TBDY 2018 Nedir? Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği Tam Rehberi 2026

TBDY 2018 Nedir? Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği Tam Rehberi 2026

TBDY 2018 (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği — 2018), Türkiye'de 18 Mart 2018 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan ve 1 Ocak 2019 itibarıyla yürürlüğe giren güncel deprem tasarım şartnamesidir. DBYBHY 2007'nin yerini alan bu yönetmelik, dört bölgeli statik deprem haritası yerine sürekli spektral ivme değerleriyle çalışan çağdaş bir tehlike modeli kurar; yüksek binalar, taban izolasyonlu sistemler ve mevcut yapı değerlendirmesi için ayrı bölümler içerir. Mühendisin güncel projesinde referans alacağı birincil doküman TBDY 2018'dir.

İçindekiler

1. TBDY 2018'in Kapsamı ve Amacı
2. Temel Kavramlar: DTS, BKS, R, D
3. Deprem Yer Hareketi ve Tasarım Spektrumu
4. Analiz Yöntemleri
5. Düzensizlik Kontrolleri
6. Kat Ötelenme ve Performans Sınırları
7. Performansa Dayalı Tasarım (PDT)
8. Betonarme Yapılar için Bölüm 7 Özet
9. Çelik Yapılar için Bölüm 9 Özet
10. Mevcut Yapı Değerlendirmesi (Bölüm 15)
11. 2025 Taslak Revizyonu
12. SSS

1. TBDY 2018'in Kapsamı ve Amacı

TBDY 2018, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde inşa edilen tüm bina ve bina türü yapılar için geçerli olan bağlayıcı deprem tasarım yönetmeliğidir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yayımlanan bu doküman, aşağıdaki yapı tiplerini kapsar:

• Konut, işyeri, ticaret binaları
• Hastane, okul, kamu binaları
• Endüstriyel tesis binaları
• Tarım ve depolama yapıları
• Taban izolatörlü ve sismik damperli binalar
• 70 m üzeri yüksek binalar (ek kurallarla)
• Mevcut yapıların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi (Bölüm 15)

Yönetmelik 16 bölümden oluşur ve köprü, baraj, liman yapıları kapsama girmez (bunlar için ayrı şartnameler uygulanır).

1.1 Yönetmeliğin temel felsefesi

TBDY 2018 üç seviyeli bir performans hedefi yaklaşımı benimser:

Tablo: 1.1 Yönetmeliğin temel felsefesi özeti.

Her yapı kategorisinin (BKS) bu dört deprem seviyesinde hedefleyeceği performans farklıdır. Standart konutlar DD-2 seviyesinde KH performansını sağlayacak şekilde tasarlanır.

1.2 DBYBHY 2007'den farklar

Tablo: 1.2 DBYBHY 2007'den farklar özeti.

Daha detaylı karşılaştırma için TBDY 2018 vs DBYBHY 2007 karşılaştırması okunabilir.

2. Temel Kavramlar: DTS, BKS, R, D

2.1 Bina Kullanım Sınıfı (BKS)

TBDY 2018 Tablo 3.1, binaları üç kullanım sınıfına ayırır:

Tablo: 2.1 Bina Kullanım Sınıfı (BKS) özeti.

BKS değeri ne kadar küçükse (1→3 yönünde), deprem tasarım kriterleri o kadar katıdır.

2.2 Deprem Tasarım Sınıfı (DTS)

DTS, kısa periyot tasarım spektral ivmesi SDS ile BKS çapraz tablosundan belirlenir:

Tablo: 2.2 Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) özeti.

Her DTS seviyesinin kendi detay kuralları (sarılma, bindirme, birleşim) vardır. DTS için kısa tanım dts deprem tasarim sinifi terimi sözlük sayfasındadır.

2.3 Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı (R)

R değeri, sistemin elastik ötesi sünekliğini ve enerji sönümleme kapasitesini temsil eder. Tipik değerler:

Tablo: 2.3 Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı (R) özeti.

Yüksek R değeri daha düşük tasarım kuvveti verir ama detaylandırma katı olur (sarılma etriyesi, güçlü kolon-zayıf kiriş, vb.).

