Mimari Proje Okuma Rehberi — Kat Planı, Kesit, Görünüş

Mimari proje paftaları; yapının tüm boyutsal ve konumsal bilgilerini taşıyan yasal belgelerdir. Bu rehber, TS EN ISO 128-1:2020, TS 3532 EN ISO 5455:1998 ve 3194 İmar Kanunu çerçevesinde kat planı, kesit, görünüş ve vaziyet planını okuma yetkinliği kazandırmayı amaçlamaktadır.

1. Proje Aşamaları ve Pafta Türleri

1.1 Mimari Proje Türleri (3194 İmar Kanunu Md. 21–22)

Tablo 1: Mimari Proje Türleri (3194 İmar Kanunu Md. 21–22)

1.2 Mimari Proje Seti İçeriği

Tam bir uygulama projesi şu paftaları kapsar:

• Vaziyet Planı (VP): bina oturum yeri, parsel sınırları, kuzey oku, ölçek
• Kat Planları: bodrum, zemin, normal katlar, çatı planı
• Kesitler: en az 2 kesit (A–A, B–B), birbirine dik olması tercih edilir
• Görünüşler: 4 cephe (Kuzey, Güney, Doğu, Batı)
• Detay Paftaları: merdiven, tesisat şaftı, pencere/kapı detayları

2. Kat Planı Okuma

2.1 Kat Planı Nedir?

Kat planı; binanın yatay düzlemle 1,20–1,50 m yüksekliğinde kesilip yukarıdan bakıldığında görülen çizimdir (TS EN ISO 128-1:2020). Kesit düzlemi, kapı ve pencere boşluklarını, duvarları, kolonları ve merdivenleri ortaya çıkaracak biçimde seçilir.

Standart ölçek: Türkiye uygulama projesinde kat planları genellikle 1:100 ölçeğinde çizilir.

2.2 Çizgi Tipleri ve Ağırlıkları

Tablo 2: Çizgi Tipleri ve Ağırlıkları

Duvar kalınlıkları (Türkiye uygulama normları):

• Dış duvar (yalnız tuğla): 20–25 cm
• Dış duvar (yalıtımlı kompozit sistem): 30–42 cm (TS 825:2013 enerji verimliliği şartı)
• İç taşıyıcı duvar: 20 cm
• İç bölme duvar: 10–13,5 cm

2.3 Kapı ve Pencere Gösterimi

Tablo 3: Notasyon ve Semboller

2.4 Ölçülendirme

Mimari planlarda ölçüler üç kademeli verilir (TMMOB-MO Çizim Standartları, Madde 14.5.3):

1. İç ölçüler: Duvar içleri, oda boyutları (net)
2. Eksen ölçüleri: Duvar ekseninden eksen
3. Dış ölçüler (toplam): Binanın toplam dış boyutu

Her mahal içine mahal kodu, mahal ismi ve net m² alanı yazılır. Taşıyıcı aks sistemi uygulama projesinde; yatay akslar harf (A, B, C…), düşey akslar rakam (1, 2, 3…) ile adlandırılır (TS EN ISO 4157-1:1998, Madde 4.2).

2.5 CAD ve BIM Ortamında Kat Planı

Tablo 4: CAD ve BIM Ortamında Kat Planı

Saha Notu: Türkiye'de pek çok yapı denetim kuruluşu projeyi hem CAD (.dwg) hem basılı pafta formatında talep etmektedir. Büyük belediyeler e-imar portalı üzerinden yüklenen dijital projelerde DWG/DXF dosyası zorunlu hale gelmiştir.

3. Kesit Çizimi Okuma

3.1 Kesit Nedir?

Kesit; bina düşey bir düzlemle kesilip kesit düzlemi arkasındaki kısım gösterilerek elde edilen çizimdir. TMMOB-MO Çizim Standartları uyarınca kesitler genel olarak 1:50 ölçekte çizilir; büyük yapılarda 1:100 ölçek kullanılabilir. Kesit çizgisi kat planı üzerinde kesik-çizgi ile gösterilir ve her iki ucuna bakış yönünü belirten ok ile harf etiketi eklenir (örn: A–A, B–B).

