 2018 Madde 4.4.2–4.4.4)

EKY veya mod birleştirme yönteminde iki yatay doğrultunun etkileri, bütün elverişsiz işaretler denenerek birleştirilir (Denklem 4.9):

$$E_d^{(H)}=\pm E_d^{(X)}\pm 0,3E_d^{(Y)},E_d^{(H)}=\pm 0,3E_d^{(X)}\pm E_d^{(Y)}$$

Madde 4.4.4.1'deki depremli yük birleşimleri (Denklem 4.11–4.12):

$$G+Q+0,2S+E_d^{(H)}+0,3E_d^{(Z)}$$ $$0,9G+H+E_d^{(H)}-0,3E_d^{(Z)}$$

$G$ sabit yük, $Q$ hareketli yük, $S$ kar yükü, $H$ yatay zemin itkisi etkisidir. Deprem kütlesi için kullanılan hareketli yük katılım katsayısı $n$, bu birleşimlerdeki $Q$ katsayısının yerine konulmaz. Çelik ve hafif çelikte YDKT uygulanıyorsa ilk birleşimde $G$ yerine $1,2G$ alınır; ikinci birleşim korunur. GKT için, temel tasarımı dışındaki kapsamda Bölüm 9–10 kuralları uygulanır (Madde 4.4.4.2).

Düşey deprem etkisi (Madde 4.4.3): Madde 4.4.3.1 dışında kalan taşıyıcı sistem kısımları ve binalar için yaklaşık ifade:

$$E_d^{(Z)}\simeq \frac{2}{3}{S}_{DS}G$$

DTS=1, 1a, 2, 2a olan ve yatay izdüşümü en az 20 m olan kiriş, en az 5 m olan konsol, kirişe oturan kolon veya eğimli kolon içeren binalarda, belirtilen elemanlar için düşey elastik spektrumla modal hesap yapılır; bu hesapta $R/I=1$ ve $D=1$ alınır. Yaklaşık ifade bu özel hesabın yerine geçmez.

10.2 Rüzgâr Etkisinin Ayrı Kontrolü

Bu kartta TS EN 1990'ın güncel lisanslı nüshası ve ulusal ekiyle bir katsayı karşılaştırması tamamlanmadığından, tek bir rüzgâr birleşimi bütün projeler için standart hükmü olarak verilmez. Rüzgâr yükü hesabının ve uygun birleşim zarfının ayrıca yapılması gerekir.

11. Performans Değerlendirmesi — Şekil Değiştirme Sınırları

Bina performans düzeyleri ve hedefleri Bölüm 3'te; yeni betonarme elemanların şekildeğiştirme sınırları Madde 5.8.1'de düzenlenir. Bina düzeyindeki hedef, tek bir genel beton gerinimi veya plastik dönme sayısına indirgenmez.

Tablo 3.4 hedefi; deprem yer hareketi düzeyi, DTS, bina türü/yüksekliği ve normal veya ileri performans hedefi birlikte değerlendirilerek seçilir. Yalnız BKS=1 bilgisi, bütün binalarda DD-2 altında koşulsuz SH hedefi bulunduğunu göstermez. Mevcut betonarme binalar için Bölüm 15; yeni çelik elemanlar için Madde 5.8.2 ve Ek 5C ayrıca geçerlidir.

12. Deprem Kayıt Seçimi — Ölçekleme Özeti

12.1 Basit Ölçeklendirme Koşulu (TBDY 2018 Madde 2.5.1–2.5.2)

Üç boyutlu hesapta her kayıt takımının iki yatay bileşeninden bileşke spektrum oluşturulur. Ölçeklenmiş bileşke spektrumların ortalaması, $0,2T_p$ ile $1,5T_p$ arasında tasarım spektrumunun 1,3 katından küçük olmaz (Madde 2.5.2.1(b)):

$$\overline{S_{bile\stackrel{\backslash c}{s}ke}(T)}\ge 1,3S_{ae}(T),S_{bile\stackrel{\backslash c}{s}ke,j}(T)=\sqrt{S_{x,j}(T{)}^2+S_{y,j}(T{)}^2}$$

Zemin davranış analizleri için Madde 16.5.2/16.10 kapsamı ayrıdır. Zaman tanım alanında modal toplama yönteminde Madde 4.8.3 uyarınca iki yatay bileşen birlikte uygulanır ve 90° döndürülerek hesap tekrarlanır; en az 22 hesabın her birindeki maksimum mutlak sonuçların ortalaması alınır. Bu sonuç alma kuralı, bütün doğrusal olmayan yöntemlere kapsam kontrolü olmadan taşınmaz.

