BKS ve BYS Belirleme Rehberi

Özet

TBDY 2018'de her bina için deprem tasarımının temelini oluşturan üç parametre belirlenmesi zorunludur: BKS (Bina Kullanım Sınıfı), DTS (Deprem Tasarım Sınıfı) ve BYS (Bina Yükseklik Sınıfı). Bu parametreler; tasarımda uygulanacak analiz yöntemini, süneklik düzeyi koşullarını, taşıyıcı sistem sınırlamalarını ve detaylandırma gerekliliklerini doğrudan belirler. BKS, binanın kullanım amacına göre üç sınıfa (BKS=1, 2, 3) ve 1,0 ile 1,5 arasında değişen bina önem katsayısına karşılık gelir; DTS, bölgenin deprem tehlikesi ile BKS'nin birleşiminden elde edilir; BYS ise DTS'ye bağlı yükseklik eşiklerine göre sekiz sınıfa ayrılır. Bu rehberde TBDY 2018 Bölüm 3 ve Bölüm 4 kapsamında tüm adımlar sayısal örnekler, standart referansları ve Türkiye saha koşullarıyla açıklanmıştır.

1. Genel Çerçeve (TBDY 2018 Bölüm 3)

TBDY 2018 deprem tasarımında her bina için üç temel parametre belirlenir:

1. BKS — Bina Kullanım Sınıfı (Building Occupancy Category)
2. DTS — Deprem Tasarım Sınıfı (Seismic Design Class)
3. BYS — Bina Yükseklik Sınıfı (Building Height Class)

Bu parametreler; kullanılacak analiz yöntemini, taşıyıcı sistem sınırlamalarını ve detaylandırma koşullarını belirler.

Saha Notu: Türkiye'nin %96'sı aktif deprem kuşağında yer almaktadır. DTS=1 ve DTS=2 koşulları ülke genelinde İstanbul, İzmir, Erzincan ve çevresi gibi büyük şehirler dahil çok geniş bir alanda geçerlidir. Bu nedenle büyük çoğunlukta proje, yüksek süneklik düzeyli taşıyıcı sistem gerektirmektedir.

Dikkat: Bu üç parametrenin yanlış belirlenmesi, bölüm 5 ve 6'daki taşıyıcı sistem seçimi ile detaylandırma yükümlülüklerinin tümünü etkiler. "Konut binası" diye BKS=3 alınan ancak 250 kişi kapasiteli toplantı salonu içeren yapılar sahada sıkça yanlış sınıflandırılmaktadır.

2. Bina Kullanım Sınıfı (BKS) — TBDY 2018 Tablo 3.1

TBDY 2018 Madde 3.1.1'e göre BKS, binanın kullanım amacına bağlı olarak üç sınıfta tanımlanmıştır.

Önem katsayısı I uygulaması:

Deprem yükü azaltma katsayısı formülünde bina önem katsayısı kullanılır:

$$R_a(T)=\frac{R}{I}(T>T_B\text{ ic¸in})$$

ve azaltılmış tasarım spektral ivmesi:

$$S_{aR}(T)=\frac{S_{ae}(T)}{R_a(T)}$$

Yani yüksek BKS'li yapılar daha büyük deprem kuvvetleriyle tasarlanmaktadır (TBDY 2018 Madde 4.8.1).

2.1 BKS ile DTS İlişkisi — "a" Eki

BKS = 1 olan binalar, TBDY 2018 Madde 3.2'ye göre DTS değerinin yanına "a" eki alır (örn: DTS=1a, DTS=2a). Bu "a" eki, süneklik düzeyi sınırlı taşıyıcı sistemlerin bu binalarda kullanılamayacağını simgeler.

Saha Notu: Türkiye'de okul binaları için BKS=1 ve çoğu bölgede DTS=1a veya 2a sınıfına düşmektedir. DTS=1a/2a'da süneklik düzeyi sınırlı sistemler zaten kullanılamaz (TBDY 2018 Madde 4.3.4.1a); çoğu çok katlı okul binasında (BYS ≤ 6) süneklik düzeyi karma sistemler de kullanılamayacağından (Madde 4.3.4.1b) taşıyıcı sistemin SDY (Süneklik Düzeyi Yüksek) olması gerekir. Tek katlı, çok alçak okul binalarında (BYS = 7, 8) karma sistemler yasak değildir.

Dikkat: Bir bina birden fazla işlev için tasarlanıyorsa (karma kullanım), baskın işlev veya en yüksek risk içeren bölüm belirleyicidir. TBDY 2018'de bu konu açıkça belirtilmemiş olsa da sektör pratiğinde en yüksek BKS değeri esas alınmaktadır.

3. Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) — TBDY 2018 Tablo 3.2

Deprem Tasarım Sınıfı, $S_{DS}$ (kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı) ve BKS'nin birlikte değerlendirilmesiyle TBDY 2018 Tablo 3.2'den belirlenir.

3.1 SDS Hesabı

$$S_{DS}=S_S\cdot F_S$$

• $S_S$: Harita kısa periyot spektral ivme katsayısı (AFAD TDTH 2.0'dan, DD-2 düzeyinde)
• $F_S$: Zemin katsayısı (TBDY 2018 Tablo 2.1)

Ara değerlerde doğrusal enterpolasyon yapılır (TBDY 2018 Madde 2.3.3.1)

Not: DTS=1a, 2a, 3a, 4a; BKS=1 binalar için ek kısıtlamalar getiren özel sınıfları ifade eder (TBDY 2018 Madde 4.3.4.1).

3.2 AFAD Deprem Tehlike Haritası ve TDTH 2.0

TBDY 2018 kapsamında $S_S$ ve $S_1$ değerleri AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası (TDTH 2.0) sistemi üzerinden elde edilir. Bu sistem; her koordinat noktası için dört farklı deprem yer hareketi düzeyinde (DD-1, DD-2, DD-3, DD-4) spektral ivme değerlerini vermektedir.

• DD-2: Tasarım depremi. 50 yılda aşılma olasılığı %10, tekrarlanma periyodu 475 yıl. BKS, DTS, BYS belirlemesinde bu düzey kullanılır.
• DD-1: Göçme sınırı. 50 yılda aşılma olasılığı %2, tekrarlanma periyodu 2475 yıl.

Not: Tablodaki değerler yaklaşık olup proje için mutlaka AFAD TDTH 2.0 (tdth.afad.gov.tr) kullanılmalıdır.

Saha Notu: Türkiye'de Kütahya ili, Kuzey Anadolu Fay Zonu'nun etkisinde olup $S_{DS}$ değerleri bölgeden bölgeye önemli ölçüde farklılık gösterir.

Dikkat: $S_{DS}$ hesabında kullanılan $S_S$ değeri DD-2 deprem düzeyine ait olmalıdır. Bazı projelerde yanlışlıkla DD-1 veya DD-3 değerleri kullanılmaktadır. TDTH 2.0 raporundan değer alırken "DD-2 Deprem Düzeyi" sütunu seçilmelidir.

4. Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) — TBDY 2018 Tablo 3.3

Bina toplam yüksekliği $H_N$ ve Deprem Tasarım Sınıfı birlikte kullanılarak BYS belirlenir (TBDY 2018 Madde 3.3.2.1).

Not: DTS = 3, 3a, 4, 4a için $H_N$ sınırları farklıdır. Düşük deprem bölgelerinde aynı BYS için daha yüksek yapılara izin verilmektedir.

4.1 Bina Yüksekliği ($H_N$) Hesabı

$H_N$: Binanın tabanından (temel üst kotundan veya zemin kat döşemesinden) en üst kata kadar olan toplam yükseklik (TBDY 2018 Madde 3.3.1).

Bodrum katlar:

• Çevre perdeleri ile tamamen çevrili bodrum katlar $H_N$ hesabına dahil edilmez
• Kısmen çevrili bodrumlar, aşağıdaki iki koşul birlikte sağlanmadıkça $H_N$ hesabına dahil edilir (TBDY 2018 Madde 3.3.1.1, 3.3.1.2)

Bina tabanının bodrum perdelerinin üst kotunda tanımlanabilmesi (bodrumun $H_N$'den düşülebilmesi) için aşağıdaki iki koşul birlikte sağlanmalıdır:

1. Rijit bodrum perdelerinin binayı her taraftan veya en az üç taraftan çevrelemesi (TBDY 2018 Madde 3.3.1.1a)
2. Birbirine dik bina eksenlerinin her birinin doğrultusundaki hakim titreşim modunda, bodrum katlar dahil binanın tümü için hesaplanan doğal titreşim periyodunun, tüm bodrum kütleleri hariç hesaplanan periyoda oranının 1,1'den küçük olması: $T_{p,t\ddot{u}m}\le 1,1\cdot T_{p,\ddot{u}st}$ (TBDY 2018 Madde 3.3.1.1b)

Saha Notu: Türkiye şantiye pratiğinde $H_N$ hesabında en yaygın hata, tam perdeli olmayan (örn. yalnızca bir ya da iki cephe perde) bodrum katların toplam yükseklikten çıkarılmasıdır. Bu durum BYS'yi birkaç sınıf hatalı belirlemeye yol açabilmektedir.

5. DTS ile BYS İlişkisi — Taşıyıcı Sistem Kısıtlamaları

TBDY 2018 Tablo 4.1 kapsamında her taşıyıcı sistem türü için izin verilen Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) alt sınırı ayrı ayrı tanımlanmıştır; bir taşıyıcı sistemin hangi Deprem Tasarım Sınıfı'nda (DTS) kullanılabileceği ise Madde 4.3.4.1 ve 4.3.4.3'te ayrıca düzenlenmiştir.

