IFC Veri Formatı ve OpenBIM Standartları

1. IFC Nedir?

IFC (Industry Foundation Classes), buildingSMART International tarafından geliştirilen ve ISO 16739-1:2018 kapsamında uluslararası standarda kavuşturulmuş nesne tabanlı veri şemasıdır. Türkiye'de bu standardın Avrupa adaptasyonu olan TS EN ISO 16739-1:2024 TSE tarafından yayımlanmıştır.

Temel özellikler:

• Geometri + semantik (anlam) veri birlikte taşınır; bir kolon nesnesi hem 3B geometrisini hem de malzeme sınıfını, beton dayanımını ve yangın dayanım süresini içerir
• Yazılım bağımsızdır — Revit, ArchiCAD, Tekla Structures, ETABS, SAFE ve yüzlerce başka yazılım IFC'yi destekler
• Proje ömrü boyunca tasarım → imalat → işletme verisi sürekliliği sağlar (4D, 5D, 7D BIM)
• buildingSMART International tarafından ücretsiz ve açık dağıtılır

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde 2024 itibarıyla IFC2x3 hâlâ ağırlıklı biçimde kullanılmaktadır; ancak ÇŞİB BIM Kılavuzu 2024 yeni kamu projelerinde IFC4 Add2 kullanımını teşvik etmektedir. Proje başlangıcında tüm disiplinlerin mutabık kaldığı sürüm BIM Uygulama Planı'na (BEP) yazılmalıdır.

Dikkat: IFC bir çizim değişim standardı değildir; nesne bazlı bilgi modeli standardıdır. CAD dosyası (DWG/DXF) ile IFC arasındaki temel fark, IFC'nin geometriyle birlikte semantik bilgi (eleman tipi, malzeme, Pset) taşımasıdır.

2. IFC Sürümleri

Tablo 1: IFC Sürümleri

Mevcut projelerde IFC2x3 hâlâ yaygındır; yeni projeler için IFC4 Add2 önerilmektedir. IFC4.3 (ISO 16739-1:2024), altyapı projeleri (köprü, tünel, yol) için tek geçerli IFC versiyonudur; bu projelerde IFC4 Add2 kullanılmamalıdır.

Dikkat: IFC2x3'ten IFC4'e geçişte eleman eşlemeleri (mapping) yazılıma göre farklı davranabilir. Özellikle IfcBuildingElementProxy ile tanımlanan nesneler hedef sürümde kaybolabilir; ihracat öncesi mapping tablosu kontrol edilmelidir.

3. IFC Şema Yapısı

3.1 Nesne Hiyerarşisi

IFC, yapı fiziksel gerçekliğini hiyerarşik bir ağaç yapısıyla temsil eder. En üst düzeyden en alt düzeye doğru sıralama ISO 16739-1:2018 Bölüm 4 kapsamında tanımlanmıştır:

IfcProject                      ← Projenin kökü; koordinat sistemi burada tanımlanır
└── IfcSite                     ← Arazi / parsel
    └── IfcBuilding             ← Yapı / bina
        └── IfcBuildingStorey   ← Kat (h: 3,0–4,5 m; TBDY 2018 kat yüksekliği limitlerine göre)
            ├── IfcColumn       ← Kolon
            ├── IfcBeam         ← Kiriş
            ├── IfcSlab         ← Döşeme / plak
            ├── IfcWall         ← Perde duvar / bölme duvar
            └── IfcFoundation   ← Temel (IFC4.3'te IfcFooting → IfcFoundation olarak güncellendi)

Bu hiyerarşi; Türkiye'deki 3194 sayılı İmar Kanunu Madde 22 kapsamında hazırlanan ruhsat projelerinde kat bazlı döküm alınmasını, ÇŞİB Yapı Kayıt Sistemi ile bütünleşmeyi ve e-ruhsat BIM doğrulamasını kolaylaştırır.