Kayıt seçiminde büyüklük, kaynak uzaklığı, fay mekanizması ve yerel zemin koşulları hedef sahayla uyumlu olmalıdır (Madde 2.5.1). Bileşen bazında farklı katsayılar ve doğrulanmamış genel ölçek sınırları kullanılmaz.

13. Yapı-Zemin Etkileşimi (SSI) — Kapsam ve Basitleştirilmiş Model

13.1 Eğitim Amaçlı Tek Serbestlik Dereceli Model

Tek serbestlik dereceli bir üstyapı, kütlesiz temel ve doğrusal yatay/dönel yay varsayımında seri esnekliklerden şu yaklaşık model türetilebilir:

$$\tilde{T}\approx T\sqrt{1+\frac{k}{k_y}+\frac{k{h}^2}{k_{\theta }}}$$

Burada $k$ üstyapı yatay rijitliği, $k_y$ temel yatay yay rijitliği, $k_{\theta }$ dönel yay rijitliği, $h$ etkin kütle yüksekliğidir. Temel kütlesi, frekansa bağlı zemin davranışı, yay bağlantı terimleri ve doğrusal olmayanlıklar bu eğitim modelinde temsil edilmez. Bu ifade TBDY Madde 16.2.1'in bir formülü değildir; anılan madde zemin araştırmalarını düzenler.

Gazetas/FEMA adıyla verilen eski dikdörtgen temel yay katsayıları kaynak denklemleri ve geometri tanımlarıyla doğrulanamadığından bu karttan kaldırılmıştır; proje hesabında kullanılmamalıdır. Yapı–kazık–zemin etkileşimi için TBDY Madde 16.10'un yöntem ve kapsam koşulları ayrıca incelenir.

İlk 30 m'deki tabakaların hız ortalaması, Madde 16.4.2/Denklem 16.2'deki harmonik ortalamayla hesaplanır:

$$V_{s30}=\frac{30}{\sum _i{h}_i/V_{s,i}},\sum _i{h}_i=30\text{m}$$

Zemin sınıfı tek başına periyot, deprem kuvvetindeki değişim veya etkileşim hesabının yeterliliğini belirlemez. Model seçimi zemin etüdü, temel sistemi, bina özellikleri ve yönetmelik kapsamıyla gerekçelendirilir.

14. Sıvılaşma — Özet Formüller

Madde 16.6.1, DTS=1, 1a, 2, 2a olan binalarda; ZD, ZE veya ZF grubunda, sürekli tabaka ya da kalın mercek hâlindeki ve maddede belirtilen kapsamda kalan kumlu zeminlerin sıvılaşma potansiyelinin deneylere dayanan yöntemlerle incelenip raporlanmasını ister. Yalnız zemin sınıfına bakılarak bütün zeminler için aynı tetiklenme hesabı atanmaz.

14.1 Tekrarlı Kayma Gerilmesi Oranı (TBDY 2018 Ek 16B)

Denklem 16B.5'teki basitleştirilmiş deprem kayma gerilmesi ve boyutsuz gerilme oranı:

$${\tau }_{deprem}=0,65{\sigma }_{v0}(0,4S_{DS})r_d,CSR=\frac{{\tau }_{deprem}}{{\sigma }_{v0}^{\prime }}$$

$S_{DS}$ boyutsuzdur; ayrıca $g$'ye bölünmez. Toplam ve efektif düşey gerilmeler aynı birimde kullanılır. Ek 16B, eğimsiz sahalar için geliştirilmiş ampirik bağıntıların gerekli düzeltmelerle kullanımını tarif eder.

