Deprem Mühendisliği Temelleri

7 / 10 makale

Özet

TBDY 2018 Bölüm 3.6, binaların deprem davranışını olumsuz etkileyen düzensizlikleri A-tipi (plan) ve B-tipi (düşey) olarak sınıflandırır. Plan düzensizlikleri A1 burulma, A2 döşeme süreksizliği ve A3 plan çıkıntılarıdır. Düşey düzensizliklerde B1 zayıf kat/dayanım düzensizliği, B2 yumuşak kat/rijitlik düzensizliği ve B3 taşıyıcı sistem düşey elemanlarının süreksizliği ayrı ayrı kontrol edilir.

1. Düzensizlik Kavramı ve Önemi

Yapısal düzensizlikler gerçek deprem hasarının başlıca nedenleri arasındadır. Yumuşak kat (soft-story) mekanizması, perde konum asimetrisinden kaynaklanan burulma ve üst-alt kat arasındaki ani rijitlik geçişleri; yeterli taşıyıcı kapasiteye sahip olmasına rağmen binalarda büyük hasarı tetikler.

San Francisco tipi ahşap zemin katlı bina yıkımı: zemin kat tamamen çökmüş (soft-story failure), ahşap yapı elemanları ve kat döşemesi açık hâlde görülüyor; tuğla ve ahşap döküntüler sokağa dağılmış; üst katlar çökmüş zemin katın üzerinde asılı kalmış — **Şekil 1 — Yumuşak Kat Çöküşü (Soft-Story Failure) Sahası**
B2 tipi yumuşak kat/rijitlik düzensizliğinin tipik sonucu olan zemin kat çöküşü; zemin katta perde veya dolgu duvar bulunmaması nedeniyle yanal rijitlik kaybı…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 1 — Yumuşak Kat Çöküşü (Soft-Story Failure) Sahası**
B2 tipi yumuşak kat/rijitlik düzensizliğinin tipik sonucu olan zemin kat çöküşü; zemin katta perde veya dolgu duvar bulunmaması nedeniyle yanal rijitlik kaybı yaşanmış, üst katlar zemin kata oturmuştur.

DP-007 yapısal düzensizlikler A1-A3 ve B1-B3 akış diyagramı: A1 burulma, A2 döşeme süreksizliği, A3 plan çıkıntı, B1 zayıf kat, B2 yumuşak kat, B3 düşey eleman süreksizliği — **Şekil 1.1 — DP-007 Düzensizlikler A1-A3 / B1-B3 Akışı**
Plan düzensizlikleri (A1 burulma, A2 döşeme süreksizliği, A3 plan çıkıntı) ve düşey düzensizlikler (B1 zayıf kat/dayanım, B2 yumuşak kat/rijitlik, B3 düşey…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 1.1 — DP-007 Düzensizlikler A1-A3 / B1-B3 Akışı**
Plan düzensizlikleri (A1 burulma, A2 döşeme süreksizliği, A3 plan çıkıntı) ve düşey düzensizlikler (B1 zayıf kat/dayanım, B2 yumuşak kat/rijitlik, B3 düşey taşıyıcı eleman süreksizliği); etki ve önlem kontrolü.

DP-007 plan ve düşey düzensizlikler görseli: A1 burulma, A2 döşeme boşluğu, A3 L plan, B1 zayıf kat, B2 yumuşak kat ve B3 düşey eleman süreksizliği — **Şekil 1.2 — Plan ve Düşey Düzensizlikler 6 Tip Görseli**
A1 burulma, A2 döşeme süreksizliği, A3 plan çıkıntısı; B1 zayıf kat/dayanım düzensizliği, B2 yumuşak kat/rijitlik düzensizliği ve B3 düşey taşıyıcı eleman…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 1.2 — Plan ve Düşey Düzensizlikler 6 Tip Görseli**
A1 burulma, A2 döşeme süreksizliği, A3 plan çıkıntısı; B1 zayıf kat/dayanım düzensizliği, B2 yumuşak kat/rijitlik düzensizliği ve B3 düşey taşıyıcı eleman süreksizliği. Görsel şematik bilgilendirme amaçlıdır.

2. Plan (A-Tipi) Düzensizlikleri

2.1 A1 — Burulma Düzensizliği

i'inci katta X veya Y deprem doğrultusunda en büyük göreli kat ötelemesinin ortalama göreli kat ötelemesine oranı:

\eta_{bi} = \frac{(\Delta_i)_{max}}{(\Delta_i)_{avg}} > 1{,}2

TBDY 2018 Şekil 3.1: iki katlı yapı döşemesinin plan görünümü; sağ üstte i+1'inci kat döşemesi, sol altta i'inci kat döşemesi; (Δi(X))max en büyük göreli öteleme sağ tarafta, (Δi(X))min sol tarafta; X deprem doğrultusunu gösteren ok; η_bi burulma düzensizliği katsayısı formülü altta — **Şekil 2 — A1 Burulma Düzensizliği: TBDY 2018 Şekil 3.1**
X deprem doğrultusunda i'inci katta (Δ_max) ve (Δ_min) göreli ötelemelerinin yerleri; η_bi = (Δ_max)/(Δ_avg) oranı 1,2'yi aşıyorsa A1 düzensizliği mevcuttur.