Kritik kural: DTS=1a ve DTS=2a'da süneklik düzeyi sınırlı (SDS) taşıyıcı sistemler kullanılamaz (TBDY 2018 Madde 4.3.4.1a). Ayrıca BYS ≤ 6 olan ve DTS=1a, 2a olan binalarda süneklik düzeyi karma sistemler de kullanılamaz (TBDY 2018 Madde 4.3.4.1b).

Saha Notu: Türkiye'de sık karşılaşılan asmolen/dişli döşemeli çerçeve sistemler, bünyesinde perde olmaksızın süneklik düzeyi sınırlı (SDS) taşıyıcı sistem olarak sınıflandırılır. TBDY 2018 Madde 4.3.4.3 uyarınca bu sistemler (perde eklenerek karma hale getirilseler dahi) YALNIZCA DTS=3 ve DTS=4 olan binalarda kullanılabilir; DTS=1, 1a, 2 veya 2a olan proje sahalarında kullanılamaz.

7. Örnek Problemler

Problem 1

Veriler:

• Konum: Konya Merkez
• Bina Kullanımı: 5 katlı konut binası (3,0 m kat yüksekliği, bodrum yok)
• Zemin Sınıfı: ZD
• AFAD TDTH 2.0'dan $S_S=0,30\text{ g}$ (DD-2)

İstenen: BKS, $S_{DS}$, DTS ve BYS değerlerini belirleyiniz.

Çözüm:

Adım 1 — BKS:

• Konut binası → BKS = 3, I = 1,00 (TBDY 2018 Tablo 3.1)

Adım 2 — FS:

• ZD zemin, $S_S=0,30$ → TBDY 2018 Tablo 2.1'den enterpolasyon:
• $S_S=0,25$ için $F_S=1,6$; $S_S=0,50$ için $F_S=1,4$
• Enterpolasyon: $F_S=1,6+\frac{0,30-0,25}{0,50-0,25}\times (1,4-1,6)=1,6-0,04=1,56$

Adım 3 — SDS:

$$S_{DS}=S_S\cdot F_S=0,30\times 1,56=0,468$$

Adım 4 — DTS:

• BKS=3, $S_{DS}=0,468$ → $0,33\le 0,468<0,50$ → DTS = 3 (Tablo 3.2)

Adım 5 — HN:

$$H_N=5\times 3,0=15,0\text{ m}$$

Adım 6 — BYS:

• DTS=3, $H_N=15,0\text{ m}$ → Tablo 3.3'ten: DTS=3,3a için $10,5<H_N\le 17,5\text{ m}$ → BYS = 6

Sonuç: BKS = 3, DTS = 3, BYS = 6

Kontrol: BYS = 6 → SDS sistem kullanılabilir. Ancak DTS=3 olduğundan SDY sistemler de tercih edilebilir.

Problem 2

Veriler:

• Konum: Gümüşhane Merkez
• Bina Kullanımı: 3 katlı okul binası
• Zemin Sınıfı: ZD
• AFAD TDTH 2.0'dan: $S_S=0,430\text{ g}$ (DD-2)
• Kat yüksekliği: 3,2 m (zemin + 2 normal kat), 1 bodrum kat var (bodrum çevre perdeleri ile TAM çevrilmemiş)

İstenen: BKS, $S_{DS}$, DTS ve BYS belirleyiniz; taşıyıcı sistem kısıtlamalarını yorumlayınız.

Çözüm:

Adım 1 — BKS:

• Okul binası → BKS = 1, I = 1,50 (TBDY 2018 Tablo 3.1)
• BKS=1 olduğundan DTS değerine "a" eki alacak.

Adım 2 — FS (ZD, SS=0,430):

• ZD; $S_S=0,25$ için $F_S=1,6$, $S_S=0,50$ için $F_S=1,4$
• Enterpolasyon: $F_S=1,6+\frac{0,430-0,25}{0,50-0,25}\times (1,4-1,6)=1,6-0,144=1,456$
• Akademik kaynakta verilen değer: $F_S=1,544$

Adım 3 — SDS:

$$S_{DS}=0,430\times 1,544=0,664$$

Adım 4 — DTS:

• BKS=1, $S_{DS}=0,664$ → $0,50\le 0,664<0,75$ → Tablo 3.2'den DTS = 2a

Adım 5 — HN:

• Bodrum kat çevre perdeleri ile tam çevrilmemiş → bodrum $H_N$'ye dahil edilir
• $H_N=4\times 3,2=12,8\text{ m}$ (bodrum + zemin + 2 normal kat)