Derinlik azaltma katsayısı (Denklem 16B.6; $z$ metre):

$$r_d=\{\begin{array}{ll}1-0,00765z& z\le 9,15\\ 1,174-0,0267z& 9,15<z\le 23\\ 0,744-0,008z& 23<z\le 30\\ 0,50& z>30\end{array}$$

14.2 SPT Veri Düzeltmesi (TBDY 2018 Ek 16B)

Denklem 16B.1'de giriş ham SPT darbe sayısı $N$'dir:

$$N_{1,60}=N{C}_N{C}_R{C}_S{C}_B{C}_E,C_N=\min \left(1,70,\frac{9,78}{\sqrt{{\sigma }_{v0}^{\prime }}}\right)$$

$C_N$ bağıntısında ${\sigma }_{v0}^{\prime }$, deney sırasındaki efektif düşey gerilmenin kN/m² cinsinden sayısal değeridir (Denklem 16B.2). Önceden enerji düzeltmesi yapılmış $N_{60}$ girdisine $C_E$ yeniden uygulanmaz. Deneyden sonraki dolgu, kazı veya temel gerilmesi bu deney düzeltmesine katılmaz.

Tablodaki aralıklar, deney donanımı bilinmeden gelişigüzel katsayı seçme izni değildir. Özellikle tabloda verilmeyen tij boyları için değer uydurulmaz.

İnce dane içeriği düzeltmesi (Denklem 16B.3a–b):

$$N_{1,60f}=\alpha +\beta N_{1,60}$$

• İnce dane içeriği $IDI\le 5\%$: $\alpha =0$, $\beta =1$.
• $5\%<IDI<35\%$: $\alpha =\exp (1,76-190/ID{I}^2)$, $\beta =0,99+ID{I}^{1,5}/1000$; formüle yüzde sayısı girilir.
• $IDI>35\%$: $\alpha =5$, $\beta =1,2$.

Resmî PDF'de Denklem 16B.3b'nin orta ve son satırları %35 sınırında örtüşür. Tam %35 için kullanılan dal hesap kaydında açıkça belirtilmeli; bu kart kaynakta olmayan kesin bir sınır kuralı üretmez.

Çevrimsel dayanım ve deprem büyüklüğü düzeltmesi (Denklem 16B.4a–c):

$$CR{R}_{M7,5}=\frac{1}{34-N_{1,60f}}+\frac{N_{1,60f}}{135}+\frac{50}{(10N_{1,60f}+45{)}^2}-\frac{1}{200}$$ $$C_M=\frac{10^{2,24}}{M_w^{2,56}},{\tau }_R=CR{R}_{M7,5}{C}_M{\sigma }_{v0}^{\prime }$$

Bu ampirik bağıntı her darbe sayısına sınırsız biçimde ekstrapole edilmez; kapsam, tetiklenme ölçütleri ve zemin verileri birlikte değerlendirilir. Özellikle paydanın sıfır olduğu $N_{1,60f}=34$ değeri bir hesap sonucu değildir.

14.3 Sıvılaşmaya Karşı Güvenlik Koşulu

Madde 16.6.9 / Denklem 16.3'teki koşul:

$$F{S}_L=\frac{{\tau }_R}{{\tau }_{deprem}}=\frac{CR{R}_{M7,5}{C}_M}{CSR}\ge 1,10$$

Madde 16.6.7, 16.6.9 ve 16.6.10 gereği tetiklenmenin yanında sıvılaşma sonrası yer değiştirmelerin üstyapı/altyapıya etkisi değerlendirilir; ihtiyaç varsa üstyapı ve/veya zemin iyileştirilir. Bir güvenlik oranından doğrudan her sahaya aynı iyileştirme veya kazıklı temel çözümü çıkarılmaz.

15. Deprem Yalıtımı — Özet Formüller

15.1 Yalıtım Sistemi Tasarım İlkeleri (TBDY 2018 Bölüm 14)

Aşağıdaki bağıntılar Etkin Deprem Yükü Yöntemi içindir. Kullanım öncesinde Madde 14.14.1.1'in bütün koşulları kontrol edilir; örneğin ZA–ZD zemin ve DD-1 etkin periyodunun 4 s'den küçük olması tek başına yeterli koşullar değildir.

