Zaman Tanım Alanında Analiz: Deprem Kaydı Seçimi

Zaman tanım alanında hesap, deprem yer hareketinin etkisi altında taşıyıcı sistemin hareket denklemlerinin adım adım integrasyonudur. TBDY 2018 Madde 4B.3.5 uyarınca bu hesaplarda en az 11 deprem yer hareketi takımı kullanılacaktır ve kayıtların seçimi ile ölçeklendirilmesi Madde 2.5'e göre yapılacaktır.

Analiz Türleri ve Zorunluluk Koşulları

TBDY 2018 (Md. 4.8.1 ve 5.7) tanımları ve güncel mühendislik uygulamaları uyarınca ZTA aşağıdaki durumlarda tipik olarak tercih edilen yöntemdir:

• BYS = 1 ($H_N>70\text{ m}$) ve DTS = 1, 1a, 2, 2a — Lineer dinamik analiz yetersiz
• Deprem yalıtımlı binalar — TBDY 2018 Bölüm 14 gereği hesap koşullarına bağlı olarak doğrusal olmayan ZTA uygulanır
• Doğrusal olmayan performans değerlendirmesi — TBDY 2018 Bölüm 5.7
• Köprü, tünel, baraj gibi özel yapılar

Saha Notu: İstanbul, Kocaeli, İzmir gibi birinci deprem tehlike bölgesindeki yüksek binalarda ($H_N>70\text{ m}$) DOZTA artık standart analiz haline gelmiştir. İstanbul'daki AYS-1 binalarının büyük çoğunluğu için DOZTA raporları hazırlanmaktadır.

Türkiye'ye Özgü Sismik Bağlam

Türkiye'de Önemli Aktif Fay Kuşakları:

Saha Notu: AFAD'ın TADAS sistemi (tadas.afad.gov.tr), 2023 Kahramanmaraş depremine ait 1g'yi aşan PGA kayıtlarını içermektedir. Türkiye'deki projelerde yerel kayıtlara öncelik verilmesi, TBDY 2018 Md. 2.5.1.1 gereğidir.

Hesap Yöntemi — Adım Adım Uygulama

Adım 1: Tasarım Spektrumu Belirleme

Hedef spektrum TBDY 2018 Md. 2.3'e göre hesaplanır:

$$S_{aD}(T)=\{\begin{array}{ll}\left(0,4+0,6\frac{T}{T_A}\right)S_{DS}& 0\le T<T_A\\ S_{DS}& T_A\le T\le T_B\\ \frac{S_{D1}}{T}& T_B<T\le T_L\\ \frac{S_{D1}\cdot T_L}{T^2}& T>T_L\end{array}$$

Bu formüldeki sembollerBu formülde geçen işaretler7 sembol · göster/gizle

S_D1

1,0 saniye periyot için tasarım spektral ivme katsayısı

g

Deprem tehlike haritası ve yerel zemin sınıfına bağlıdır.

S_DS

Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı

g

Deprem tehlike haritası ve yerel zemin sınıfına bağlıdır.

T

Titreşim periyodu

s

Spektral ivme hesabında kullanılan periyot değeridir.

T

Titreşim periyodu

s

Spektral ivme hesabında kullanılan periyot değeridir.

T_A

Yatay elastik tasarım spektrumunun kısa periyot köşe periyodu

s

T_B

Yatay elastik tasarım spektrumunun sabit ivme bölgesi son periyodu

s

T_L

Sabit yerdeğiştirme bölgesine geçiş periyodu

s

Köşe periyotları:

$$T_A=0,2\cdot \frac{S_{D1}}{S_{DS}},T_B=\frac{S_{D1}}{S_{DS}},T_L\text{ (haritadan)}$$

Adım 2: Kayıt Sayısı Kuralı

TBDY 2018 Md. 2.5.1.3:

Not: TBDY 2018, önceki yönetmelik (DBYBHY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)) ile kıyaslandığında kayıt sayısını 3'ten 11'e çıkarmıştır. Eurocode 8 (TS EN 1998-1:2007) 7 kayıt ile ortalama almayı mümkün kılarken TBDY 2018 daha muhafazakâr bir yaklaşım benimsemiştir.

