AutoCAD Mühendislik Komutları Rehberi

Komutlar klavye kısayoluyla veya komut satırına (Command Line) girilerek çalıştırılır. Türkiye'de 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında proje teslimlerinde DWG formatı kullanımı zorunlu tutulmaktadır; ITRF96 koordinat sistemine bağlı çizimler ise altyapı ve imar projelerinin temelini oluşturmaktadır.

Bir AutoCAD projesinin genel iş akışı şu şekildedir:

1. Temel Çizim Komutları

Çizim komutları model uzayında gerçek boyutlu (1:1) çizim yapmak için kullanılır. Ölçek yalnızca çıktı (Layout/Plot) aşamasında belirlenir.

Tablo 1: Temel Çizim Komutları

Saha Notu: Türkiye'de inşaat projelerinde en yaygın kullanılan kağıt boyutları A1 (594×841 mm) ve A3'tür (TS EN ISO 5457:2002, Madde 4.1). A0 kağıdı büyük altyapı projelerinde (DSİ, KGM) kullanılır. Çizimler her zaman gerçek ölçekte (1:1) model uzayında geliştirilir.

Dikkat: HATCH komutunda Scale değeri çizim birimine göre ayarlanmazsa çıktıda tarama ya çok sık ya da çok seyrek görünür. TS 5319 standardı, kesit çizimlerinde betonarme, zemin ve çelik malzemeler için farklı tarama biçimleri tanımlamaktadır.

2. Düzenleme Komutları

Düzenleme komutları mevcut geometriyi hızla değiştirmek, kopyalamak ve düzenlemek için kullanılır.

Tablo 2: Düzenleme Komutları

Saha Notu: OFFSET komutu, kolon ve kiriş aks çizgilerinden taşıyıcı genişliklerini hızla elde etmek için en çok başvurulan komutlardan biridir. Türkiye'deki tipik betonarme binalarda kolon boyutları 30×50 cm ile 50×80 cm arasında değişmekte olup OFFSET değerleri bu boyutların yarısına göre belirlenir.

Dikkat: EXPLODE komutu standart bloklara (kapı, pencere, antet) uygulandığında tekrar kullanılabilirlik kaybolur. Blok düzenleme için REFEDIT (yerinde düzenleme) tercih edilmelidir.

3. Ölçülendirme Komutları

Ölçülendirme komutları standartlara uygun boyut zinciri ve referans okları oluşturmak için kullanılır.

Tablo 3: Ölçülendirme Komutları

Ölçülendirme stili DIMSTYLE (DST) komutuyla ayarlanır. TS EN ISO 128-20:2000 Madde 5 gereğince çizgilerin minimum aralığı 0,7 mm olmalıdır.

Yazı Yüksekliği Kuralı (TS EN ISO 128-20): Çıktıda okunabilir standart yazı yüksekliği $h = 2{,}5$ mm'dir. Model uzayında kullanılacak metin yüksekliği:

$$h_{\text{model}} = 2{,}5 \times \text{ölçek\_payda} \quad [\text{mm}]$$

Örnek: 1/100 ölçekli çizimde $h_{\text{model}} = 250$ mm; 1/50 ölçekli çizimde $h_{\text{model}} = 125$ mm.

Dikkat: DIMSCALE değişkeni 1 olarak bırakılırsa 1/100 ölçeğe taşınan bir paftada ölçü sembolleri gözle görülmez küçüklükte çıkar.

4. Katman Yönetimi

Katman (Layer) yönetimi, disiplinler arası koordinasyonun ve pafta baskı kalitesinin temelidir. Katman yönetimi LAYER (LA) komutuyla yapılır.

Tablo 4: Katman Yönetimi

Kritik Kural: Tüm nesnelerin renk, çizgi tipi ve çizgi kalınlığı özellikleri ByLayer olarak ayarlanmalıdır. Nesnelere bireysel olarak renk veya çizgi tipi atanması CTB plot stili yönetimini bozar ve pafta baskısında tutarsız sonuçlar doğurur.

Çizgi kalınlıkları TS 88-20 / ISO 128-20:2000 Madde 4'te tanımlanan kalınlık gruplarına uygun seçilmelidir:

Tablo 5: Katman Yönetimi

Saha Notu: Türkiye'deki yapı denetim süreçlerinde proje paftaları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı imar portalına yüklenmektedir. CSB Bilgisayar Destekli Tasarım ve Çizim Düzenleme Usul ve Esasları (2023) belgesinde standart katman isimlendirmesi zorunlu tutulmaktadır.

5. Blok Kullanımı

Bloklar (Block), tekrarlayan sembollerin ve standart elemanların tek bir tanım altında yönetilmesini sağlar.

Tablo 6: Blok Kullanımı

Standart mühendislik blokları: kapı, pencere, merdiven, aks çemberi, antet, kuzey oku, ölçek çubuğu, poz balonu.