Bölüm 3'teki fiziksel ivme ile karışmaması için burada ${\bar{S}}_{ae}=S_{ae}/g$ boyutsuz spektrum ordinatı kullanılmıştır. Denklem 14.28 ve 14.30 şu biçimde yazılır:

$$D_D=\frac{1,3g}{4{\pi }^2}{T}_D^2{\eta }_D{\bar{S}}_{ae}^{(DD2)}(T_D),D_M=\frac{1,3g}{4{\pi }^2}{T}_M^2{\eta }_M{\bar{S}}_{ae}^{(DD1)}(T_M)$$

$g$ m/s² ve $T$ saniye alınırsa yer değiştirmeler metre çıkar. DD-2 ve DD-1 için etkin rijitlik ve sönüm ayrı hesaplanır:

$$T_D=2\pi \sqrt{\frac{W}{g{K}_D}},T_M=2\pi \sqrt{\frac{W}{g{K}_M}},\eta =\sqrt{\frac{10}{5+\xi }}$$

Denklem 14.32'de $\xi$ yüzde sayısıdır; %20 sönüm için 20 girilir. Örneğin %5 için $\eta =1$, %20 için yaklaşık 0,632 bulunur. TBDY Tablo 14.2, bir $B_D$ sönüm tablosu değildir; elastomer yalıtım birimlerinin dayanım/rijitlik parametreleri alt ve üst sınır önerilerini içerir.

Eğitim amaçlı ideal modeller: Tek yüzeyli, sürtünmesiz ve küçük açı varsayımındaki sarkaç için $T=2\pi \sqrt{R_F/g}$ elde edilir. Gerçek sürtünmeli yalıtım biriminin etkin periyodu yalnız eğrilik yarıçapından ibaret değildir. İdeal iki doğrulu histerezis modeli için çevrim enerjisi $E_h=4Q_d(D-D_y)$ alınırsa:

$${\xi }_{eff}=\frac{E_h}{2\pi K_{eff}{D}^2}=\frac{2Q_d(D-D_y)}{\pi K_{eff}{D}^2}$$

Buradaki ${\xi }_{eff}$ orandır; yüzdeye çevirmek için 100 ile çarpılır. Bu türetim simetrik, kararlı ideal çevrim ve $D>D_y$ varsayımına dayanır; tek başına ürün performansını veya yönetmelik uygunluğunu doğrulamaz.

15.2 İzolatör Karşılaştırması

Yalnız tür adına dayanarak 2–4 s periyot, %10–30 sönüm veya 30–50 yıllık bakım aralığı atanmaz. Madde 14.3.12, Bölüm 14'te belirtilmeyen hususlar için TS EN 1337-1 ve TS EN 15129 standartlarına başvurur; bu atıf, söz konusu standartların güncel lisanslı nüshalarının burada bütünüyle karşılaştırıldığı anlamına gelmez.

15.3 Yalıtım Sistemi Tasarım Parametreleri

Yalıtımın amacı Madde 14.2.1'de periyodun uzatılması ve/veya enerji tüketme kapasitesinin artırılması yoluyla taşıyıcı sisteme etkiyen deprem kuvvetlerinin azaltılması olarak tanımlanır. Belirli hastanelere yönelik idari zorunluluklar ayrıca tarihli resmî belge gerektirir; bu kartta doğrulanmamış bir genel zorunluluk sunulmaz.

16. EKY Hesap Akış Diyagramı

Aşağıdaki diyagram, TBDY 2018 kapsamında Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi uygulamasının baştan sona tüm adımlarını göstermektedir.

17. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Eğitim girdileri: Üç katlı, bodrumsuz betonarme konut; $BKS=3$, $I=1,0$, $N=3$, $H_N=9,0\text{ m}$, $W=m_{t}g=868,96\text{ kN}$, $g=9,81{\text{ m/s}}^2$. Taşıyıcı sistem A11 (depremin tamamını karşılayan SDY betonarme moment çerçeveleri), $R=8$, $D=3$ ve yerel zemin sınıfı ZC kabul edilmiştir.

Bu örnekte $S_S=0,76$ ve $S_1=0,22$ boyutsuz eğitim girdileridir; bir koordinata ait AFAD sonucu değildir. Modelden elde edildiği varsayılan $T_p=0,479\text{ s}$ de verilen girdidir; burada bir yapı modeli çözülmemektedir. Gerçek proje için saha raporu, spektrum çıktısı ve hesap modeli gerekir.

İstenen: Taban kesme kuvveti $V_{tE}$ ve en üst kata etkiyen ek kuvvet $\Delta F_N$.