Adım 3: Kayıt Seçim Kriterleri (TBDY 2018 Md. 2.5.1.1)

a) Deprem Büyüklüğü (Mw): Türkiye için tipik tasarım depremi büyüklükleri Mw 6,5–8,0 aralığında.

b) Fay Uzaklığı (R): Deprem tehlikesi ayrıştırma işlemi (hazard disaggregation) ile en olası (Mw, R) çiftleri belirlenebilir.

c) Kaynak Mekanizması: Normal, ters veya doğrultu atımlı — proje sahasındaki hâkim fay mekanizması ile uyumlu.

d) Yerel Zemin Uyumu (Vs30): Kayıt istasyonu Vs30'u ile proje sahası benzer sınıfta olmalıdır (pratikte ±1 zemin sınıfı tolerans yaklaşımı yaygındır).

e) Güçlü Yer Hareketi Süresi: Beklenen güçlü yer hareketi süresine yakın kayıtlar önceliklendirilmeli.

Dikkat: Deprem tehlikesi ayrıştırma (PSHA disaggregation) yöntemi uygulanması önerilir. BKS-1 yapılarında (hastane, büyük okul) bu adım yerel uygulamalarda sıklıkla talep edilmektedir.

Adım 4: Basit Ölçekleme (TBDY 2018 Md. 2.5.2)

3D hesap için SRSS bileşke spektrumu:

$$S_{SRSS}(T)=\sqrt{{\left[S_{a,H1}(T)\right]}^2+{\left[S_{a,H2}(T)\right]}^2}$$

Tüm kayıtların ortalaması, $[0,2T_p,1,5T_p]$ aralığında:

$$\overline{S_{SRSS,ort}}(T)\ge 1,3\cdot S_{aD}(T)\forall T\in [0,2T_p,1,5T_p]$$

Literatürde önerilen tipik ölçek faktörü sınırları:

$$0,5\le \alpha \le 2,0$$

Dikkat: Her iki yatay bileşene aynı ölçek katsayısı uygulanmalıdır. Farklı katsayı uygulamak, gerçek depremin enerji dengesini bozar.

Adım 5: Spektral Uyum Yöntemi (TBDY 2018 Md. 2.5.3)

Spektral uyum (spectral matching), ivme zaman serisinin frekans içeriği modifiye edilerek kayıt spektrumunun hedef spektruma yakınlaştırılmasıdır.

Yaygın Kullanılan Yazılımlar:

Yakın Fay Etkisi (Near-Fault)

İleri Yönlülük ve Hız Darbesi

Fay kırılmasının sahaya doğru ilerlemesi (forward directivity), fay-normal yönünde yüksek genlikli ve uzun periyotlu hız darbesi (velocity pulse) oluşturur. Bu etki özellikle R < 20 km sahalarda belirgindir.

Hız darbesi periyodu $T_p$ ile deprem büyüklüğü ilişkisi:

$$\log T_p\approx -2,9+0,5\cdot M_w$$

Bu ilişkiye göre:

• Mw 6,5 → $T_p\approx 0,7$–1,2 s
• Mw 7,0 → $T_p\approx 1,2$–2,0 s
• Mw 7,5–8,0 → $T_p\approx 2,5$–5,0 s (2023 Kahramanmaraş gibi)

Dikkat: 2023 Kahramanmaraş depremlerinde (Mw 7,8 + 7,6) birden fazla istasyonda 1,5 m/s'yi aşan zirve yer hızı (PGV) kaydedilmiştir. KAF güzergâhındaki İstanbul projeleri için de benzer senaryolar geçerlidir. Bu tür sahalar için kayıt setinin en az yarısının pulse-like nitelikte olması literatürde önerilir.

RotD50 ve RotD100 Spektrumları

Not: TBDY 2018, hedef spektrum olarak SRSS baz alır. ASCE 7-22 ise RotD100 bazlı maksimum yön spektrumunu esas alır. Bu yaklaşımda ölçekleme faktörünün tipik olarak yaklaşık 1,2–1,4 arttığı görülmektedir.