3.2 Temel IFC Varlık Türleri

Tablo 2: Temel IFC Varlık Türleri

3.3 Özellik Kümeleri (Property Sets — Pset)

Her IFC varlığına özellik kümeleri eklenir. Pset yapısı ISO 16739-1:2018 Bölüm 8 kapsamında tanımlanmıştır. Türkiye'de ÇŞİB BIM Kılavuzu 2024, kamu projelerinde zorunlu doldurulacak minimum Pset alanlarını belirtmektedir.

IfcColumn
 ├── Pset_ColumnCommon          ← ISO 16739-1:2018 Ek A
 │    ├── IsExternal: BOOLEAN
 │    ├── Reference: STRING
 │    └── Status: ENUMERATION
 └── Pset_ConcreteElementGeneral ← Betonarme özelinde
      ├── ConcreteStrength: REAL  (ör. 25.0 → C25/30, TS 500:2000 uyumu)
      └── ExposureClass: STRING   (ör. "XC3" — TS EN 206:2014)

Saha Notu: Türkiye'de pek çok projede IfcColumn.Pset_ConcreteElementGeneral.ConcreteStrength alanı boş bırakılmaktadır. Bu durum; Solibri veya BIMCollab ile yapılan IFC doğrulamada onlarca hata üretmekte ve FM (Facility Management) veri tabanına aktarımı engellemektedir. Revit'te "Identity Data" sekmesindeki "Structural Material" bilgisi IFC Pset'e otomatik aktarılabilir; bu dönüşüm Revit IFC Export ayarlarından etkinleştirilmelidir.

4. Dosya Formatları

Tablo 3: Dosya Formatları

Dikkat: .ifcxml formatı boyutu 3–10× artırdığı için CDE ortamına yüklenmeden önce .ifczip formatına dönüştürülmesi önerilir. IFC4.3 için .ifczip standart dağıtım formatı olarak benimsenmiştir.

5. OpenBIM Standartları Ekosistemi

Tablo 4: OpenBIM Standartları Ekosistemi

Saha Notu: Türkiye'de TS EN ISO 19650-1:2020 ve TS EN ISO 19650-2:2020 TSE tarafından Türkçe olarak yayımlanmıştır ve kamu projeleri için referans standart olarak kullanılmaktadır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (UAB), Temmuz 2024'te yayımladığı BIM Uygulama Planı Şablonu (UAB BEP Şablonu) ile bu standartları ihalelerinde referans almaktadır.

5.1 BCF (BIM Collaboration Format)

BCF, farklı BIM platformları arasında yorum (markup) ve sorun (issue) paylaşmak için kullanılır:

• Yorum içeriği: Ekran görüntüsü + 3B kamera konumu + metin + etiket + sorumluluk ataması
• Sorun kategorileri: Hata (Error), Uyarı (Warning), Koordinasyon sorunu, Bilgi talebi (RFI)
• Dosya formatı: .bcfzip (XML tabanlı, buildingSMART spesifikasyonu)
• BCF sürümleri: BCF 2.1 (yaygın), BCF 3.0 (2022, API entegrasyonu)
• Destekleyen araçlar: BIMCollab, BIMCollab Zoom, Solibri, Revit, Navisworks, Tekla, ArchiCAD

Dikkat: BCF sorun kayıtları (issue) oluşturulduktan sonra takip edilmezse, özellikle büyük projelerde yüzlerce açık sorun birikimine yol açar. İş akışının CDE (Common Data Environment) içinde yönetilmesi; TS EN ISO 19650-2:2020 Madde 5.3 gereğidir.

5.2 IDM (Information Delivery Manual)

ISO 29481-1:2016 (TS EN ISO 29481-1:2017), BIM süreçlerinde hangi bilginin, hangi aşamada, kim tarafından, hangi formatta teslim edileceğini tanımlar. IDM, proje başında hazırlanan BIM Uygulama Planı (BEP) ile birlikte kullanılır.

