Bina Hasar Tespiti: Acil ve Detaylı Değerlendirme

Deprem sonrası bina hasar tespiti, acil kullanılabilirlik kararının verilmesinden uzun vadeli güçlendirme planlamasına kadar uzanan iki aşamalı bir süreçtir. TBDY 2018 Ek-B ve AFAD Hasar Tespit Yönergesi (2019), acil değerlendirme (1. kademe) ve detaylı değerlendirme (2. kademe) prosedürlerini tanımlar. Her aşamada bina dört ana sonuca kategorize edilir: Kullanılabilir (Yeşil), Sınırlı Kullanım (Sarı), Kullanılamaz (Kırmızı), Yıkık/Acil Yıkım (Kırmızı-Çizgili).

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde (Mw = 7,7 ve 7,6) yaklaşık 300.000 binanın yıkıldığı veya ağır hasar gördüğü kaydedilmiştir. TÜİK verilerine göre Türkiye'deki yaklaşık 11 milyon bina 2000 yılı öncesinde inşa edilmiştir. Bu bağlamda hasar tespiti prosedürlerine mühendislerin tam anlamıyla hâkim olması yaşamsal önem taşır.

Hasar Düzeyleri (TBDY 2018 Ek-B)

Tablo 1: Hasar Düzeyleri (TBDY 2018 Ek-B)

Hasar sınıflandırması yalnızca en hasarlı kattaki duruma göre yapılır; binadaki en kötü kat hasar düzeyi tüm bina için geçerli sayılır (TBDY 2018 Ek-B Madde B.3.2).

Değerlendirme Süreci

Birinci Kademe: Hızlı Değerlendirme

AFAD MST-1 Form İçeriği

Tablo 2: AFAD MST-1 Form İçeriği

Renk Kartı Kararları

Tablo 3: Renk Kartı Kararları

"Kullanılabilir" (Yeşil) kararı, binanın deprem öncesi koşullarında olduğu anlamına gelir; gelecekteki depremlere dayanacağının garantisi değildir.

Artçı depremler devam ederken hasarlı binaya giriş, 6331 Sayılı İSG Kanunu Madde 25 kapsamında hayati tehlike olarak değerlendirilir.

İkinci Kademe: Detaylı Değerlendirme

Beton Basınç Dayanımı Tespiti

Tablo 4: Beton Basınç Dayanımı Tespiti

Schmidt Hammer verileri tek başına yasal süreçlerde kabul edilmez. Düşük dayanımlı beton (C10–C16) aralığında karot deneyi zorunludur.

Schmidt Hammer Düzeltme Faktörleri:

$$f_{cu,düz} = f_{cu,R} \cdot k_1 \cdot k_2 \cdot k_3$$

• $k_1$: Yüzey yönü düzeltmesi (yatay: 1,0; yukarı: 0,92; aşağı: 1,08)
• $k_2$: Eksenel yük düzeyi düzeltmesi (yük $\geq 0{,}3 N_0$ için R değeri %10–15 artar)
• $k_3$: Karbonasyon düzeltmesi (karbonate beton için R değerleri %20'ye kadar yanlış yüksek)

Karot Dayanımından Karakteristik Dayanım (TS EN 13791:2019 Yöntem A):

$$f_{ck,is} = \min\!\left(\bar{f}_{core} - k \cdot s \;;\; f_{core,min} + 4\right) \quad [\text{MPa}]$$

$k$ değeri: n=3 için 1,48; n=10 için 1,28 (TS EN 13791:2019 Tablo 1).

Göreli Kat Ötelemesi (TBDY 2018 Madde 4.9)

$$\delta_i = u_i - u_{i-1}$$ $$\Delta_i = \frac{\delta_i}{h_i}$$

Tablo 5: Göreli Kat Ötelemesi (TBDY 2018 Madde 4.9)

Kısa Kolon Kontrolü (TBDY 2018 Madde 7.3.7)

$$\lambda_{kk} = \frac{h_n}{b} < 3 \Rightarrow \text{Kısa kolon riski}$$

Kısa kolon mekanizması, kesme kuvvetini normal bir kolona göre 3–5 kat artırır. TBDY 2018 Denklem 7.4:

$$V_{kk} = \frac{2 \cdot M_p}{h_n}$$

Plastik Dönme Sınırları (TBDY 2018 Ek-B)

$$\theta_p = \frac{\delta_p}{L_s}$$

Tablo 6: Plastik Dönme Sınırları (TBDY 2018 Ek-B)

Bina Bütünsel Eğilme Kontrolü

$$\tan\alpha = \frac{\Delta H}{H_{toplam}} \leq \frac{1}{500}$$

AFAD Performans Puanı

$$P_{toplam} = P_{kolon} + P_{kiriş} + P_{döşeme} + P_{temel} + P_{zemin}$$

Tablo 7: AFAD Performans Puanı

Tablo 8: AFAD Performans Puanı

Hasar Oranı

$$DR = \frac{\text{Hasarlı katların toplam alanı}}{\text{Toplam bina inşaat alanı}} \times 100 \;\; [\%]$$

Zemin Sıvılaşması Oturma Tahmini (Ishihara & Yoshimine 1992)

$$S_t = \sum_{i} \varepsilon_v^{(i)} \cdot H_i \quad [\text{m}]$$

Hasar Tiplerine Göre Müdahale

Tablo 9: Hasar Tiplerine Göre Müdahale

Örnek Problemler

Problem 1: Göreli Kat Ötelemesi ve Hasar Sınıfı (Kolay)

Senaryo: 5 katlı BA çerçeve bina. Zemin kat: $h_1 = 3{,}50\text{ m}$. Deprem sonrası sahada ölçülen zemin kat yatay ötelemesi $\delta_1 = 28\text{ mm}$.