A1 mevcut ise:

η_bi > 1,2: A1 var, DTS 1 veya 2 ise yalnızca Mod Kombinasyon veya Zaman Tanım Alanı yöntemi kullanılabilir
η_bi > 2,0: Bina bu koşulda yapılamaz (TBDY 2018 Md. 3.6.2.1)

2.2 A2 — Döşeme Süreksizliği

Döşemede merdiven, asansör boşlukları ve benzeri nedeniyle net döşeme alanının brüt kat alanının %33'ünü aşması, veya herhangi bir eksen boyunca döşemenin ani rijitlik azalması.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 1: A2 — Döşeme Süreksizliği
Durum	Koşul	Sonuç
Toplam boşluk	$A_{boşluk} / A_{kat} > 0{,}33$	A2 var
Şerit kesit	Net kesit alanı < %75	A2 var

2.3 A3 — Plan Çıkıntıları

TBDY 2018 Şekil 3.3 ve 3.4: üst kısım L, T, artı (+) plan şekilli çıkıntılı bina tipleri; ax ve ay çıkıntı boyutları, Lx ve Ly bina toplam boyutları; alt kısım dört çerçeve şeması (a) normal çerçeve, (b) normal çerçeve, (c) geniş siyah perde kolonlu çerçeve, (d) iki dar siyah perde kolonlu çerçeve — **Şekil 3 — A3 Plan Çıkıntısı: TBDY 2018 Şekil 3.3**
L, T veya + plan geometrilerinde çıkıntı boyutunun (ax veya ay) toplam bina boyutuna (Lx veya Ly) oranı 0,2'yi aşması durumunda A3 düzensizliği oluşur.

\frac{a_x}{L_x} > 0{,}2 \quad \text{veya} \quad \frac{a_y}{L_y} > 0{,}2

3. Düşey (B-Tipi) Düzensizlikleri

3.1 B1 — Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat)

B1, betonarme yapılarda bir kattaki etkili kesme alanının üst kattaki etkili kesme alanına oranı üzerinden kontrol edilen dayanım düzensizliğidir. Rijitlik/yumuşak kat kontrolü B2 başlığında ayrı değerlendirilir.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 2: B1 — Zayıf Kat / Dayanım Düzensizliği
Kontrol	Koşul	Sınır
Etkili kesme alanı oranı	$(\sum A_e)_i / (\sum A_e)_{i+1}$	TBDY 2018 B1 sınırı
Kullanım	Betonarme kolon/perde etkin alanı	Proje özelinde doğrulanır

B1 riskini azaltmak için zemin katta kolon/perde sürekliliği, dolgu duvar etkileri ve kesme alanı dağılımı birlikte değerlendirilmelidir.

3.2 B2 — Komşu Katlar Arası Rijitlik Düzensizliği (Yumuşak Kat)

B2, göreli kat ötelemelerinden türetilen rijitlik oranı ile kontrol edilir. Açık zemin kat, yüksek kat, ani perde kesilmesi veya dolgu duvar dağılımındaki büyük değişimler yumuşak kat davranışını büyütebilir.

\eta_{ki} = \frac{(\Delta_i/h_i)_{ort}}{(\Delta_{i+1}/h_{i+1})_{ort}}

3.3 B3 — Taşıyıcı Sistem Düşey Elemanlarının Süreksizliği

TBDY 2018 Şekil 3.4 dört çerçeve şeması büyük görünüm: (a) normal çerçeve — kolonlar düzenli; (b) normal çerçeve alternatif; (c) büyük siyah dolgu perde içeren çerçeve — aks kaymayan yapı; (d) iki adet dar siyah dolgu perde içeren çerçeve — B3 sapma örneği — **Şekil 4 — B3 Taşıyıcı Sistem Düşey Elemanlarının Süreksizliği: TBDY 2018 Şekil 3.4**
Kolon veya perdenin alt katta devam etmemesi, kiriş/konsol üzerine oturtulması ya da düşey yük aktarım yolunun kesintiye uğraması B3…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 4 — B3 Taşıyıcı Sistem Düşey Elemanlarının Süreksizliği: TBDY 2018 Şekil 3.4**
Kolon veya perdenin alt katta devam etmemesi, kiriş/konsol üzerine oturtulması ya da düşey yük aktarım yolunun kesintiye uğraması B3 kapsamında özel kontrol gerektirir.