2.4 Dayanım Fazlalığı (D) ve Bina Önem Katsayısı (I)

• D: R'nin tersi mantığıyla, sistemin öngörülen ilk akma noktasından nihai taşıma kapasitesine kadar rezervidir
• I: BKS'ye bağlı önem katsayısı — BKS=1'de 1,5; BKS=2'de 1,0; BKS=3'de 1,2

Tasarım taban kesme kuvveti, sonuç olarak bu dört değerin (SDS, R, D, I) birleşiminden çıkar.

3. Deprem Yer Hareketi ve Tasarım Spektrumu

3.1 AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası

TBDY 2018, deprem hareketlerini "bölge" değil, proje koordinatı bazında tanımlar. Adım adım süreç:

1. AFAD web servisinden (tdth.afad.gov.tr) proje enlem/boylamı girilir
2. Zemin sınıfı (ZA-ZE) belirtilir
3. Dört deprem düzeyi için SS (kısa periyot) ve S1 (1 sn periyot) değerleri alınır

3.2 Yerel zemin katsayıları

Zemin sınıfına göre tablo değerlerle:

$$S_{DS} = S_S \cdot F_S$$

$$S_{D1} = S_1 \cdot F_1$$

FS ve F1 katsayıları TBDY 2018 Tablo 2.1 ve 2.2'den alınır. Z1 (kaya) için FS ≈ 0,8; Z4 (yumuşak zemin) için FS ≈ 1,6 tipik değerlerdir.

3.3 Tasarım spektrumu eğrisi

Üç bölgeli bir eğri:

$$T_A = 0{,}2 \cdot \frac{S_{D1}}{S_{DS}}, \quad T_B = \frac{S_{D1}}{S_{DS}}, \quad T_L = 6 \text{ sn}$$

• T < TA: Doğrusal yükselen kısa periyot bölgesi
• TA ≤ T ≤ TB: Sabit plato (Sae = SDS)
• T > TB: Hiperbolik düşüş (Sae = SD1/T)

Detay hesap için tasarim spektrumu hesaplama aracı aracı kullanılabilir.

3.4 Spektral ivme katsayısı ve C1R1 redüksiyonu

Elastik tasarım spektral ivmesi Sae(T1), sistem davranış katsayısı ile indirgenir:

$$S_{aR}(T_1) = \frac{S_{ae}(T_1)}{R_a(T_1)}$$

Burada Ra, periyota ve süneklik düzeyine bağlı redüksiyon katsayısıdır. Kısa periyotlarda (T1 < TB) Ra daha küçük; uzun periyotlarda R'ye yaklaşır.

3.5 Düşey deprem bileşeni

TBDY 2018 Madde 4.4.3: Aşağıdaki durumlarda düşey bileşen ihmal edilmez:

• Konsol kiriş ve döşemelerde
• Öngerilmeli elemanlarda
• Yatay uzantısı 20 m üzeri döşemelerde
• DD-1 seviyesi kontrollerinde (PDT'de)

Düşey spektral ivme Sag = 2/3 · Sae olarak alınır.

4. Analiz Yöntemleri

TBDY 2018 Bölüm 4, dört analiz yöntemi tanımlar:

4.1 Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi (ED)

Uygulama sınırları:

• Bina yüksekliği HN ≤ 40 m
• Tüm kat planları düzenli
• A1 (planda burulma) ve B2 (rijitlik farkı) düzensizlikleri yok

Taban kesme kuvveti:

$$V_t = m \cdot S_{aR}(T_1) \cdot I \cdot N$$

N: çok katlı yapı modifikasyon katsayısı. Bu kuvvet yüksek modların yaklaşık etkisi için %10 artırılarak kat seviyelerine üçgen dağılımla uygulanır.

4.2 Mod Süperpozisyonu (Çözüm Spektrumu Yöntemi)

Modal analiz ile bulunan ilk N mod (kütle katılım oranları toplamı ≥ %90 olmalı) spektral ivme ile çarpılır; kareler toplamının karekökü (SRSS) veya tam kareler dağılımı (CQC) ile birleştirilir.

Zorunlu olduğu durumlar:

• HN > 40 m
• A1 (burulma) veya B2 (rijitlik farkı) düzensizlik var
• BKS=1 binalarda HN > 25 m

4.3 Zaman Tanım Alanı Doğrusal Analiz (ZTAD)

En az 11 gerçek deprem kaydı (hedef spektrumla ölçeklenmiş) kullanılır. Yüksek binalar (HN > 70 m) ve performansa dayalı tasarım için zorunludur. Sonuçlar ortalama ve zarfa göre kombine edilir.