Çözüm:

$$\Delta_1 = \frac{\delta_1}{h_1} = \frac{28}{3500} = 0{,}008$$

$0{,}005 \leq 0{,}008 < 0{,}015$ → Orta hasar (H2) — Sınırlı Kullanım. Detaylı değerlendirme gereklidir.

Problem 2: Karot Dayanımından Karakteristik Dayanım (Orta)

Veriler: 1982 yapımı 4 katlı bina. Zemin kattan 4 adet Ø75×150 mm karot. Sonuçlar: $f_1 = 11{,}2$, $f_2 = 13{,}4$, $f_3 = 10{,}8$, $f_4 = 12{,}6\text{ MPa}$.

Çözüm:

$$\bar{f}_{core} = \frac{11{,}2 + 13{,}4 + 10{,}8 + 12{,}6}{4} = 12{,}0\text{ MPa}$$ $$s = \sqrt{\frac{(0{,}8)^2+(1{,}4)^2+(1{,}2)^2+(0{,}6)^2}{3}} = \sqrt{\frac{4{,}40}{3}} = 1{,}21\text{ MPa}$$

$n = 4$ için $k = 1{,}48$:

$$f_{ck,is} = \min\!\left(12{,}0 - 1{,}48 \times 1{,}21 \;;\; 10{,}8 + 4\right) = \min(10{,}21\;;\;14{,}8) = \mathbf{10\text{ MPa}}$$

Sonuç: C10 beton — TS 500:2000 çerçeve sistemi minimumu C16'nın (16 MPa) belirgin altında. TBDY 2018 Madde 15.2.4'e göre güçlendirme değerlendirmesi zorunludur.

Problem 3: Kapsamlı Hasar Değerlendirmesi (Zor)

Veriler: 3 katlı BA çerçeve. Toplam alan 600 m². Zemin kat tamamen hasarlı (200 m²), 1. kat kısmen (80 m²), 2. kat hasarsız. Ötelemeler: $\delta_1 = 52\text{ mm}$, $h_1 = 3{,}0\text{ m}$; $\delta_2 = 17\text{ mm}$, $h_2 = 3{,}0\text{ m}$. Karotlar (n=3): $f_1 = 8{,}5$, $f_2 = 9{,}2$, $f_3 = 8{,}1\text{ MPa}$. $h_n/b = 2{,}2$.

a) Hasar Oranı:

Çözüm:

$$DR = \frac{200 + 80}{600} \times 100 = \mathbf{46{,}7\%}$$

b) Göreli Kat Ötelemesi:

$$\Delta_1 = \frac{52}{3000} = 0{,}0173 \quad \rightarrow \quad \text{H3 — Kullanılamaz}$$ $$\Delta_2 = \frac{17}{3000} = 0{,}0057 \quad \rightarrow \quad \text{H2 — Sınırlı Kullanım}$$

En kötü kat zemin kat (H3) → Bina "Kullanılamaz".

c) Karot Dayanımı:

$$\bar{f}_{core} = \frac{8{,}5+9{,}2+8{,}1}{3} = 8{,}60\text{ MPa}$$ $$s = \sqrt{\frac{(0{,}1)^2+(0{,}6)^2+(0{,}5)^2}{2}} = 0{,}556\text{ MPa}$$ $$f_{ck,is} = \min(8{,}60 - 1{,}48 \times 0{,}556 \;;\; 8{,}1 + 4) = \min(7{,}78\;;\;12{,}1) = \mathbf{8\text{ MPa}}$$

C8 beton — C16 minimumunun yarısından az; yıkım veya güçlendirme zorunlu.

d) Kısa Kolon:

\lambda_{kk} = 2{,}2 < 3 \Rightarrow \text{Kısa kolon — kesme kuvveti normal kolona göre %30–40 yüksek}

e) AFAD Nitel Puanı:

Tablo 10: Problem 3: Kapsamlı Hasar Değerlendirmesi (Zor)

Toplam puan 20–39 → H3 "Kullanılamaz" doğrulanıyor. Sıvılaşma riski göz önüne alındığında H4 (yıkım) da değerlendirilebilir.

Sonuç: Bina derhal tahliye edilmeli; 6306 Sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespiti için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'na başvurulmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Yalnızca Schmidt hammer ile karar verme: Tek başına yasal süreçlerde kabul edilmez; karot deneyi ile desteklenmeli
• En kötü kat kuralını atlama: Zemin katı, bodrum ve çatı ayrıca incelenmeli
• Kısa kolon gözden kaçırma: Zemin kat pencereleri ve bodrum kat duvar yüksekliğindeki kısa kolonlar öncelikli kontrol noktası
• Deprem sürerken binaya giriş: 6331 Md.25 kapsamında hayati tehlike — artçı risk değerlendirme yapılmadan girilmemeli
• Çatlak ile soğuk derz karıştırma: Yanlış tanı için çekiç sesi ve derinlik ölçümü yapılmalı
• Sıvılaşma belirtilerini atlama: Kum volkanı, su fışkırması — zemin hasarı ağırlıklı değerlendirme gerektirir

İlgili Standartlar

Tablo 11: İlgili Standartlar

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
2. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.