6. MVD (Model View Definition)

MVD, belirli bir iş süreci için gerekli IFC varlık ve özelliklerini tanımlar; gereksiz veri budanarak ihracat optimize edilir.

Tablo 5: MVD (Model View Definition)

Saha Notu: Türkiye kamu projelerinde (özellikle UAB ihaleleri) genellikle CoordinationView 2.0 veya DesignTransferView MVD talep edilmektedir. İhale şartnamesinde belirsizlik varsa, ihracat yapılmadan önce yazılı teyit alınmalıdır.

7. Pratik IFC İhracat/İthalat

7.2 IFC Koordinat Sistemi — Türkiye'ye Özgü

Türkiye'de resmi jeodezik referans sistemi TUREF (Türkiye Ulusal Temel GPS Ağı — ITRF96 tabanlı)'dir. Yatay koordinatlar UTM projeksiyon (3° dilim, zone 35N–37N) ile, yükseklik ise TUDKA (Türkiye Ulusal Düşey Kontrol Ağı) ile tanımlanır.

IFC modelinin doğru konumlandırılması için konum vektörü:

$$\vec{P}_{WCS} = \begin{pmatrix} X_{UTM} \\ Y_{UTM} \\ H_{elips} \end{pmatrix}$$

Bu değerler IFC'de IfcProject → IfcGeometricRepresentationContext → IfcLocalPlacement → IfcCartesianPoint zinciriyle tanımlanır. Revit Survey Point → IFC IfcSite.RefLongitude/RefLatitude dönüşümü yapılmalıdır.

Saha Notu (Türkiye koşulları): Türkiye'de genellikle proje bazında yerel koordinat sistemi kullanılmakta, gerçek TUREF koordinatları IFC'ye aktarılmamaktadır. Ancak farklı disiplinler arasında koordinat uyumsuzluğu (özellikle Revit–ArchiCAD arasında) saha sorunlarının başlıca nedenidir. BEP'te koordinat sisteminin açıkça tanımlanması zorunludur.

7.3 IFC Model Doğrulama Araçları

Tablo 6: IFC Model Doğrulama Araçları

8. BIM Boyutları ve IFC'nin Yaşam Döngüsü Rolü

IFC, 3B geometri aktarımının ötesinde yapının tüm yaşam döngüsünü destekler.

Tablo 7: BIM Boyutları ve IFC'nin Yaşam Döngüsü Rolü

9. LOD (Level of Development) Sistemi

Tablo 8: LOD (Level of Development) Sistemi

Saha Notu: Türkiye'de yapı ruhsatı (3194 sayılı İmar Kanunu Madde 21) süreçleri, BIM model üzerinden otomatize edilmeye başlanmaktadır. ÇŞİB 2024 pilot uygulamalarında LOD 300 IFC modeli ile e-ruhsat başvurusu kabul edilmektedir. Bu süreçte IfcBuilding.ElevationOfRefHeight, IfcBuildingStorey.Elevation ve taban alanı değerlerinin (IfcElementQuantity) hatasız olması kritiktir.

10. IFC İhracat Akış Diyagramı

11. Türkiye Mevzuatı ve IFC Bağlamı

Tablo 9: Türkiye Mevzuatı ve IFC Bağlamı

12. Formüller ve Hesap İlişkileri

IFC koordinat dönüşüm matrisi (2B — yerel koordinat → proje koordinat sistemi):

$$\begin{pmatrix} X_{\text{proje}} \\ Y_{\text{proje}} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cos\theta & -\sin\theta \\ \sin\theta & \cos\theta \end{pmatrix} \begin{pmatrix} x_{\text{yerel}} \\ y_{\text{yerel}} \end{pmatrix} + \begin{pmatrix} X_0 \\ Y_0 \end{pmatrix}$$

IFC STEP koordinat uyumsuzluk toleransı (ISO 16739-1:2018 Ek A):

$$\Delta_{\text{uyumsuzluk}} = \sqrt{(X_A - X_B)^2 + (Y_A - Y_B)^2 + (Z_A - Z_B)^2} \leq 0{,}001 \text{ m}$$