4.4 Zaman Tanım Alanı Doğrusal Olmayan Analiz (ZTDOA)

Plastik mafsal modelleri (yoğunlaşmış) veya distribüted plastisite kullanılır. Performansa dayalı tasarımda gerekçelendirmede esas alınır. Yazılım seçimi kritik — Perform3D, SAP2000, OpenSees popüler.

4.5 Yöntem seçim kararı — karar ağacı

flowchart TD
    A[HN ne kadar?] --> B{HN ≤ 40 m?}
    B -- Evet --> C{Düzensizlik A1, B2?}
    C -- Hayır --> D[ED yöntemi yeterli]
    C -- Evet --> E[Mod süperpozisyonu]
    B -- Hayır --> F{HN ≤ 70 m?}
    F -- Evet --> E
    F -- Hayır --> G[ZTAD zorunlu]
    G --> H{BKS=1 + HN > 40?}
    H -- Evet --> I[PDT + ZTDOA]

5. Düzensizlik Kontrolleri

TBDY 2018 Madde 3.6, plan ve düşey doğrultuda altı temel düzensizlik türü tanımlar. Her biri için geometrik, dayanım veya rijitlik bazlı kriterler kontrol edilir.

5.1 Planda düzensizlikler

Tablo: 5.1 Planda düzensizlikler özeti.

5.2 Düşeyde düzensizlikler

Tablo: 5.2 Düşeyde düzensizlikler özeti.

5.3 Zemin kat dolgu duvar etkisi

TBDY 2018 pratikte sık görülen bir tehlikeye dikkat çeker: zemin katta dükkan için dolgu duvar yok, üstteki katlarda var — bu durum zemin katta B2 yumuşak kat/rijitlik düzensizliği oluşturabilir. Aynı katta dayanım eksikliği varsa B1 zayıf kat kontrolü ayrıca yapılmalıdır.

Çözüm: Zemin kata perde duvar eklemek veya ilk katın kolon kesitlerini %20-30 büyütmek. Perde duvar tasarımı rehberi bu konuyu detaylandırır.

6. Kat Ötelenme ve Performans Sınırları

6.1 Göreli kat ötelenme sınırı

TBDY 2018 Madde 4.9.1.2:

$$\lambda \cdot \frac{\Delta_i^{(X)}}{h_i} \le 0{,}008 \cdot \frac{R}{\Omega}$$

Burada:

• Δi: göreli kat ötelenmesi
• hi: kat yüksekliği
• λ: 0,3 (BKS=1), 0,5 (BKS=2)
• R: yapı davranış katsayısı
• Ω: dayanım fazlalığı katsayısı (2-3)

Örnek: R=8, Ω=3, BKS=2 için sınır:

$$\lambda \cdot \frac{\Delta_i}{h_i} \le 0{,}008 \cdot \frac{8}{3} = 0{,}0213$$

λ=0,5 uygulayınca bu sınır Δi/hi ≤ 0,0107 (%1,07) olur.

6.2 Ötelenme sınırı aşılırsa

Üç çözüm yolu:

1. Perde duvar ekle: En etkili; ötelenme %40-60 azalır
2. Kolon kesitlerini büyüt: Rijitliği artırır, ekonomik değildir
3. Taşıyıcı sistem değiştir: Çerçeve → Perde-çerçeve dönüşümü

Pratik kontrol için goreli otelemesi hesaplama aracı aracı kullanılabilir.

6.3 İkinci mertebe (P-Delta) etkisi

Kat kaymaları büyükse eksenel kuvvetin yanal kaymayla çarpımından ek moment doğar:

$$\theta_i = \frac{\sum N_i \cdot \Delta_i}{V_i \cdot h_i} \le 0{,}12$$

Sınır aşılırsa ikinci mertebe analizi yapılır. P-Delta etkisi sözlük sayfası konuyu daha detaylı açıklar.

7. Performansa Dayalı Tasarım (PDT)

7.1 PDT ne zaman zorunlu?

TBDY 2018 Madde 13:

• Tüm yapılar için HN > 70 m
• BKS=1 binalar için HN > 40 m
• İsteğe bağlı olarak herhangi bir yapı için (gönüllü PDT)

7.2 Performans hedefleri matrisi

Tablo: 7.2 Performans hedefleri matrisi özeti.

