Donatı Çizim Gösterim Standartları

Betonarme yapı projelerinde donatı çizimleri; imalat, denetim ve metraj aşamalarının temel belgesidir. Bu makalede Türkiye'de zorunlu olan TS 9967:1992 standardı esas alınarak nervürlü ve düz çelik donatıların paftalarda gösterim kuralları, notasyon biçimleri, etriye tipleri, bindirme ve kenetlenme gösterimi, donatı cetvel formatı ve sık yapılan hatalar kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.

Saha Notu: 4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında proje müellifi tarafından imzalanmış donatı paftaları olmadan şantiyede demir bağlama çalışması başlatılamaz. Denetçi mühendisler paftaları TS 9967 gerekliliklerine göre incelemektedir.

Dikkat: TS 9967:1992 bazı Avrupa standartlarındaki sembol sistemiyle (BS 8110, EC2) farklılık gösterir. Türkiye'de hazırlanan projelerde uluslararası semboller kullanılıyorsa, paftada açıklama notu ile belirtilmelidir.

1. Donatı Gösterim Sembolleri

Tablo 1: Notasyon ve Semboller

Türkiye uygulaması:

• Nervürlü B420C / B500C çelikler → Ø ile gösterilir (TS 9967)
• Düz çelik → çizimde "düz" açıklaması veya ayrı not
• Hasır çelik → tip kodu ile gösterilir: ör. Q150/150-Ø8 (TS 4559:1985)

Saha Notu: Türkiye'de kullanılan B420C çeliği, piyasada çoğunlukla "S420" olarak anılmaktadır; ancak TS 708:2010 kapsamında deprem bölgelerinde zorunlu olan sınıf B420C'dir. Paftalarda "BÇIII" gibi eski simgeler kullanılmamalıdır — TS 708:2010 ile bu sınıf tanımları kaldırılmıştır.

2. Donatı Notasyonu

2.1 Standart Format

Türkiye'de TS 9967:1992 uyarınca kabul görmüş gösterim formatı:

[Adet]Ø[Çap] @ [Aralık]

veya yayılı donatı için:

Ø[Çap]/[Aralık mm]

Örnekler:

• 3Ø16 → 3 adet Ø16 mm çaplı donatı
• Ø10/200 → 10 mm çaplı, 200 mm aralıklı döşeme donatısı
• Ø8/150 → etriye: 8 mm çaplı, 150 mm aralıklı
• 5Ø20 + 2Ø16 → kombine alt donatı (birden fazla çap)

2.2 Poz Numaralama

Her farklı geometriye veya uzunluğa sahip donatı çubuğuna ayrı poz numarası verilir. Poz numaraları cetvel sırasıyla ardışık atanır ve her poz için: çap, adet, birim boy ve ağırlık belirtilir.

Tablo 2: Poz Numaralama

3. Etriye Tipleri

Etriye tipi seçimi TBDY 2018 Bölüm 7 ve TS 500:2000 Madde 9.3.2 tarafından düzenlenmektedir.

3.1 U Etriye (Open Stirrup)

• Açık üst kenarlı; kolon veya kirişte boyuna donatı yerleştirmek için üstten erişim mümkün.
• TBDY 2018 Madde 7.3.4.1 kapsamında deprem bölgelerinde kritik bölgelerde KULLANIMI YASAKTIR.

3.2 C Etriye (Open Single Leg)

• Tek açık kenarlı (L veya C şekli).
• Kiriş yüksekliği > 600 mm olan yüksek kirişlerde yardımcı eleman olarak kullanılabilir.

3.3 Kapalı Etriye (Closed Stirrup) — Deprem Bölgesi Zorunlu

• Tam kapalı halka; deprem bölgelerinde zorunlu (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1 — Süneklik Düzeyi Yüksek sistemlerde).
• Kanca kolunun uzunluğu: ≥ 10φ_w ve ≥ 70 mm (TS 500:2000 Madde 9.3.2a)
• Etriye kancası iç çapı: dm ≥ 4φ_w (TS 500:2000 Madde 9.3.2)

Tablo 3: Kapalı Etriye (Closed Stirrup) — Deprem Bölgesi Zorunlu

Saha Notu: Türkiye'nin büyük bölümü 1. ve 2. deprem bölgesindedir. Bu nedenle pratikte 135° kapalı etriye standart uygulama olarak benimsenmelidir. Kütahya ili 1. derece deprem bölgesinde yer almakta olup tüm taşıyıcı elemanlarda 135° kanca zorunludur.