4. Analiz Yöntemi Seçimine Etkisi

SAP2000 3D kabuk eleman modeli: iki katlı yapıda yeşil döşeme plakaları, köşe kolonlar; pembe koordinat okları X ve Y yönünü gösteriyor; döşeme açıklıkları görülebiliyor; rijitlik merkezi ile kütle merkezi ayrı konumda — **Şekil 5 — SAP2000 3D Kabuk Eleman Modeli: Döşeme Rijitlik Analizi**
İki katlı yapının SAP2000 üç boyutlu modeli; yeşil döşeme kabuk elemanları ve köşe kolonlarla tanımlanmış; rijitlik merkezi ile kütle merkezinin…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 5 — SAP2000 3D Kabuk Eleman Modeli: Döşeme Rijitlik Analizi**
İki katlı yapının SAP2000 üç boyutlu modeli; yeşil döşeme kabuk elemanları ve köşe kolonlarla tanımlanmış; rijitlik merkezi ile kütle merkezinin farklı konumlarda bulunması burulma düzensizliğine işaret eder.

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 3: Analiz Yöntemi Seçimine Etkisi
Bina Yükseklik Sınıfı	Düzensizlik	İzin Verilen Yöntemler
BYS 1–2 (> 70 m)	—	Yalnızca Zaman Tanım Alanı
BYS 3–7	A1 yok, B tipi yok	EŞD + Mod Kombinasyon
BYS 3–7	A1 var (η > 1,2)	Tablo 4.4/4.6'ya göre modal analiz gerekliliği kontrol edilir
BYS 3–7	B1 veya B2 var	Mod Kombinasyon (artırım ile)
Herhangi	η > 2,0	Yapılamaz koşul

Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi TBDY 2018 şeması: sol üstte 10 katlı çerçevede F1-F10 yatay yükler ve kat noktaları; Tp periyot formülü ve birinci mod şekli; sağda Vt toplam taban kesme kuvveti formülü, SaE(T)/g ivme spektrumu; TA=0.056s, TB=0.279s, TL=6.000s değerleri işaretli — **Şekil 6 — Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi: TBDY 2018 Uygulama Şeması**
10 katlı çerçevede düşey kat yüklerinin Fn = Wn · Sae(Tp)/g katsayısıyla yatay kuvvetlere dönüştürülmesi; EŞD yöntemi yalnızca düzensizlik içermeyen…
Ayrıntılı açıklamayı göster
**Şekil 6 — Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi: TBDY 2018 Uygulama Şeması**
10 katlı çerçevede düşey kat yüklerinin Fn = Wn · Sae(Tp)/g katsayısıyla yatay kuvvetlere dönüştürülmesi; EŞD yöntemi yalnızca düzensizlik içermeyen veya sınırlı düzensizliği olan binalarda uygulanabilir.

5. Tasarım Akışı

Saha Notu: Türkiye'de yapı ruhsatı aşamasında ilgili idare tarafından yapısal düzensizlik kontrol tablosunun proje eki olarak sunulması talep edilmektedir. TBDY 2018 Tablo 3.1 ve 3.2'nin sistematik doldurulması bu gereksinimi karşılar.

Dikkat: A1 burulma düzensizliği hesabı, tasarım depremi etkisi altında hesaplanan göreli kat öteleme değerleri üzerinden yapılmalıdır. Statik hesaptan elde edilen ötelemeler bu kontrol için yeterli değildir; deprem analizinden elde edilen $\delta_i$ değerleri esas alınır.

Kaynakça

İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
TBDY 2018 Bölüm 3.6 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
TS EN 1998-1 (Eurocode 8) — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
ASCE 7-22.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Deprem Mühendisliği Temelleri

7 / 10 makale

DP-007Orta

Yapısal Düzensizlikler: A1–A3 ve B1–B3

Yapısal Düzensizlikler: A1–A3 ve B1–B3 için temel kavramları, uygulama adımları ve kritik mühendislik kontrollerini özetleyen pratik rehber.

Son güncelleme: 22 Mar 2026

•

6 dk okuma

Yapıdan Editör Kurulu · Editoryal kaynak kontrolündeBirincil/resmî kaynak doğrulaması bekliyorAyrıntılar

Hazırlayan: Yapıdan Editör Kurulu
Teknik/Editoryal kontrol: Teknik doğrulama bekliyor
Son kontrol tarihi: Teknik doğrulama bekliyor
İçerik sürümü: 3.0
Kaynak durumu: Birincil/resmî kaynak doğrulaması bekliyor

Kaynak durumu: Birincil/resmî kaynak doğrulaması bekliyor. Teknik karar öncesinde resmî kaynakla teyit edilmelidir.

Sorumluluk/kapsam: Bu içerik genel bilgilendirme ve editoryal kaynak kontrolü amacıyla hazırlanır; proje, saha veya uygulama kararı için yetkili mühendis/kurum değerlendirmesinin yerine geçmez.

Özet

1. Düzensizlik Kavramı ve Önemi