(KK = Kesintisiz Kullanım, SH = Sınırlı Hasar, KH = Kontrollü Hasar, GÖ = Göçme Önleme)

7.3 PDT iş akışı

1. Tasarım önbilgi: Lineer analizle ön boyutlama
2. Doğrusal olmayan modelleme: Plastik mafsal/eleman modelleri, malzeme doğrusal olmayan davranışı
3. Çok seviyeli deprem kayıtları: DD-1, DD-2, DD-3 için en az 11 kayıt çifti
4. ZTDOA analizi: Her kayıt için plastik dönme, yer değiştirme, kesme tepkisi
5. Performans kontrolü: Hedeflerle eşleştir — dönme sınırları, plastik mafsal hasar seviyesi

7.4 Performansa dayalı tasarımın avantajları

• Daha gerçekçi güvenlik değerlendirmesi
• Yüksek binalarda ekonomik kazanç (%10-20 daha az beton/donatı)
• Taban izolatörü, sismik damper gibi yenilikçi sistemler için gerekli
• Mevcut yapılarda güçlendirme tasarımında tercih edilir

Daha detaylı okuma: Performansa dayalı deprem mühendisliği makalesi.

8. Betonarme Yapılar için Bölüm 7 Özet

TBDY 2018 Bölüm 7, betonarme yapıların sismik detay kurallarını belirler. Ana başlıklar:

8.1 Minimum malzeme kalitesi

Tablo: 8.1 Minimum malzeme kalitesi özeti.

8.2 Kolon kuralları

• Minimum kesit: 300 × 300 mm
• Boyuna donatı: 0,01 ≤ ρ ≤ 0,04
• Eksenel yük oranı: Nd/(Ac·fck) ≤ 0,40
• Sarılma uzunluğu: lu = max(ln/6, h, 500 mm)

Detaylar için betonarme kolon tasarımı mühendis rehberi ve betonarme tasarım rehberi pillar.

8.3 Kiriş kuralları

• Minimum kesit: 250 × 300 mm
• Minimum donatı: ρmin = 0,8·fctd/fyd
• Maksimum donatı: ρmax = 0,02 + ρ' (çift donatılı)
• Sarılma bölgesi: 2h (kiriş yüksekliğinin 2 katı)

8.4 Perde duvar kuralları

• Minimum et kalınlığı: 200 mm (DTS 1-2) veya 150 mm (DTS 3-4)
• Uç bölgesi: Hw/4 veya lw/2'nin küçüğü kadar
• Boyuna donatı: ρ ≥ 0,002

Detay: Perde duvar tasarımı ve hesap örnekleri.

8.5 Kolon-kiriş birleşim

Güçlü kolon–zayıf kiriş kontrolü:

$$\sum M_{rc} \ge 1{,}2 \sum M_{rb}$$

Birleşim kesme kontrolü ve etriye devamı kolon-kiriş birleşim bölgesi tasarımı TBDY 2018 makalesinde örneklenir.

9. Çelik Yapılar için Bölüm 9 Özet

Çelik yapılar için Bölüm 9 temel kuralları:

9.1 Çelik sınıfı

Minimum S235; deprem bölgelerinde S355 veya S420 önerilir. Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerde ReH/Rm oranı ≤ 0,85 ve minimum uzama %20 şartı vardır.

9.2 Taşıyıcı sistem tipleri

Tablo: 9.2 Taşıyıcı sistem tipleri özeti.

9.3 Birleşim detaylandırması

Moment dirençli çerçevelerde prekalifiye kaynak prosedürleri (RBS, WUF-B) veya bulonlu uç plaka birleşimleri kullanılır. Detay: çelik yapı birleşim detayları.

9.4 Yanal burkulma ve başlık kuşatması

Kirişlerde kritik mesafe Lp ve Lr hesapları yapılır; derz yok ise yanal burkulma kontrolü yapılır. Yanal burkulma sözlük sayfası temel kavramları verir.

Daha kapsamlı çelik rehber: çelik tasarım rehberi (pillar).

10. Mevcut Yapı Değerlendirmesi (Bölüm 15)

TBDY 2018 Bölüm 15, mevcut yapıların deprem performans değerlendirmesini ve güçlendirme tasarımını belirler.