4. Bindirme ve Filiz Gösterimi

4.1 Bindirme Eki (Lap Splice)

• Bindirme başlangıç ve bitiş noktaları plan üzerinde işaretlenir.
• Bindirme boyu, TS 500:2000 Madde 9.2.5 Denklem (9.2) ile hesaplanır:

$l_0 = \alpha_1 \cdot l_b$

burada $\alpha_1 = 1 + 0{,}5r$, r = aynı kesitte eklenen donatının toplam donatıya oranı.

• Minimum: l₀ ≥ l_b ve l₀ ≥ 300 mm
• Bütün kesiti çekme taşıyan elemanlarda α₁ = 1,8 alınır (TS 500 Md. 9.2.5)

Dikkat: TBDY 2018 Madde 7.3.3.2'ye göre kolon boyuna donatısı, sarılma bölgesi dışında (kolon orta üçte birlik bölgesinde) bindirmeli ek yapılabilir. Sarılma bölgesinde bindirmeli ek yapılmamalıdır.

4.2 Mekanik Bağlantı (Mechanical Coupler)

• Büyük çaplı donatılarda (Ø > 30 mm) bindirme yerine dişli manşon (TS 500 Md. 9.2.6.1)
• TS 500:2000 Madde 9.2.3: Hem çekme hem basınçta 1,25 f_yk dayanımını karşılaması zorunlu

4.3 Filiz Donatı (Starter Bar / Dowel)

• Dökülen betondan sonraki elemana bağlantı için dışarı uzatılan donatılar
• Uzunluk: $L_{\text{filiz}} \geq l_d$ (kenetlenme boyu)
• Döşeme üstü filiz boyu için yaygın pratik kural: min 50Ø (İller Bankası Teknik Şartnameleri)

Saha Notu: Filiz boyları yetersiz bırakılmakta, özellikle zemin kat kolonları ile bodrum döşemesindeki bağlantı filizlerinin kenetlenme boyunun altında kaldığı sıklıkla gözlemlenmektedir. Depremlerde görülen çekme başarısızlıklarının önemli bir kısmı yetersiz filiz boyundan kaynaklanmaktadır.

5. Kenetlenme Boyları — Temel Formüller

5.1 Kenetlenme Boyu (TS 500:2000, Madde 9.1.2, Denklem 9.1)

Nervürlü çubuklar için (Konum II çubukları):

$l_b = 0{,}12 \cdot \phi \cdot \frac{f_{yd}}{f_{ctd}} \geq 20\phi$

Konum I'e (üst konum) giren çubuklar için: $l_b \times 1{,}4$

Kancalı kenetlenme: $l_{bk} = 0{,}75 \cdot l_b$ (TS 500 Md. 9.1.2.2)

5.2 Bindirme Boyu (TS 500:2000, Madde 9.2.5, Denklem 9.2)

$l_0 = \alpha_1 \cdot l_b, \quad \alpha_1 = 1 + 0{,}5r$

• Tüm kesit çekmede ise α₁ = 1,8
• Konum I'e giren çubuklarda 1,4 çarpanı ek olarak uygulanır

5.3 Pas Payı Formülü (TS EN 1992-1-1 Md. 4.4.1)

$c_{\text{nom}} = c_{\min} + \Delta c_{\text{dev}}$

5.4 Donatı Kesit Alanı

$A_s = n \times \frac{\pi \phi^2}{4} = n \times A_{\text{bar}} \quad [\text{mm}^2]$

6. Pas Payı (Beton Örtüsü)

Tablo 4: Pas Payı (Beton Örtüsü)

Saha Notu: Türkiye uygulamalarında pratik kolaylık olarak, kiriş ve kolonlarda c = 30 mm, temellerde c = 70 mm alınması, denetim sorunlarını bertaraf eder ve saha toleranslarını güvenli bir tamponla karşılar.