Saha Notu: Türkiye'de iç yükseklik mevzuatı, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği 2017, Madde 24'te düzenlenmiştir: konutlarda net tavan yüksekliği ≥ 2,40 m olmalıdır. Net tavan yüksekliği ölçümünde döşeme kaplaması üstünden tavan sıvası altına kadar olan mesafe esas alınır.

3.2 Kesit Elemanları

Tablo 5: Kesit Elemanları

3.3 Kat Yükseklikleri

Tablo 6: Kat Yükseklikleri

3.4 Kesit Sembolojisi ve Pafta Okuması

Mimari kesit paftalarında çizgi tipleri, kot gösterimi, pafta başlığı ve ölçek tablosu TS EN ISO 128-1:2020 ile TS 3532 EN ISO 5455:1998 kapsamında standarttır. Mavi başlıklı referans çizelgeleri tipik olarak şu bölümleri içerir:

• Duvar çizgi tipleri (dış duvar, iç bölme, betonarme kolon)
• Merdiven sembolojisi (düz, L-tipi, U-tipi, spiral, dönümlü)
• Kot işaretleri (▽ boş = proje kotu; ▼ dolu = uygulama kotu)
• Kesit referans sembolleri (A–A, B–B numaralama)
• Standart ölçek tablosu (1:5'ten 1:500'e kadar)

4. Görünüş Okuma

Görünüş, binanın dışarıdan gözlemlendiği halidir; kesme yoktur. Görünüşler 1:50–1:100 ölçekte çizilir ve cephe özelliklerini, pencere/kapı sayısını, çatı şeklini gösterir.

Tablo 7: Görünüş Okuma

Görünüşten okunanlar:

• Cephe malzemesi (sıva, taş, metal kaplama vb.)
• Pencere/kapı sayısı ve pozisyonu
• Çatı şekli ve eğimi (%, derece veya oran olarak)
• Balkon, saçak, çıkmalar
• Bina yüksekliği (kot alabileceği noktadan saçak seviyesine)

Saha Notu: Türkiye'de bazı belediyeler siluet koruması kapsamında görünüş paftasının yanı sıra siluet fotoğrafı veya 3B görsel de talep edebilir. Bu durum Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği 2017, Madde 57 kapsamında "gerektiğinde siluetin yer aldığı projeler" ifadesine dayanmaktadır.

Dikkat: Görünüş çiziminden asla boyut veya oda derinliği okunamaz. Yalnızca cephe genişliği ve yükseklik bilgisi alınabilir; iç ölçüler kat planından okunmalıdır.

5. Kot Gösterimi

Tablo 8: Kot Gösterimi

Önemli: Proje kotları aynı pafta seti içinde tutarlı olmalıdır. Türkiye'de ±0.00 referansı proje notlarında açıkça tanımlanmaktadır; bazı projelerde yol tretuvar kotunu, bazılarında ise binanın yapı yaklaşma sınırındaki zemin kotunu temsil eder.

6. Ölçek Kavramı

Ölçek, çizim boyutu ile gerçek boyut arasındaki oranı ifade eder (TS 3532 EN ISO 5455:1998):

$\text{Ölçek} = \frac{L_{\text{çizim}}}{L_{\text{gerçek}}}$

Tablo 9: Ölçek Kavramı

Standart kâğıt boyutları (TS EN ISO 5457:1999):

• A0: 841 × 1189 mm
• A1: 594 × 841 mm
• A2: 420 × 594 mm
• A3: 297 × 420 mm

Saha Notu: Türkiye'de ozalitçilerde yaygın bulunan kâğıt boyutları 60'lık (60×90 cm), 90'lık ve 100'lük formatlardır. Dijital ortamdan basılan paftalarda PDF ölçeği değişmiş olabilir; boyutsal kontrol daima pafta üzerindeki sayısal ölçülerden yapılmalıdır.

7. Pafta Başlığı (Title Block) Bilgileri

Her çizim paftasının sağ alt köşesinde yer alan pafta başlığı; proje kimliğinin temel kaydıdır (TMMOB-MO Çizim Standartları, Madde 1):

Tablo 10: Pafta Başlığı (Title Block) Bilgileri

Saha Notu: Türkiye'de yapı denetim kuruluşu denetçi mimarı, her paftanın başlığında revizyon bilgisinin güncel olduğunu ve pafta numaralarının tutarlı sıralandığını kontrol etmekle yükümlüdür (Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği, RG 5/2/2013, 28550 sayılı).

