TBDY 2018 vs DBYBHY 2007: Deprem Yönetmelikleri Kapsamlı

TBDY 2018, Türkiye'nin 2007 tarihli DBYBHY yönetmeliğini yerini almış ve deprem tasarım anlayışını kökünden değiştirmiştir. Sadece katsayı değişikliği değil; tehlike haritası (5 bölge → sürekli harita), spektrum formatı (iki parametre → dört parametre), zemin sınıflandırması (Z1–Z4 → ZA–ZF), performans hedefleri (tek seviye → çok seviyeli) ve çelik yapılar bölümü (ilk kez) eklenmiştir. Bu rehber, iki yönetmelik arasındaki farkları tablolar, formüller ve 2026 itibarıyla uygulama durumuyla ortaya koyar.

Yazar deneyimi: İnş. Müh. Can Öztürk — 12+ yıl mevcut yapı değerlendirme, 300+ bina performans analizi. Bu karşılaştırma 2011–2018 DBYBHY projelerinden ve 2018–2026 TBDY uygulamalarından derlenen saha verilerine dayanır.

1. TL;DR — Temel Farklar

Tablo: 1. TL;DR — Temel Farklar özeti.

Pratik karar: 2019 sonrası yeni projelerde yürürlükteki ana metin TBDY 2018'dir. DBYBHY 2007 mevcut yapılar ve tarihsel kıyas için referans olarak kullanılır. Resmî Gazete'de yayımlanmamış revizyon taslakları uygulama hükmü gibi değerlendirilmemelidir.

2. Tarihsel Geçiş (1975 → 1998 → 2007 → 2018 → 2025?)

Türkiye deprem yönetmelikleri 50 yıllık bir evrim geçirmiştir:

timeline
    title Türkiye Deprem Yönetmelikleri Evrimi
    1975 : ABYYHY 1975
         : İlk modern yönetmelik
    1998 : ABYYHY 1998
         : Kapasite tasarımı giriş
         : Z1-Z4 zemin sınıfı
    2007 : DBYBHY 2007
         : 17 Ağustos 1999 dersleri
         : 5 bölge harita güncellendi
    2018 : TBDY 2018
         : AFAD yeni harita
         : Performans bazlı tasarım
         : Çelik yapılar eklendi
    Taslak : Resmîleşmemiş revizyon notları
           : Yürürlüğe girmeden tasarım hükmü sayılmaz
           : Madde numarasıyla doğrulanmalıdır

Her geçişin ana dürtüsü

Tablo: Her geçişin ana dürtüsü özeti.

3. Deprem Tehlike Haritası

DBYBHY 2007 — 5 sabit bölge

Türkiye 5 bölgeye ayrılmıştı:

Tablo: DBYBHY 2007 — 5 sabit bölge özeti.

Eksik: Kocaeli şehir merkezi bölge 1 ile Kocaeli-Sakarya sınırındaki kırsal alan arasında aynı katsayı verilirdi. Yerel fay distansı (fault distance) dikkate alınmazdı.

TBDY 2018 — sürekli harita (AFAD)

AFAD 2018 Türkiye Deprem Tehlike Haritası her koordinat için özel değer verir. Harita tabanında aşağıdaki parametreler:

Tablo: TBDY 2018 — sürekli harita (AFAD) özeti.

Deprem düzeyleri (DD-1, DD-2, DD-3, DD-4)

TBDY 2018, DBYBHY'nin tek "tasarım depremi" anlayışını dört farklı seviyeye genişletti:

Tablo: Deprem düzeyleri (DD-1, DD-2, DD-3, DD-4) özeti.

Sayısal karşılaştırma — İstanbul Maltepe

Tablo: Sayısal karşılaştırma — İstanbul Maltepe özeti.

TBDY altında kısa periyot spektrumu (platform) efektif ivmesi ≈ $0{,}6 \cdot S_s = 0{,}81g$ — DBYBHY'nin 0,40g değerinin 2 katı. Bu, kolon boyutlarını ~%20-25 büyütür.