Dikkat: Beton örtüsü TS 500:2000'de "net beton örtüsü cc" olarak tanımlanmaktadır (en dış donatının dış yüzünden ölçülür). Eski "nominal beton örtüsü" uygulamasıyla karıştırılmamalıdır.

7. Donatı Tablosu Formatı (TS 9967:1992)

Her paftada donatı cetveli şu kolonları içermelidir:

Tablo 5: Donatı Tablosu Formatı (TS 9967:1992)

Ağırlık hesabı: Birim ağırlık (kg/m) = $0{,}00617 \times \phi^2$ (mm cinsinden çap için)

8. Türkiye'ye Özgü Standartlar

Tablo 6: Türkiye'ye Özgü Standartlar

9. Parametreler Tablosu

Tablo 7: Parametreler Tablosu

10. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Beton sınıfı: C25/30
• Çelik sınıfı: B420C
• Donatı çapı: φ = 16 mm (nervürlü, Konum II)

İstenen: TS 500:2000 Madde 9.1.2'ye göre kenetlenme boyunu (l_b) hesaplayınız.

Çözüm:

Adım 1: Malzeme parametrelerini belirle (C25/30 — B420C)

• f_ctd ≈ 1,17 N/mm²
• f_yd = 420/1,15 = 365,22 N/mm²

Adım 2: TS 500:2000 Denklem (9.1) uygula

$l_b = 0{,}12 \times 16 \times \frac{365{,}22}{1{,}17} = 0{,}12 \times 16 \times 312{,}15 \approx 600 \text{ mm}$

Adım 3: Minimum koşul kontrolü: $l_{b,\min} = 20 \times 16 = 320 \text{ mm} < 600 \text{ mm}$ ✓

Sonuç: l_b = 600 mm (Konum II, C25/30 — B420C, φ16). Kancalı kenetlenme: l_bk = 0,75 × 600 = 450 mm

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Kolon K1: 400×400 mm, H_k = 3500 mm
• Beton sınıfı: C30/37
• Çelik sınıfı: B420C, φ = 20 mm (nervürlü, Konum I)
• Aynı kesitte tüm boyuna donatılar ekleniyor (r = 1,0)

İstenen: TBDY 2018 ve TS 500:2000 gerekliliklerine göre bindirme boyunu ve kritik bölge etriye aralığını belirleyin.

Çözüm:

Adım 1: Kenetlenme boyu (C30/37 — B420C, f_ctd ≈ 1,28 N/mm²):

$l_b = 0{,}12 \times 20 \times \frac{365{,}22}{1{,}28} = 685 \text{ mm}$

Adım 2: Konum I çarpanı (üst konum: 1,4):

$l_{b,I} = 1{,}4 \times 685 = 960 \text{ mm}$

Adım 3: Bindirme boyu (r = 1,0 → α₁ = 1,5):

$l_0 = 1{,}5 \times 960 = 1440 \approx \mathbf{1450 \text{ mm}}$

Adım 4: TBDY 2018 Madde 7.3.4.1 — Sarılma bölgesi uzunluğu:

$l_c = \max\left(\frac{3500}{6};\; 1{,}5 \times 400;\; 500\right) = \max(583;\; 600;\; 500) = 600 \text{ mm}$

Sarılma bölgesi etriye aralığı (SDY):

$s_c \leq \min(100;\; 133;\; 120) = \mathbf{100 \text{ mm}}$

Sonuç: Bindirme boyu l₀ = 1450 mm, Sarılma bölgesi l_c = 600 mm, Etriye aralığı s_c = 100 mm. Bindirme kolon orta üçte birinde yapılmalıdır (TBDY 2018 Md. 7.3.3.2).