Deprem Kaydı Veri Tabanları

Örnek Problemler

Problem 1: Ankara ZB Zemin — Tasarım Spektral İvmeleri

Veri: Ankara–Çankaya, ZB zemin, $S_S=0,38\text{ g}$, $S_1=0,10\text{ g}$, $F_S=0,90$, $F_1=0,80$

Çözüm:

$$S_{DS}=0,38\times 0,90=0,342\text{ g}$$ $$S_{D1}=0,10\times 0,80=0,080\text{ g}$$ $$T_A=0,2\times \frac{0,080}{0,342}=0,047\text{ s},T_B=\frac{0,080}{0,342}=0,234\text{ s}$$

Sonuç: Ankara ZB zeminde düşük spektral ivmeler elde edilir; kayıt seçiminde buna uygun Mw 5,5–7,0 aralığı tercih edilmesi literatürde önerilir.

Problem 2: İzmir ZD Zemin — SRSS Ölçekleme Kontrolü

Veri: 12 katlı bina, İzmir Bayraklı, ZD zemin. $S_S=1,05\text{ g}$, $S_1=0,38\text{ g}$, $F_S=1,20$, $F_1=1,65$. $T_1=1,20\text{ s}$. Bir kayıt takımında $T=1,20\text{ s}$ için $S_{a,H1}=0,88\text{ g}$, $S_{a,H2}=0,65\text{ g}$

Çözüm:

Adım 1 — Spektral ivme katsayıları:

$$S_{DS}=1,05\times 1,20=1,260\text{ g},S_{D1}=0,38\times 1,65=0,627\text{ g}$$

Adım 2 — T = 1,20 s için tasarım ivmesi:

$$S_{aD}(1,20)=\frac{S_{D1}}{T}=\frac{0,627}{1,20}=0,523\text{ g}$$

Adım 3 — Ölçekleme koşul değeri:

$$1,3\cdot S_{aD}(1,20)=1,3\times 0,523=0,680\text{ g}$$

Adım 4 — SRSS bileşke:

$$S_{SRSS}(1,20)=\sqrt{0,88^2+0,65^2}=\sqrt{1,1969}=1,094\text{ g}$$

Kontrol:

$$1,094\text{ g}\ge 0,680\text{ g}✓$$

Ölçek faktörü = $1,094/0,680=1,61$ (literatürdeki tipik 2,0 sınırının altında).

Problem 3: İstanbul ZE Zemin — 30 Katlı Yüksek Bina (DOZTA)

Veri: İstanbul Avcılar, ZE zemin, $S_S=1,20\text{ g}$, $S_1=0,45\text{ g}$, $F_S=1,15$, $F_1=1,85$. $T_1=2,60\text{ s}$, $T_L=6,0\text{ s}$

Çözüm:

Adım 1 — Spektral ivme katsayıları:

$$S_{DS}=1,20\times 1,15=1,380\text{ g},S_{D1}=0,45\times 1,85=0,833\text{ g}$$

Adım 2 — Ölçekleme periyot aralığı:

$$[0,2\times 2,60,1,5\times 2,60]=[0,52\text{ s},3,90\text{ s}]$$

Adım 3 — T = 2,60 s için tasarım ivmesi:

$$S_{aD}(2,60)=\frac{0,833}{2,60}=0,321\text{ g}$$

Adım 4 — Ortalama SRSS koşul değeri:

$$\overline{S_{SRSS,ort}}(2,60)\ge 1,3\times 0,321=0,417\text{ g}$$

Adım 5 — Yakın fay değerlendirmesi:

Avcılar için KAF segmentine mesafe R ≈ 12–20 km → Yakın fay bölgesi.

Mw 7,4 senaryosu için beklenen hız darbesi periyodu:

$$\log T_p\approx -2,9+0,5\times 7,4=0,8\Rightarrow T_p\approx 6,3\text{ s}$$

Bu değer yapı periyoduna ($T_1=2,60\text{ s}$) yakındır. Seçilen 11 kayıt takımının en az 5–6 tanesinin pulse-like nitelikte olması literatürde önerilir.

Sonuç:

• Ölçekleme aralığı: [0,52 s, 3,90 s]
• T = 2,60 s'de SRSS koşulu: 11 kaydın ortalaması ≥ 0,417 g
• 30 katlı BYS-1 yapısı için İleri Performans Hedefi (DD-3) kapsamında DOZTA zorunludur (TBDY 2018 Md. 13.5.3.2)
• Yakın fay etkisi nedeniyle pulse-like kayıtların sete dahil edilmesi literatürde önerilir

Sık Yapılan Hatalar

Deprem Yönetmeliği Ne Zaman Değişti?