4. Tasarım Spektrumu (2 parametre vs 4 parametre)

DBYBHY 2007 — iki parametreli spektrum

$$S_{ae}(T) = A_0 \cdot I \cdot S(T)$$ $$S(T) = \begin{cases} 1 + 1{,}5 \cdot T/T_A & 0 \leq T \leq T_A \\ 2{,}5 & T_A \leq T \leq T_B \\ 2{,}5 \cdot (T_B/T)^{0{,}8} & T > T_B \end{cases}$$

Burada $T_A, T_B$ zemin sınıfına göre değişen periyotlar. Platform seviyesi 2,5 sabit.

TBDY 2018 — dört parametreli spektrum

$$S_{ae}(T) = \begin{cases} (0{,}4 + 0{,}6 \cdot T/T_A) \cdot S_{DS} & 0 \leq T \leq T_A \\ S_{DS} & T_A \leq T \leq T_B \\ S_{D1}/T & T_B \leq T \leq T_L \\ S_{D1} \cdot T_L / T^2 & T > T_L \end{cases}$$

Burada:

$$S_{DS} = S_s \cdot F_S, \quad S_{D1} = S_1 \cdot F_1$$

$F_S, F_1$ zemin büyütme katsayıları (ZA-ZF'e bağlı). $T_A = 0{,}2 \cdot S_{D1}/S_{DS}$, $T_B = S_{D1}/S_{DS}$, $T_L \approx 6$ sn.

Spektrum karşılaştırması — Sayısal örnek

Senaryo: İstanbul, 5 katlı konut, zemin orta (Z2/ZC), T = 0,5 sn

Tablo: Spektrum karşılaştırması — Sayısal örnek özeti.

Fark: TBDY altında platform değeri %62 daha yüksek. Bu doğrudan kolon ve perde tasarımına yansır.

Uzun periyot davranış farkı

DBYBHY 2 sn sonrasında hala $T^{-0{,}8}$ düşüşü öngörürken, TBDY 6 sn sonrasında $T^{-2}$ keskin düşüş ister. Yüksek bina ve izolasyon sistemleri için bu fark kritiktir; 15+ katlı bir binanın uzun periyot tepkisi TBDY altında daha düşük hesaplanır.

5. Zemin Sınıflandırması (Z1-Z4 → ZA-ZF)

DBYBHY 2007 — 4 sınıf

Tablo: DBYBHY 2007 — 4 sınıf özeti.

TBDY 2018 — 6 sınıf (ZA-ZF)

Tablo: TBDY 2018 — 6 sınıf (ZA-ZF) özeti.

Zemin büyütme katsayıları ($F_S, F_1$)

TBDY 2018 zemin büyütme kısa ve uzun periyot için ayrı katsayı tanımlar:

Tablo: Zemin büyütme katsayıları ($FS, F1$) özeti.

Önemli: ZE zeminde uzun periyot büyütme ZA'ya göre 3 kat. Bu, yumuşak zeminde yüksek binanın deprem etkisinin ciddi arttığını gösterir.

Geçiş tablosu (yaklaşık)

Tablo: Geçiş tablosu (yaklaşık) özeti.

6. Bina Kullanım ve Performans Hedefleri

DBYBHY 2007 — önem katsayısı

Tek seviye performans: Can güvenliği. Önem katsayısı $I$:

Tablo: DBYBHY 2007 — önem katsayısı özeti.

TBDY 2018 — BKS + DTS + performans

Üç parametre ile performans hedefi tanımlanır:

Bina Kullanım Sınıfı (BKS):

Tablo: TBDY 2018 — BKS + DTS + performans özeti.

Deprem Tasarım Sınıfı (DTS):

DTS, $S_{DS}$ ve BKS kombinasyonundan belirlenir:

Tablo: TBDY 2018 — BKS + DTS + performans özeti.

Performans Hedefleri (4 seviye):

Tablo: TBDY 2018 — BKS + DTS + performans özeti.