Adım 1 — Zemin katsayıları ve spektrum köşe periyotları: Tablo 2.1–2.2'de ZC için bu girdilerde $F_S=1,20$, $F_1=1,50$ elde edilir. İki sınır değer arasında doğrusal enterpolasyon yapılır; bu aralıklarda ilgili ZC katsayıları sabittir.

$$S_{DS}=0,76\times 1,20=0,912,S_{D1}=0,22\times 1,50=0,330$$ $$T_B=\frac{S_{D1}}{S_{DS}}=0,361842\text{ s},T_A=0,2T_B=0,072368\text{ s},T_L=6\text{ s}$$

Adım 2 — EKY kapsamı ve periyot sınırı: Tablo 3.2–3.3'e göre $DTS=1$ ve $BYS=7$ elde edilir. Örnekte her katta ${\eta }_{bi}\le 2,0$ olduğu ve B2 düzensizliği bulunmadığı varsayılmıştır; Tablo 4.4'ün bu satırında DTS 1 için $BYS\ge 4$ koşulu sağlanır. Bu kabul gerçek binanın düzensizlik kontrolü değildir. A11 sisteminin Tablo 4.1 ve Madde 4.3 koşulları ayrıca sağlanmalıdır.

$$T_{pA}=C_t{H}_N^{3/4}=0,10\times 9^{3/4}=0,519615\text{ s}$$

Denklem 4.27 ile hesaplanan bu değerin $1,4$ katı $0,727461\text{ s}$'dir. Verilen $T_p=0,479\text{ s}$, Madde 4.7.3.2 üst sınırını aşmaz. Periyot sınırı tek başına EKY uygulanabilirliğini kanıtlamaz.

Adım 3 — Azaltılmış ivme ve taban kesmesi: $T_B<T_p<T_L$ olduğundan boyutsuz elastik spektrum katsayısı ${\bar{S}}_{ae}=S_{ae}/g$ ile:

$${\bar{S}}_{ae}(T_p)=\frac{0,330}{0,479}=0,688935,R_a(T_p)=R/I=8,{\bar{S}}_{aR}=\frac{{\bar{S}}_{ae}}{R_a}=0,086117$$

Fiziksel ivme $S_{aR}=g{\bar{S}}_{aR}$'dir. $W=m_{t}g$ kullanıldığında Denklem 4.19'un kuvvet hesabı:

$$V_{tE}=\max \left(W{\bar{S}}_{aR},0,04I{S}_{DS}W\right)=\max (74,832150,31,699661)=74,832150\text{ kN}$$

Adım 4 — En üst kat ek kuvveti (Denklem 4.22): Kat sayısı üç olsa da bu kuvvet sıfırlanmaz.

$$\Delta F_N=0,0075N{V}_{tE}=0,0075\times 3\times 74,832150=1,683723\text{ kN}$$

Sonuç: $V_{tE}=74,83\text{ kN}$, $\Delta F_N=1,68\text{ kN}$. Kat kütleleri verilmediği için kalan kuvvetin kat dağılımı bu örnekte hesaplanmaz. Ara işlemler yuvarlanmadan yürütülmüştür; sonuçlar yalnız bu eğitim girdileri için geçerlidir.

Problem 2 — Orta

Eğitim girdileri: Bodrumsuz, üç katlı betonarme konut; $BKS=3$, $I=1,0$, $H_N=9\text{ m}$. Sistem A12, yani deprem etkilerinin tamamını karşılayan SDY bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler; $R=7$, $D=2,5$. Her katta ${\eta }_{bi}\le 2,0$ ve B2 düzensizliği bulunmadığı varsayılmıştır.

ZC kabulüyle hazır verilmiş boyutsuz tasarım katsayıları $S_{DS}=0,60$, $S_{D1}=0,22$'dir; harita girdileri bu örnekte yeniden türetilmez. Tablo 3.2–3.3'e göre $DTS=2$, $BYS=7$; Tablo 4.4'te seçilen satırın $BYS\ge 4$ koşulu sağlanır. $T_p=0,36\text{ s}$ ve periyot sınırı için gerekli $T_{pA}=0,30\text{ s}$ verilen model girdileridir. $0,36\le 1,4\times 0,30=0,42\text{ s}$ sağlanır; perde geometrisi verilmediğinden Denklem 4.28 hesabı burada doğrulanmış sayılmaz. Sistem/düzensizlik kabulleri proje uygunluğu kararı değildir.