8. Yönetmelik Referansları

Tablo 11: Yönetmelik Referansları

Pratik Proje Okuma İş Akışı

Mimari bir proje setini ilk kez eline alan mühendis veya mimar için önerilen adım sırası:

Parametreler ve Tipik Değerler

Tablo 12: Parametreler ve Tipik Değerler

9. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• 1:50 ölçekli bir uygulama projesi paftasında bir koridorun uzunluğu çizimde 24 mm ölçülüyor.
• Duvar kalınlığı = 20 cm (çizimde her iki tarafta görünür)

İstenen: Koridorun gerçek uzunluğunu ve net iç açıklığını hesapla.

Çözüm:

Adım 1: Gerçek uzunluk (eksen-eksen):

$L_{\text{gerçek}} = L_{\text{çizim}} \times \text{ölçek} = 24\ \text{mm} \times 50 = 1{.}200\ \text{mm} = 1{,}20\ \text{m}$

Adım 2: Duvar payları çıkarıldıktan sonra net iç açıklık:

$L_{\text{net}} = 1{,}20\ \text{m} - 2 \times 0{,}10\ \text{m} = 1{,}00\ \text{m}$

Sonuç: Gerçek eksen uzunluğu 1,20 m, net iç koridor genişliği 1,00 m

Kontrol: PAİY 2017, Madde 18 uyarınca konut koridorlarında net genişlik ≥ 1,00 m — Sınır değeri tam sağlanıyor.

Problem 2 — Orta

Veriler:

• 3 katlı betonarme konut binası
• Kat yükseklikleri (kaba yapı): Zemin kat 3,60 m, Normal kat 3,20 m
• Betonarme nervürlü döşeme kalınlığı: 20 cm
• Zemin kat tavan sıvası + kaplama: 6 cm
• Normal kat tavan sıvası + kaplama: 5 cm
• Döşeme kaplaması kalınlığı: 3 cm (her kat)

İstenen: Her katın net tavan yüksekliğini hesapla. PAİY 2017 Md. 24 ≥ 2,40 m şartını karşılıyor mu?

Çözüm:

Adım 1: Zemin kat net tavan yüksekliği:

$H_{\text{net,ZK}} = 3{,}60 - 0{,}20 - 0{,}06 - 0{,}03 = 3{,}31\ \text{m}$

Adım 2: Normal kat net tavan yüksekliği:

$H_{\text{net,NK}} = 3{,}20 - 0{,}20 - 0{,}05 - 0{,}03 = 2{,}92\ \text{m}$

Adım 3: PAİY 2017, Md. 24 kontrolü:

• Zemin kat: 3,31 m ≥ 2,40 m ✅
• Normal kat: 2,92 m ≥ 2,40 m ✅

Adım 4: 1:100 kesit paftasında zemin kat kaba yüksekliği:

$L_{\text{çizim}} = \frac{3{,}60\ \text{m}}{100} = 36\ \text{mm}$

Sonuç: Zemin kat net yüksekliği 3,31 m, normal kat 2,92 m; her ikisi de ≥ 2,40 m koşulunu sağlıyor. Kesit paftasında zemin kat 36 mm yükseklikte çizilir.

Problem 3 — Zor

Veriler:

• 5 katlı karma kullanım binası (zemin kat ticaret + 4 normal kat konut)
• Gerçek bina boyutu: 22,50 m × 14,80 m
• Ticaret zemini kaba kat yüksekliği: 4,50 m; normal kat: 3,00 m
• Çizim ortamı: CAD, A1 pafta (841 mm × 594 mm), kenar boşlukları: sol 20 mm, diğerleri 10 mm
• Hedef: Tüm kat planları aynı paftada, ölçeği belirle ve kontrol et

İstenen: A1 paftaya sığacak maksimum ölçeği belirle (en az 2 kat planı yan yana).