BKS-DTS-Performans-Deprem düzeyi matrisi

Tablo: BKS-DTS-Performans-Deprem düzeyi matrisi özeti.

Önemli fark: DBYBHY tek deprem tek performans öngörürken, TBDY dört deprem düzeyi ile dört performans hedefi eşleştirir. Bu, performansa dayalı tasarımın (PBS) temelidir.

7. Düzensizlik Kontrolleri

DBYBHY 2007 — tek harf serileri

• A1, A2, A3 (plan düzensizlik)
• B1, B2, B3 (düşey düzensizlik)

Limitler genelde $\eta > 1{,}4$ veya $0{,}6$ gibi geniş bantlarla tanımlıydı.

TBDY 2018 — sertleştirilmiş limitler

Düzensizlik türleri aynı adla korundu ancak sınırlar değişti:

Tablo: TBDY 2018 — sertleştirilmiş limitler özeti.

Yeni kontroller (sadece TBDY)

• Betonarme perdelerin süreksizlik kontrolü (bodrum kat dahil)
• Zemin kat yumuşaklığı özel sınırlandırma
• Kolon/kiriş süreklilik sünek detay zorunluluğu

B3 yasağı — pratik etki

DBYBHY'de düşey süreksizlik (bir katta perde veya kolonun kesilmesi) belirli sınırlar altında izin verilirdi. TBDY 2018, DTS-1 ve DTS-2'de bunu tamamen yasaklar. Bu, 2018 sonrası projelerde "kat aşağı transfer kirişi" uygulamasını ciddi şekilde azalttı.

8. Analiz Yöntem Seçimi

DBYBHY 2007

Tablo: DBYBHY 2007 özeti.

TBDY 2018 — DTS + BKS + düzensizlik birlikte

Tablo: TBDY 2018 — DTS + BKS + düzensizlik birlikte özeti.

EDY taban kesme kuvveti

Her iki yönetmelikte:

$$V_t = \frac{W \cdot S_{ae}(T_1)}{R/I}$$

DBYBHY: $R$ = taşıyıcı sistem davranış katsayısı (betonarme çerçeve 4, perde 6, dolu çerçeve+perde 7).

TBDY: $R$ değeri yüksek süneklik için yerinde düşüktür (performans hedefiyle tutarlı):

Tablo: EDY taban kesme kuvveti özeti.

Aynı $R$ gibi görünse de, TBDY $R$ düşürücü faktörler (düzensizlik, süneklik seviyesi) daha sıktır; bu net olarak daha yüksek kesme kuvveti sonucunu verir.

9. Betonarme Kuralları (Detaylar Değişti)

DBYBHY ve TBDY'nin her ikisi de TS 500 referanslıdır, ancak deprem kurallarındaki ince ayar önemlidir.

Kolon sarılma (etriye) aralığı — kritik değişim

$s_{sarılma}$ sarılma bölgesi etriye aralığı:

Tablo: Kolon sarılma (etriye) aralığı — kritik değişim özeti.

Pratik etki: $\phi_{boyuna} = 20$ mm için aralık 160 mm → 120 mm. %25 daha sık etriye gerekir.

Sarılma bölgesi uzunluğu

$L_n$ (sarılma bölgesi) kolon net yüksekliği $h_n$'e göre:

Tablo: Sarılma bölgesi uzunluğu özeti.

Kiriş minimum donatı oranı

$\rho_{min}$ (alt donatı):

$$\rho_{min} = \frac{A_{st,min}}{b_w \cdot d} \geq 0{,}8 \cdot \frac{f_{ctd}}{f_{yd}}$$

DBYBHY sabit 0,005 önerirken, TBDY formülü kullanır. Tipik C30/37 + B500C: $\rho_{min} \approx 0{,}0033$ (TBDY) vs 0,005 (DBYBHY). TBDY bu noktada daha ekonomik.