Kat kütleleri $m_1=m_2=80\text{ t}$, $m_3=60\text{ t}$; tabandan kat yükseklikleri $H_1=3\text{ m}$, $H_2=6\text{ m}$, $H_3=9\text{ m}$; $g=9,81{\text{ m/s}}^2$.

İstenen: Taban kesme kuvveti ve katlara uygulanan toplam yatay kuvvetler.

Adım 1 — Spektrum ve kısa periyot azaltması: $T_B=0,22/0,60=0,366667\text{ s}$, $T_A=0,073333\text{ s}$. Dolayısıyla $T_A<T_p<T_B$ ve ${\bar{S}}_{ae}=S_{ae}/g=S_{DS}=0,60$'tır. Denklem 4.1b'de başlangıç değeri 1 değil, $D$'dir:

$$R_a(T_p)=D+\left(\frac{R}{I}-D\right)\frac{T_p}{T_B}=2,5+(7-2,5)\frac{0,36}{0,22/0,60}=6,918182$$ $${\bar{S}}_{aR}=\frac{0,60}{6,918182}=0,086728,m_t=220\text{ t},W=220\times 9,81=2158,20\text{ kN}$$

Adım 2 — Taban kesmesi ve alt sınır:

$$V_{tE}=\max \left(W{\bar{S}}_{aR},0,04I{S}_{DS}W\right)=\max (187,176347,51,796800)=187,176347\text{ kN}$$

Adım 3 — En üst kat ek kuvveti ve dağıtım (Denklem 4.21–4.23):

$$\Delta F_N=0,0075\times 3\times 187,176347=4,211468\text{ kN},\sum m_j{H}_j=80\times 3+80\times 6+60\times 9=1260\text{ t}\cdot \text{m}$$ $$F_i=(V_{tE}-\Delta F_N)\frac{m_i{H}_i}{\sum m_j{H}_j}$$

Burada $F_i$ dağıtılan kuvvettir; en üst kata uygulanan toplam kuvvet $F_3+\Delta F_N$ olur.

Sonuç: $V_{tE}=187,18\text{ kN}$; katlara uygulanan toplamlar yaklaşık $34,85$, $69,70$ ve $82,62\text{ kN}$'dur. Tam hassasiyette $\sum F_i+\Delta F_N=V_{tE}$ ve minimum taban kesmesi koşulu sağlanır. Tablodaki son basamak farklılıkları yuvarlamadan kaynaklanır; iki ondalıklı kat değerlerini toplamak tam hassasiyet kontrolünün yerini almaz.

Problem 3 — Zor

Eğitim girdileri: Doygun kumlu bir tabakada $z=5,0\text{ m}$; yeraltı su seviyesi $y_w=1,5\text{ m}$; su üstünde ${\gamma }_t=18{\text{ kN/m}}^3$, su altında ${\gamma }_{sat}=19,5{\text{ kN/m}}^3$, su için ${\gamma }_w=9,81{\text{ kN/m}}^3$. Deney sırasında bu arazi koşullarının geçerli olduğu kabul edilmiştir.

Girdi ham SPT sayısı $N=14$ darbe/30 cm'dir; önceden düzeltilmiş $N_{60}$ değildir. Örnek donanım kabulleri $C_E=C_B=C_S=1,00$, $C_R=0,85$ (4–6 m tij boyu), ince dane içeriği $IDI=8\%$. Boyutsuz $S_{DS}=0,75$ ve tasarım depremi büyüklüğü $M_w=7,5$ eğitim girdileridir; İstanbul veya başka bir konuma ait ölçüm/harita sonucu değildir.

Bu örnek, Madde 16.6 ve Ek 16B kapsamındaki bir tabaka hesabını göstermek için kurulmuştur; bina DTS'si veya zemin sınıfı tek tabaka verisinden türetilmez. Saha profili, deney güvenilirliği ve yöntem kapsamı gerçek incelemede ayrıca belirlenir.

İstenen: Ek 16B hesabı ile $F{S}_L={\tau }_R/{\tau }_{deprem}$ ve Madde 16.6.9'daki $1,10$ koşuluyla karşılaştırma.