"Deprem yönetmeliği ne zaman değişti?" sorusunun iki ayrı tarihi vardır: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), 18 Mart 2018 tarihli ve 30364 sayılı Mükerrer Resmî Gazete'de yayımlandı; 1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe girdi. Bu tarihte 2007 tarihli Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik yürürlükten kalktı.

Dolayısıyla bir projede yalnızca "2018 yönetmeliği" ifadesine bakmak yeterli değildir. Yayım tarihi 18 Mart 2018, uygulamanın başlangıç tarihi ise 1 Ocak 2019'dur.

Tablo — Yönetmelik değişikliğinin temel tarihleri

2025 Düzenlemesi TBDY'nin Yeni Sürümü mü?

Hayır. 22 Haziran 2025 tarihli ve 32934 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Afetler Sonrası Bina Hasar Tespiti Yapılmasına İlişkin Genel Kurallar Hakkında Yönetmelik, afet sonrasında yapılacak hasar tespit işlemlerini düzenler. TBDY 2018 ise binaların deprem etkisi altında tasarımı ile mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesine ilişkin teknik hükümleri içerir. Bu nedenle 2025 tarihli metin, deprem kaydı seçimi veya zaman tanım alanında analiz hükümlerinin yerini alan yeni bir TBDY sürümü değildir.

Önceki Yönetmelikten Temel Farklar

Tablo — 2007 dönemi ile TBDY 2018 döneminin karşılaştırması

Zaman Tanım Alanında Analize Etkisi

TBDY 2018'de deprem yer hareketinin tanımlanması Bölüm 2'de, zaman tanım alanında kullanılacak kayıtların seçimi ve ölçeklenmesi Madde 2.5'te düzenlenir. Hedef spektrum; proje koordinatından alınan deprem tehlikesi verileri, yerel zemin sınıfı ve ilgili deprem yer hareketi düzeyi birlikte değerlendirilerek oluşturulur. Bu nedenle eski bir analiz dosyasındaki kayıt setini yalnızca yazılım modeline aktarmak güncel bir TBDY 2018 hesabı sayılmaz; kayıtların hedefle uyumu Madde 2.5'e göre yeniden kontrol edilir.

Mevcut binalarda üç tarih birbirine karıştırılmamalıdır: yönetmeliğin yayım tarihi (18 Mart 2018), yürürlük tarihi (1 Ocak 2019) ve yapının ilk ruhsatı ile sonraki tadilat, kat ilavesi, kullanım değişikliği veya güçlendirme başvurusunun tarihi. İçişleri Bakanlığının uygulama esasları açıklamasında, güçlendirme, kat ilavesi, esaslı tadilat ve ruhsat süresi içindeki bazı işlemlerde ilk ruhsat tarihinde geçerli yönetmelik hükümlerinin esas alınacağı durumlar belirtilmiştir.

Arşivdeki bir zaman tanım alanı analizinin güncel projede kullanılabilirliği araştırılırken dosyada şunlar açıkça gösterilmelidir:

• Projenin koordinatı ve Türkiye Deprem Tehlike Haritası verisinin alındığı tarih.
• Kullanılan TBDY sürümü ile ilgili bölüm ve madde numaraları.
• Yapının ilk ruhsat tarihi ve incelenen işlemin türü (yeni tasarım, tadilat, kat ilavesi, performans değerlendirmesi veya güçlendirme).
• Deprem kayıtlarının hedef spektrumunun yürürlükteki tehlike ve zemin tanımıyla ilişkisi.

Kaynaklar

1. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Resmî Gazete — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (18.03.2018)
2. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)
3. Uygulama Esaslarına Dair Tebliğ — R.G. 17.07.2019, sayı 30834. T.C. İçişleri Bakanlığı duyurusu
4. Afetler Sonrası Bina Hasar Tespiti Yapılmasına İlişkin Genel Kurallar Hakkında Yönetmelik — AFAD, R.G. 22.06.2025, sayı 32934. Resmî Gazete
5. Türkiye Deprem Tehlike Haritaları — AFAD. tdth.afad.gov.tr

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

yapidan (2026). Zaman Tanım Alanında Analiz: Deprem Kaydı Seçimi. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/dp/zaman-tanim-alaninda-analiz-deprem-kaydi-secimi