Kolon-kiriş birleşim kontrolü

DBYBHY'de birleşim kontrolü minimaldı; TBDY 2018 birleşim kesme gerilmesi kontrolünü formülleriyle zorunlu kılar:

$$V_{kj} \leq 0{,}2 \cdot f_{cd} \cdot b_j \cdot h_j$$

Bu kontrol, zayıf birleşim nedeniyle 1999 depreminde gözlenen hasarları engellemek için eklendi.

10. Çelik Yapılar — Yeni Bölüm

DBYBHY 2007 çelik yapıları kapsam dışı bırakarak TS 648'e yönlendirirdi. TBDY 2018 ise çeliği Bölüm 9'da ayrıntılı ele alır:

Çelik taşıyıcı sistem sınıfları

Tablo: Çelik taşıyıcı sistem sınıfları özeti.

Birleşim tasarımı

TBDY Bölüm 9.7 prekalifiye birleşim tiplerini tanımlar:

• Kısa-uzun levha berkitmesiyle kaynaklı birleşim
• Kesilmiş flanşlı (reduced beam section - RBS) kaynaklı
• Yüksek mukavemetli bulonlu uzun levha birleşim

AISC 341 ve Eurocode 3 referanslarıyla uyumludur. Bu, Türkiye çelik yapı tasarımını uluslararası standarda yaklaştırdı.

Saha etkisi

2018-2026 arası Türkiye'de çelik yapı sayısı ~3 katına çıktı. Hangar, lojistik merkez, alışveriş merkezi çelik projeleri TBDY altında belirsiz kuralla değil, yönetmelikle ilerlemeye başladı.

11. 2026 İtibarıyla Uygulama ve Geçiş

Yeni binalar

Tablo: Yeni binalar özeti.

Mevcut yapıların durumu

1999-2018 arasında DBYBHY (1998 veya 2007) ile inşa edilmiş yapıların durumu:

• Performans değerlendirme: TBDY Bölüm 15 ile yapılır (mevcut kurallar referans)
• Ruhsat güncellemesi: Bölge değişikliği veya büyük tadilatta TBDY gerekir
• Güçlendirme projesi: TBDY Bölüm 15.7 ile
• Kentsel dönüşüm: Risk raporu (6306 sayılı Kanun) → mevcut yönetmelik kaynağı TBDY

Kahramanmaraş 2023 ve 2025 revizyon

2023 depremlerinden sonra deprem performansı tartışmalarında özellikle şu başlıklar öne çıktı:

1. Sıvılaşma kontrolü ve zemin iyileştirme kararları
2. Yapı-zemin etkileşimi ve modelleme kabulleri
3. Prefabrik birleşim kuralları ve uygulama denetimi

Bu başlıklardaki taslak veya sektör görüşleri, ancak Resmî Gazete'de yayımlanan yürürlük metni ve madde numarasıyla kesin tasarım kuralına dönüşür.

DBYBHY projelerinin geçerliliği

2019 öncesi DBYBHY ile onay almış ve ruhsat verilmiş projelerin mevcut izinleri geçerlidir. Ancak:

• Yeni yapı ruhsatı → TBDY 2018
• Mevcut ruhsatın yenilenmesi (3 yıl) → tekrar değerlendirme
• Büyük tadilat (kolon taşıma, yapı tipi değişikliği) → TBDY 2018