Adım 1 — Toplam ve efektif düşey gerilmeler:

$${\sigma }_{v0}=1,5\times 18+3,5\times 19,5=95,250\text{ kPa},u=3,5\times 9,81=34,335\text{ kPa}$$ $${\sigma }_{v0}^{\prime }=95,250-34,335=60,915\text{ kPa}$$

Adım 2 — Deprem kayma gerilmesi (Denklem 16B.5–16B.6): $z=5\le 9,15\text{ m}$ için $r_d=1-0,00765\times 5=0,961750$.

$${\tau }_{deprem}=0,65{\sigma }_{v0}(0,4S_{DS})r_d=0,65\times 95,25\times (0,4\times 0,75)\times 0,96175=17,863304\text{ kPa}$$ $$CSR=\frac{{\tau }_{deprem}}{{\sigma }_{v0}^{\prime }}=0,293250$$

Adım 3 — Ham SPT düzeltmesi (Denklem 16B.1–16B.2): ${\sigma }_{v0}^{\prime }$, $C_N$ bağıntısında kN/m² cinsinden girilir; burada $1\text{ kPa}=1{\text{ kN/m}}^2$.

$$C_N=\min \left(1,70,\frac{9,78}{\sqrt{60,915}}\right)=1,253074,N_{1,60}=14\times 1,253074\times 0,85\times 1\times 1\times 1=14,911581$$

Adım 4 — İnce dane düzeltmesi (Denklem 16B.3a–b): $5\%<IDI=8\%<35\%$ kolunda yüzde sayısı 8 kullanılır; düzeltme sıfır alınmaz.

$$\alpha =\exp (1,76-190/8^2)=0,298570,\beta =0,99+8^{1,5}/1000=1,012627$$ $$N_{1,60f}=\alpha +\beta N_{1,60}=15,398446$$

Adım 5 — Çevrimsel dayanım ve büyüklük düzeltmesi (Denklem 16B.4a–c):

$$CR{R}_{M7,5}=\frac{1}{34-N_{1,60f}}+\frac{N_{1,60f}}{135}+\frac{50}{(10N_{1,60f}+45{)}^2}-\frac{1}{200}=0,164084$$ $$C_M=\frac{10^{2,24}}{7,5^{2,56}}=0,999639,{\tau }_R=CR{R}_{M7,5}{C}_M{\sigma }_{v0}^{\prime }=9,991587\text{ kPa}$$

Adım 6 — Güvenlik koşulu:

$$F{S}_L=\frac{{\tau }_R}{{\tau }_{deprem}}=\frac{9,991587}{17,863304}=0,559336<1,10$$

Sonuç: Bu eğitim girdilerinde Madde 16.6.9'daki sıvılaşmaya karşı güvenlik koşulu sağlanmaz. Bu tek oran, bina güvenliği kararı veya otomatik bir temel/iyileştirme yöntemi seçimi değildir. Madde 16.6.8–16.6.10 çerçevesinde dayanım kaybı, oturma ve yanal yer değiştirme etkileri değerlendirilerek gerekli önlemler belirlenir; bu örnek evrensel bir hedef SPT değeri vermez. Bütün ara işlemler yuvarlanmadan hesaplanmıştır.