Çözüm:

Adım 1: Kullanılabilir çizim alanı (A1, kenar boşluk sonrası):

$W_{\text{eff}} = 841 - 20 - 10 = 811\ \text{mm} \quad H_{\text{eff}} = 594 - 10 - 10 = 574\ \text{mm}$

Adım 2: İki kat planı yan yana + 20 mm boşluk:

$L_{\text{çizim}} \leq \frac{811 - 20}{2} = 395{,}5\ \text{mm}$

$\text{Ölçek} \geq \frac{22{.}500}{395{,}5} = 56{,}9 \to \text{Standart: } 1:100$

Adım 3: PAİY 2017 Md. 24 net yükseklik (tavan sıvası 5 cm + kaplama 3 cm; döşeme 20 cm):

• Ticaret zemini: 4,50 − 0,28 = 4,22 m ≥ 2,40 m ✅
• Normal konut katı: 3,00 − 0,28 = 2,72 m ≥ 2,40 m ✅

Adım 4: Kesit paftasında (1:50) toplam yükseklik çizimi:

$L_{\text{kesit,çizim}} = \frac{(1 \times 4{,}50 + 4 \times 3{,}00) \times 1000}{50} = \frac{16{.}500}{50} = 330\ \text{mm}$

Sonuç: 1:100 ölçek; A1 paftada 2 kat planı yan yana sığar; kesit paftasında (1:50) toplam yükseklik çizimi 330 mm.

Sık Yapılan Hatalar

1. Aks sistemi ile duvar eksenini karıştırmak: Akslar taşıyıcı elemanların merkezinden geçer. Net iç açıklık için duvar kalınlığı düşülmelidir (TS EN ISO 4157-1:1998, Madde 4.2).

2. Revizyon indeksini kontrol etmemek: Mimari proje "Rev.4" iken betonarme projesi "Rev.2" üzerinden çalışılıyorsa aks değişiklikleri çelişkili hale gelir.

3. Ölçeği kâğıt boyutuna göre okumak: Fotokopi veya PDF boyutu değişmişse ölçek cetveli yanıltıcı sonuç verir. Boyutsal kontrol her zaman sayısal ölçülerle yapılmalıdır.

4. Görünüş çiziminden boyut okumaya çalışmak: Görünüşler derinlik bilgisi içermez; iç açıklık kat planlarından alınmalıdır.

5. Kot sistemini (+/− değerlerini) yanlış yorumlamak: ±0.00 referansı her projede pafta notunda açıkça tanımlanmalıdır.

6. Kapı yönünü yay yönünden okumamak: Kapı açılma yönü, kat planındaki yay gösterimiyle belirlenir.

7. Net iç yüksekliği kaba yapı yüksekliğiyle karıştırmak: PAİY 2017 Md. 24 ≥ 2,40 m şartı net yükseklik içindir; döşeme kalınlığı ve kaplama payı düşülmelidir.

8. CAD katman standartlarına uymamak: Büyük belediyeler e-imar portali üzerinden DWG dosyası talep etmektedir; TS EN ISO 13567-1:2017'ye uyulmayan projeler iade edilebilir.

Kaynaklar

1. TS EN ISO 128-1:2020. Teknik Çizimler — Genel Çizim İlkeleri. TSE, Ankara.
2. TS EN ISO 4157-1:1998. Yapılar — Aks ve Konum Gösterimi — Bölüm 1: Binalar. TSE.
3. TS 3532 EN ISO 5455:1998. Teknik Resim — Ölçekler. TSE.
4. TS 88-20 EN ISO 128-20:2002. Teknik Resim — Çizgiler İçin Temel Tipler. TSE.
5. TS EN ISO 13567-1:2017. Teknik Ürün Dokümantasyonu — CAD Katman Organizasyonu — Bölüm 1. TSE.
6. 3194 Sayılı İmar Kanunu (RG 09.05.1985, 18749 sayılı) — Madde 21–22–28–29.
7. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (RG 03.07.2017, 30113 sayılı) — Madde 11, 24, 57.
8. 4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun ve Uygulama Yönetmeliği (RG 5/2/2013, 28550 sayılı).
9. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. CADD Standartları, 2016.
10. TMMOB Mimarlar Odası. Mimari Proje Çizim ve Sunuş Standartları. İstanbul, 2015.
11. Neufert, E. (2012). Yapı Tasarımı El Kitabı (Türkçe çeviri). Birsen Yayınevi.

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.