12. Karar/Eylem: Yapım Süreci Hangi Yönetmelik?

Yeni proje akış şeması

flowchart TD
  A[Yeni yapı projesi] --> B{Ruhsat yılı?}
  B -->|2019+| C[TBDY 2018 zorunlu]
  B -->|2007-2018| D[DBYBHY 2007]
  C --> E{Bina türü?}
  E -->|BKS-1 Hastane/İtfaiye| F[DTS seviye + KK hedef]
  E -->|BKS-2 Okul/AVM| G[DTS seviye + KH hedef]
  E -->|BKS-3 Konut/Ofis| H[DTS seviye + KH hedef]
  F --> I[AFAD haritası: Ss, S1, TL]
  G --> I
  H --> I
  I --> J[Zemin etüdü TS 1900: ZA-ZF]
  J --> K[Spektrum oluştur: SDS, SD1]
  K --> L{Düzensizlik kontrol?}
  L -->|Yok| M[EDY uygun]
  L -->|A1, B1 var| N[MBY zorunlu]
  L -->|Çok büyük veya BKS-1| O[ZTA zorunlu]
  M --> P[Kesit tasarım Bölüm 7]
  N --> P
  O --> P
  P --> Q[Temel Bölüm 16]
  Q --> R[Performans doğrulama]
  R --> S[Proje onay + Ruhsat]

Mevcut yapı değerlendirme akış

flowchart TD
  A[Mevcut yapı değerlendirme] --> B[Proje arşiv: orijinal yönetmelik]
  B --> C{Ruhsat yılı?}
  C -->|1998 öncesi| D[Yüksek risk varsayımı]
  C -->|1998-2018| E[DBYBHY kuralı + TBDY Bölüm 15]
  C -->|2019+| F[TBDY kural + TBDY Bölüm 15]
  D --> G[Saha tarama + donatı röntgen]
  E --> G
  F --> G
  G --> H[Beton karot + donatı kontrol]
  H --> I[TBDY Bölüm 15 performans analiz]
  I --> J{Performans hedefi?}
  J -->|KK/SH - uygun| K[Onay]
  J -->|GÖ yetersiz| L[Güçlendirme projesi]
  L --> M[Mantolama/çelik şerit/taban izolasyon]
  M --> I

Pratik özet

Tablo: Pratik özet özeti.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. TBDY 2018 ile DBYBHY 2007 arasında hangisi daha güvenli sonuç verir? TBDY 2018 daha güvenlidir; çünkü tehlike haritası keskinleşti, zemin sınıfları rafine edildi ve performans hedefleri çok seviyeli hale geldi. DBYBHY'ye göre genel olarak %15-25 daha yüksek kesit ve donatı oranı gerektirir.

2. Eski binam DBYBHY ile onaylandı. Güvenli mi? DBYBHY kurallarına uygun tasarlanan bir bina, deprem bölgesindeki gerçek riski alt tahmin etmiş olabilir. Performans değerlendirmesi (TBDY Bölüm 15) yapılması önerilir, özellikle:

• 2000 öncesi yapılar
• Bodrum/zemin kat düzensiz yapılar
• Yumuşak zeminde (ZD/ZE) bulunan yapılar

3. TBDY 2018 ile maliyetim ne kadar artar? Yapı türüne göre %5–20 arası artış tipiktir:

• Düzenli, düşük DTS: +%5-8
• Düzensiz, yüksek DTS: +%15-25
• Yüksek bina (>30 m): +%10-20

4. Taslak revizyon iddiaları nasıl kullanılmalı? Resmîleşmemiş taslak iddiaları ana tasarım kuralı gibi kullanılmamalıdır. Yürürlük metni yayımlandığında sıvılaşma, yapı-zemin etkileşimi, prefabrik birleşimler ve çelik yapı kuralları gibi başlıklar madde numarasıyla yeniden değerlendirilmelidir.

5. Hangi yönetmelik uluslararası Eurocode 8 ile daha uyumlu? TBDY 2018, Eurocode 8'e DBYBHY'den çok daha yakındır. Spektrum formatı, zemin sınıflandırması ve performans hedefleri Eurocode paralelinde tasarlandı. TBDY ile Eurocode 8 arasında tasarım sonucu tipik farkı %3-10'dur.

İlgili İçerikler

• C25 vs C30 Beton Karşılaştırması
• Radye Temel vs Kazık Temel
• TS 498 vs TS EN 1991-1-4 Yük Yönetmelikleri
• TBDY 2018 Nedir? (Sözlük)
• Betonarme Kolon Tasarımı Rehberi
• Statik Proje Nedir?

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.