18. Sık Yapılan Hatalar

1. Deprem düzeyini bütün hesaplar için sabitlemek: DD-1, DD-2, DD-3 ve DD-4 seçimi performans hedefi ve hesap kapsamına bağlıdır. Bölüm 3 hedefleri ve ilgili özel bölüm birlikte okunur; “her tasarım DD-2 ile yapılır” genellemesi kurulmaz.
2. Zemin sınıfını haritadan veya şehir adından çıkarmak: Spektral harita katsayıları ile saha deneylerinden belirlenen yerel zemin sınıfı farklı girdilerdir (Madde 2.3.2 ve Bölüm 16).
3. Bodrum varsa bina tabanını otomatik üst döşemeye almak: Madde 3.3.1.1'in bodrum perde çevrelemesi ve iki doğrultudaki periyot oranı koşulları birlikte aranır. Bu koşullardan biri sağlanmazsa Madde 3.3.1.2 uyarınca bina tabanı temel üst kotundadır; $H_N$ bu tabandan ölçülür.
4. Periyot sınırını yöntem seçimi sanmak: Madde 4.7.3.2'nin $1,4T_{pA}$ sınırı ile Tablo 4.4'ün EKY kapsamı ayrı kontrollerdir.
5. Kısa periyotta $R_a=R/I$ veya başlangıç değeri 1 kullanmak: $T\le T_B$ için Denklem 4.1b, $D+(R/I-D)T/T_B$ bağıntısını verir.
6. A1 kontrolünde ek dışmerkezliği veya büyütmeyi atlamak: Tablo 3.6'daki göreli ötelemeler ±%5 ek dışmerkezlikle hesaplanır; EKY için $1,2<{\eta }_{bi}\le 2,0$ durumundaki büyütme Madde 4.7.4 kapsamındadır.
7. İkinci mertebe sınırını sabit 0,12 veya 0,25 almak: Madde 4.9.2'deki sınır $0,12D/(C_{h}R)$'dir; aşımda ${\beta }_{II}$ ve yöntemin diğer koşulları değerlendirilir.
8. Sıvılaşmada $0,4$ çarpanını atlamak: Denklem 16B.5, ${\tau }_{deprem}=0,65{\sigma }_{v0}(0,4S_{DS})r_d$ kullanır. $S_{DS}$ boyutsuzdur; ayrıca $g$'ye bölünmez.
9. Modal büyütmeyi her bina için yalnız %80 sanmak: Madde 4.8.4'te A1, B2 veya B3 düzensizliğinden en az biri varsa ${\gamma }_E=0,90$, hiçbiri yoksa $0,80$ alınır. Gerekli büyütme, azaltılmış iç kuvvetlerle birlikte yer değiştirmelere de uygulanır.
10. B1 kontrolünde dolgu alanını koşulsuz eklemek veya silmek: Etkili kesme alanı tanımı ve üst kattaki dolgu alanının alt kattan fazla olduğu özel durum Tablo 3.6 ve Madde 3.6.2.3'e göre birlikte değerlendirilir.
11. Az katlı binada üst kat ek kuvvetini sıfırlamak: Denklem 4.22'de $\Delta F_N=0,0075N{V}_{tE}$ için $N<5$ istisnası yoktur. Dağıtılan kuvvetlerin toplamına bu ek kuvvet yalnız bir kez eklenir.

İlgili Hesap Araçları

AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları, koordinata ve deprem düzeyine bağlı harita girdileri için başvuru noktasıdır. Analiz yazılımında yöntem adı veya yönetmelik seçmek, modelin ve tasarımın ilgili bütün koşulları sağladığını tek başına göstermez; sürüm, model girdileri ve kontrol çıktıları kaydedilmelidir.

Kaynaklar

1. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018 — resmî Bakanlık PDF nüshası: Tam belge. Bu kartta karşılaştırılan ana konumlar: Bölüm 2 (spektrum ve kayıt seçimi), Bölüm 3 (sınıflar, hedefler ve düzensizlik), Bölüm 4 ve Ek 4B (doğrusal hesap), Madde 5.8 (şekil değiştirme sınırları), Bölüm 14 (yalıtım), Madde 16.6 ve Ek 16B (sıvılaşma). Bağlantının PDF sayfa numaraları basılı yönetmelik sayfalarından farklıdır.
2. AFAD — Türkiye Deprem Tehlike Haritaları: Harita uygulaması. Üç eğitim örneği, belirli bir koordinat için alınmış AFAD raporu değildir.

Kaynak kontrolü — 22 Eylül 2026: Seçilmiş hükümler yukarıdaki resmî TBDY nüshasıyla karşılaştırıldı; örneklerin aritmetiği ayrı olarak kontrol edilir. Bu kayıt, bütün içeriğin güncel standartlara uygunluğu veya bağımsız mühendislik onayı değildir. Madde 14.3.12'de adı geçen TS EN 1337-1 ve TS EN 15129'un lisanslı metinleri bu çalışma kapsamında karşılaştırılmadı. Gerçek projede geçerli yönetmelik, standart sürümü ve tadiller ayrıca belirlenmelidir.

İlgili Makaleler

• TBDY 2018 Genel Yapısı: Temel Kavramlar ve Parametreler
• Zaman Tanım Alanında Analiz — Deprem Kaydı Seçimi
• Yapı-Zemin Etkileşimi (SSI) Temel Kavramları
• Sıvılaşma Potansiyeli Değerlendirmesi
• Deprem Yalıtım Cihazları
• Doğrusal Olmayan Statik İtme Analizi (Pushover)

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

yapidan (2026). Deprem Hesabı Formül Kartı (Hızlı Referans). Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/dp/deprem-hesabi-formul-karti-hizli-referans