Problem 3 — Zor

Veriler:

• Kolon K1: 400×400 mm, kat yüksekliği H = 3500 mm
• Boyuna donatı: 8Ø20 (B420C), Beton: C30/37
• Kritik bölge: l_c = 700 mm; Etriye: Ø10 B420C, s_k = 100 mm, s_g = 200 mm

İstenen: Donatı cetvelini hazırlayın ve toplam çelik ağırlığını bulun.

Çözüm:

Adım 1: Boyuna donatı uzunluğu:

$L_{\text{boyuna}} = 3500 + 700 = 4200 \text{ mm} = 4{,}20 \text{ m}$

Adım 2: Etriye çevresi (kanca kolu dahil, net = 350 mm):

$L_{\text{etriye}} = 4 \times 350 + 2 \times (10 \times 10) = 1600 \text{ mm} = 1{,}60 \text{ m}$

Adım 3: Etriye adetleri:

Kritik bölge (her uçta 700 mm): $n_k = 700/100 + 1 = 8$ adet → 2 uç = 16 adet

Gövde (2100 mm): $n_g = 2100/200 + 1 \approx$ 12 adet; Toplam = 28 adet

Adım 4: Ağırlık hesabı ($w = 0{,}00617 \times \phi^2$ kg/m):

Tablo 8: Problem 3 — Zor

Kontrol: Minimum boyuna donatı oranı:

$\rho_{\min} = \frac{8 \times 314}{400 \times 400} = 1{,}57\%$

TBDY 2018 Madde 7.3.1.3: ρ ≥ %1,0 (SDY) ve ≤ %4,0 → Uygun ✅

Sık Yapılan Hatalar

1. Deprem bölgesinde U etriye kullanmak: TBDY 2018 Madde 7.3.4.1 kapsamında kritik bölgede açık etriye yasaktır; 135° kıvrımlı kapalı etriye zorunludur.

2. Kenetlenme boyu ve bindirme boyunu aynı kesitte toplamak: Bindirme noktaları şaşırtılmalıdır; aynı kesitte gruplandırmak ani dayanım düşüşüne neden olur (TS 500 Md. 9.2.5).

3. Donatı cetvelinde pas payını ihmal etmek: Özellikle deniz kıyısı ve agresif ortamlarda (XS, XD sınıfları) cc ≥ 40–50 mm zorunludur.

4. Çizim ölçeğini standart dışı seçmek: TS 9967 kapsamında 1/20, 1/50, 1/100 vb. ISO ölçek serileri önerilir.

5. Farklı donatı pozisyonlarını aynı poz numarasıyla göstermek: Her farklı uzunluk veya geometriye sahip donatı için ayrı poz numarası tanımlanmalıdır.

6. Büküm şekil kodu belirtmemek: Kancalı ve filizli çubuklarda TS EN ISO 3766:2003 büküm şekil kodu belirtilmediğinde demirbüküm atölyesinde yanlış şekil uygulanabilir.

Kaynaklar

1. TS 9967:1992 — Betonarme Yapı Çizimlerinde Donatı Gösterimi. TSE, Ankara.
2. TS EN ISO 3766:2003 — Yapı Belgelerinde Donatı Çizimi. TSE.
3. ACI 315-99 — Details and Detailing of Concrete Reinforcement. ACI.
4. TS 500:2000, Madde 2, 9.1, 9.2, 9.3, 9.5 — Kenetlenme, Bindirme, Beton Örtüsü. TSE.
5. TBDY 2018, Madde 7.3, 7.4 — Kirişler ve Kolonlar (SDY Detaylandırma). T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.
6. TS EN 1992-1-1:2004 (EC2), Madde 4.4, 8 — Beton Örtüsü, Donatı Kenetlanma. TSE.
7. TS 708:2010 — Çelik-Betonarme için-Donatı Çeliği. TSE.
8. Ersoy, U. ve Özcebe, G. (2011). Betonarme, 3. baskı. Evrim Yayınevi, İstanbul.
9. Topçu, A. (2026). Betonarme I Ders Notları. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
10. 4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun. T.C. Resmi Gazete.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• İnşaat Demiri Hesaplama
• Döşeme Donatısı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.