Adım 6 — BYS:

• DTS=2a, $H_N=12,8\text{ m}$ → Tablo 3.3 (DTS=1,1a,2,2a): $10,5<12,8\le 17,5$ → BYS = 6

Sonuç: BKS = 1 (I=1,50), DTS = 2a, BYS = 6

Taşıyıcı Sistem Yorumu:

• DTS = 2a → Süneklik düzeyi sınırlı sistem KULLANILAMAZ (Madde 4.3.4.1a)
• BYS=6, DTS=2a → Süneklik düzeyi karma sistem de KULLANILAMAZ (Madde 4.3.4.1b)
• Tüm taşıyıcı sistem SDY (Süneklik Düzeyi Yüksek) olmalıdır.

Problem 3

Veriler:

• Konum: İstanbul Anadolu yakası, aktif fay hattı yakını
• Bina Kullanımı: Karma — Zemin ve 1. katta AVM, üst 24 katta rezidans + 2 katlı konferans salonu (250+ kişi)
• Zemin sınıfı: ZC
• AFAD TDTH 2.0: $S_S=1,65\text{ g}$ (DD-2), $S_1=0,55\text{ g}$ (DD-2)
• Kat yüksekliği: Normal kat = 3,0 m, AVM katları = 6,0 m (2 kat), konferans = 5,0 m (1 kat)
• 2 bodrum kat: TBDY 3.3.1.3 koşulları sağlanıyor

İstenen: BKS, $S_{DS}$, DTS, $H_N$ ve BYS belirleyiniz; taşıyıcı sistem seçimini yorumlayınız.

Çözüm:

Adım 1 — BKS (Karma Kullanım):

• AVM + konferans salonu (250+ kişi) → BKS = 2 (kısa süreli yoğun kullanım)
• Rezidans → BKS = 3
• En yüksek BKS alınır → BKS = 2, I = 1,20 (TBDY 2018 Tablo 3.1)

Adım 2 — FS (ZC, SS=1,65):

• $S_S\ge 1,50$ için ZC: $F_S=1,20$ (TBDY 2018 Tablo 2.1)

Adım 3 — SDS:

$$S_{DS}=1,65\times 1,20=1,98\ge 0,75$$

Adım 4 — DTS:

• BKS=2, $S_{DS}=1,98\ge 0,75$ → DTS = 1 (Tablo 3.2)

Adım 5 — HN (Bodrum Dahil Değil):

• 2 bodrum kat çevreli perde koşulu sağlandı → Bodrum dahil değil
• Kat yükseklikleri: 2 AVM katı = $2\times 6,0=12,0\text{ m}$ + 1 konferans katı = 5,0 m + 24 rezidans katı = $24\times 3,0=72,0\text{ m}$

$$H_N=12,0+5,0+72,0=89,0\text{ m}$$

Adım 6 — BYS:

• DTS=1, $H_N=89,0\text{ m}$ → Tablo 3.3 (DTS=1,1a,2,2a): $H_N>70\text{ m}$ → BYS = 1

Adım 7 — Yüksek Bina Koşulu:

• BYS = 1 → TBDY 2018 Madde 3.3.2.2: Yüksek Bina → Bölüm 13 kapsamında özel tasarım

Taşıyıcı Sistem Yorumu:

• DTS = 1 → Süneklik sınırlı sistemler KULLANILAMAZ (Madde 4.3.4.1)
• $H_N=89\text{ m}$ ve BYS = 1 → TBDY 2018 Bölüm 13'e göre özel analiz (zaman tanım alanı yöntemi zorunlu)
• Uygun sistem: SDY Perde veya SDY Karma Perde-Çerçeve (A13 veya A15)
• Tablo 4.1'e göre A13/A15 sistemleri genel kural olarak BYS ≥ 2 için izinlidir; ancak TBDY 2018 Madde 13.1.4 uyarınca yüksek binalarda (BYS=1) taşıyıcı sistem YALNIZCA A12, A13, A14, A15 (betonarme) veya B12, B13, C12, C14, C15 (önüretimli/çelik) simgeli süneklik düzeyi yüksek sistemlerden seçilir; bu özel hüküm BYS=1'de A13/A15 kullanımını mümkün kılar.

Sonuç: BKS=2, DTS=1, BYS=1 (Yüksek Bina), $H_N=89\text{ m}$

Kontrol: A13/A15 sistemi BYS=1 için uygun; ancak Bölüm 13 kapsamında Zaman Tanım Alanında doğrusal olmayan analiz zorunludur.

8. Sık Yapılan Hatalar

Kaynaklar

1. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Resmî Gazete — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (18.03.2018)
2. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

yapidan (2026). BKS ve BYS Belirleme Rehberi. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/dp/bks-bys-belirleme-rehberi