13. Çözümlü Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Kolon adedi (10 kat) = 400 adet
• LOD 300 birim boyut = 15 KB/eleman (STEP .ifc formatı)
• Sıkıştırma oranı (.ifczip, Deflate) ≈ 0,20

İstenen: Yapısal kolon modelinin .ifczip formatındaki yaklaşık boyutu

Çözüm:

Adım 1 — Brüt .ifc boyutu:

$$B_{ifc} = 400 \text{ adet} \times 15 \text{ KB/adet} = 6{.}000 \text{ KB} = 5{,}86 \text{ MB}$$

Adım 2 — Sıkıştırılmış .ifczip boyutu (metin tabanlı STEP %80 sıkışır):

$$B_{zip} = 5{,}86 \text{ MB} \times 0{,}20 = 1{,}17 \text{ MB}$$

Sonuç: Yapısal kolon modelinin .ifczip boyutu ≈ 1,2 MB

Kontrol: buildingSMART referans değeri: orta ölçek bina yapısal modeli (LOD 300) için 2–5 MB (.ifczip) — hesap tutarlı aralıkta.

Problem 2 — Orta

Veriler:

• 1 adet IfcColumn nesnesi
• Boyutlar: $b = 600$ mm, $h = 600$ mm, $L = 3{.}200$ mm
• Beton sınıfı: C35/45 (TS 500:2000 ve TS EN 206:2014)
• Çevre koşulu: XC3 — nemli ortam, karbonasyon riski yüksek (TS EN 206:2014 Tablo 2)

İstenen: QtoColumn_BaseQuantities hesabı ve Pset değerleri

Çözüm:

Adım 1 — Kesit alanı:

$$A_{\text{kesit}} = 600 \text{ mm} \times 600 \text{ mm} = 360{.}000 \text{ mm}^2 = 0{,}36 \text{ m}^2$$

Adım 2 — Hacim (IfcQuantityVolume):

$$V = A_{\text{kesit}} \times L = 0{,}36 \text{ m}^2 \times 3{,}200 \text{ m} = 1{,}152 \text{ m}^3$$

Adım 3 — Yan yüzey alanı:

$$A_{\text{yüz}} = 4 \times (b \times L) = 4 \times (0{,}600 \text{ m} \times 3{,}200 \text{ m}) = 7{,}68 \text{ m}^2$$

Adım 4 — Pset değerleri:

Pset_ConcreteElementGeneral:
  ConcreteStrength = 35.0  (REAL; MPa cinsinden fck değeri)
  ExposureClass   = "XC3" (STRING; TS EN 206:2014 Tablo 2)

QtoColumn_BaseQuantities:
  Length          = 3200 mm
  CrossSectionArea = 360000 mm²
  OuterSurfaceArea = 7680000 mm²
  GrossVolume     = 1.152 m³

Sonuç:

• IfcQuantityVolume = 1,152 m³
• ConcreteStrength = 35,0 (MPa — C35/45 karakteristik basınç dayanımı)
• ExposureClass = "XC3" (TS EN 206:2014)

Kontrol: TS 500:2000 Madde 5.2 — C35/45 için $f_{ck}$ = 35 MPa; XC3 için minimum örtü 30 mm (TS EN 1992-1-1:2004 Tablo 4.4N).

Problem 3 — Zor

Veriler:

• Yapı referans noktası: UTM Zone 36N/TUREF — E = 473.250,450 m, N = 4.212.680,300 m, H = 47,850 m
• Yapı kuzey sapması: θ = +4,50° (saat yönünde)
• BIM Uygulama Planı koordinat sistemi: TUREF/ITRF96 UTM Zone 36N

İstenen: IFC4 Add2 dosyası için IfcMapConversion ve True North vektörü

Çözüm:

Adım 1 — True North vektörü:

$$\theta = +4{,}50° \rightarrow \cos\theta = 0{,}99692, \quad \sin\theta = 0{,}07846$$ $$\vec{n}_{TN} = \begin{pmatrix} -\sin\theta \\ \cos\theta \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -0{,}07846 \\ 0{,}99692 \end{pmatrix}$$

Adım 2 — IfcMapConversion parametreleri:

$$\text{Eastings} = 473{.}250{,}450 \text{ m}, \quad \text{Northings} = 4{.}212{.}680{,}300 \text{ m}, \quad \text{OrthogonalHeight} = 47{,}850 \text{ m}$$ $$\text{XAxisAbscissa} = \cos\theta = 0{,}99692, \quad \text{XAxisOrdinate} = \sin\theta = 0{,}07846$$

Adım 3 — IFC STEP sözdizimine dönüşüm (özet):

#10 = IFCPROJECTEDCRS('EPSG:32636','UTM Zone 36N, TUREF/ITRF96','metre',...);

#20 = IFCMAPCONVERSION(#5,#10,
      473250.450,   /* Eastings  */
      4212680.300,  /* Northings */
      47.850,       /* OrthogonalHeight */
      0.99692,      /* XAxisAbscissa = cos(4.50°) */
      0.07846,      /* XAxisOrdinate = sin(4.50°) */
      1.0);         /* Scale = 1 */

Sonuç: IFC4 Add2 dosyası, TUREF UTM Zone 36N koordinat sisteminde doğru konumlandırılmıştır. Bu yapılandırma Navisworks, Solibri ve GIS (ARCGIS/QGIS) entegrasyonunda doğrudan kullanılabilir.

Kontrol: θ = +4,50° sapması İstanbul Avrupa yakası için tipiktir (2025 IGRF-13 verisi).

14. Sık Yapılan Hatalar

1. IFC sürümü uyumsuzluğu: Alıcı yazılım IFC4'ü desteklemediğinde IFC2x3 ile ihraç zorunlu olduğu hâlde IFC4 gönderilmesi; import hatalarına ve eksik elemanlara yol açar. BEP'te tüm tarafların kullanacağı IFC sürümü yazılı olarak belirlenmeli.
2. Koordinat sistemi boş bırakılması: IfcProject → IfcGeometricRepresentationContext içinde koordinat sistemi tanımlanmadan ihraç; farklı disiplin modellerinin üst üste gelmemesine neden olur.
3. Tüm modeli tek seferde ihraç etmek: Mimari, yapısal ve MEP modellerinin tek dosyada birleştirilmesi; dosya boyutunu kontrolsüz artırır. Disipline göre ayrı IFC dosyaları; CDE'de federe model oluşturulur.
4. Boş Pset alanları: IfcColumn → Pset_ConcreteElementGeneral → ConcreteStrength boş bırakılması; FM ve statik analiz yazılımlarında veri eksikliğine yol açar.
5. Native model hatalarının IFC'ye taşınması: Çakışan duvarlar, bağlanmamış katlar gibi Revit hataları temizlenmeden ihraç; IFC doğrulamada çok sayıda hata üretir.
6. MVD şartı göz ardı edilmesi: Yanlış profil seçilmesi gereksinimden sapmaya neden olur.
7. BCF yorumlarının takip edilmemesi: Solibri veya BIMCollab'dan oluşturulan sorun kayıtlarının kapatılmaması; sayısız açık issue birikimine yol açar.

Parametreler ve Tipik Değerler

Tablo 10: Parametreler ve Tipik Değerler

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. ISO 16739-1:2018 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
2. TS EN ISO 16739-1:2024 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. TS EN ISO 19650-1:2020 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
4. TS EN ISO 19650-2:2020 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
5. ISO 29481-1:2016 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
6. TS EN ISO 29481-1:2017 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
7. 3194 İmar Kanunu — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
8. 4708 Yapı Denetimi Kanunu — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
9. ÇŞİB BIM Kılavuzu 2024.
10. Çizim ve Dokümantasyon.