10.1 Bilgi düzeyi

Tablo: 10.1 Bilgi düzeyi özeti.

Bilgi düzeyi katsayısı ile malzeme dayanımları çarpılarak hesaba giren güvenli değerler azaltılır (sınırlıda 0,75 katsayısı).

10.2 Değerlendirme iş akışı

1. Röleve + yerinde beton/donatı testi
2. Taşıyıcı sistem modellenmesi
3. Doğrusal/doğrusal olmayan analiz
4. Performans hedefiyle karşılaştırma
5. Yetersizse güçlendirme tasarımı

Detaylı süreç: Mevcut yapıların deprem güçlendirilmesi.

10.3 Güçlendirme yöntemleri

• Mantolama: Kolon/perde kesit büyütme (%40-60 kapasite artışı)
• Çelik şerit / yamama: Yerel yetersizlik için
• CFRP sargı: Sünek ve hızlı uygulama
• Taban izolasyonu: Hastane, müze gibi kritik yapılar için
• Tüp içinde tüp: Çift perde sistemi

Karar kriterleri için güçlendirme vs yıkıp yeniden yapma karşılaştırması okunmalı.

11. Taslak Revizyon Notları Nasıl Kullanılmalı?

Bu bölüm kesin tasarım kuralı değildir. Resmî Gazete'de yayımlanmış ve yürürlüğe girmiş metin bulunmadıkça taslak revizyon duyuruları yalnızca hazırlık/karşılaştırma amacıyla değerlendirilmelidir.

11.1 Kontrol ilkesi

1. Yürürlükteki TBDY 2018 metni ve madde numarası esas alınır.
2. Taslak bir değer, statik proje hesabında “zorunlu” hüküm gibi yazılmaz.
3. Taslakla paralel kontrol yapılıyorsa raporda “bilgilendirme/ileri kontrol” olarak ayrı gösterilir.
4. Kesinleşen değişiklikler yürürlük tarihi, Resmî Gazete bilgisi ve madde numarasıyla güncellenir.

11.2 Yayınlandığında güncellenecek başlıklar

• Eksenel yük sınırları
• Donatı sınıfı ve bindirme koşulları
• Sarılma bölgesi uzunlukları
• Göreli kat ötelemesi ve perde koşulları
• Geçiş hükümleri ve yürürlük tarihi

Bu başlıklar resmî metin yayımlandığında madde numarasıyla yeniden yazılmalıdır.

12. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Bu bölümde TBDY 2018 hakkında en sık sorulan 10 soru yanıtlanır — frontmatter FAQ'larında listelenmiştir; çapraz referans için yönetmelik özeti makalesi ve TBDY 2018 nedir sözlük okunabilir.

Sonraki Adımlar ve İlgili İçerikler

Hesaplama araçları

• Tasarım Spektrumu Hesaplayıcı — SS, S1 değerlerinden spektrum grafiği
• Taban Kesme Kuvveti — ED yöntemiyle hızlı kontrol
• Bina Periyodu Hesaplama — T1 ampirik formül
• Kat Kuvvetleri Dağılımı — Üçgen dağılım
• Düzensizlik Kontrolü — A1, B1, B2 hızlı analiz
• Göreli Ötelenme Sınırı — Kat drift kontrol

İlgili rehberler

• Betonarme Tasarım Rehberi (Pillar)
• Betonarme Kolon Tasarımı Rehberi
• Deprem Yüküne Göre Bina Analizi Rehberi
• Temel Tasarımı Rehberi

İlgili makaleler

• TBDY 2018 Deprem Yükü Hesabı — 5 Katlı Bina Örneği
• Deprem Bölgeleri ve Tasarım Spektrumu
• Performansa Dayalı Deprem Mühendisliği
• Mevcut Yapıların Deprem Güçlendirilmesi
• 2024 Bina Yönetmeliği Değişiklikleri Özet

Karşılaştırmalar

• TBDY 2018 vs DBYBHY 2007
• Statik vs Dinamik Analiz Yöntemleri
• Güçlendirme vs Yıkıp Yeniden Yapma

Sözlük referansları

• TBDY 2018 Nedir?
• DTS (Deprem Tasarım Sınıfı)
• KBS (Bina Kullanım Sınıfı)
• Spektral İvme
• Doğal Titreşim Periyodu
• R — Yapı Davranış Katsayısı

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.