Antet bloğu TS EN ISO 7200:2004 standardına uygun hazırlanmalıdır. Standartta zorunlu alanlar: proje adı, pafta numarası, ölçek, tarih, çizim yapan/kontrol eden, revizyon.

Saha Notu: Türkiye'de 4708 sayılı Kanun kapsamında denetçi mühendis onayı için antet zorunludur. Standart antet; proje müellifi, proje numarası, şehir/ilçe, pafta numarası, ölçek ve müteahhit bilgilerini içermelidir.

Dikkat: Standart bloğu EXPLODE yaparak düzenlemek tekrar kullanılabilirliği yok eder. Blok tanımını güncellemek için REFEDIT kullanılmalı ya da blok yeniden tanımlanmalıdır.

6. Yazdırma Ayarları

Doğru baskı çıktısı için aşağıdaki adımlar sırasıyla uygulanmalıdır:

1. Kağıt boyutunu seç: A4, A3, A2, A1, A0 (TS EN ISO 5457:2002 Tablo 1)
2. Plot area: Limits, Window veya Extents
3. Plot scale: 1/100, 1/50 veya Fit to paper
4. Pen settings: CTB/STB; çizgi kalınlıklarını katmanla eşleştir

Tablo 7: Yazdırma Ayarları

Ölçek, yazı yüksekliği ve DIMSCALE değerleri birbiriyle bağlantılıdır. Aşağıdaki tablo mm biriminde değerleri özetlemektedir:

Tablo 8: Yazdırma Ayarları

CTB / STB Plot Stili: Renge dayalı plot stili (.ctb) her renk için çizgi kalınlığını tanımlar. Türkiye uygulamalarında monochrome.ctb veya özel renk-kalınlık eşleme tabloları kullanılmaktadır.

Saha Notu: Kamu kurumlarına (Belediye, KGM, DSİ) teslim edilen proje paftalarında monochrome (siyah-beyaz) CTB stili genellikle zorunlu tutulmaktadır.

Dikkat: Pafta ölçeğini model uzayında uygulamak ilerleyen aşamada hatalı metraj, koordinat sorunları ve boyutlandırma hatalarına neden olur. Ölçeklendirme yalnızca kağıt uzayı Layout viewport üzerinde yapılmalıdır.

7. Mühendislik Projelerine Özel İpuçları

• Koordinat girişi: Mesafe veya polar ya da X,Y göreli format kullanın.
• Object Snap (OSNAP): Endpoint, Midpoint, Center, Perpendicular, Intersection daima aktif tutun.
• LIMITS: Komutla çalışma alanı sınırı belirleyin; gerçek metrik ölçekte çizin.
• UNITS: Birim format (mm, m) ve hassasiyeti ayarlayın.
• PURGE: Kullanılmayan katman, blok ve stil belgeden temizlenir.
• AUDIT ve RECOVER: Bozuk DWG dosyalarını onarır.
• External Reference (XREF): Büyük projelerde her disiplin ayrı DWG'de tutulur, ana paftaya referansla eklenir.
• Viewport (Model/Paper Space): Model uzayında gerçek ölçekte çizin; kağıt uzayında (Layout) ölçeklenmiş görünümler tanımlayın.

XREF (External Reference) Yapısı

Büyük altyapı ve bina projelerinde dosya yönetimi kritiktir. XREF kullanımı, birden fazla disiplinin (mimari, statik, mekanik, elektrik) eş zamanlı çalışmasını ve güncel pafta paylaşımını mümkün kılar.

Tablo 9: XREF (External Reference) Yapısı

XREF ekleme yöntemi: INSERT → Attach sekmesi → Attach DWG → Overlay (zincirleme eklemeyi engeller) veya Attach (kalıcı referans).

Saha Notu: Türkiye'deki büyük altyapı projelerinde (köprü, yol, tünel) her disiplin farklı DWG dosyasında çalışmakta; koordinatör mühendis XREF yöneticisi rolünü üstlenmektedir. XREF dosya yolları göreli (relative) olarak ayarlanmalıdır; aksi hâlde dosyalar başka bilgisayarlarda görünmez hale gelir.

Dikkat: XREF dosyasının ismi veya klasör yolu değiştirilmemelidir. Proje tesliminde e-transmit komutu kullanılarak tüm XREF dosyaları birlikte paketlenmelidir.

8. Koordinat Sistemi: Türkiye ITRF Uygulamaları

Türkiye'de resmi koordinat sistemi ITRF96 (International Terrestrial Reference Frame 1996) olup Transverse Mercator 3° (TM30) dilim projeksiyonuna dayanır. Büyükşehir belediyesi sınırlarındaki imar planları, KGM karayolu ve DSİ su yapısı projeleri bu sistemde teslim edilmektedir.

Tablo 10: Koordinat Sistemi: Türkiye ITRF Uygulamaları

AutoCAD Civil 3D'de ITRF96 tanımlama:

Command: MAPCSCREATE
→ Start with a coordinate system → Projected
→ Kod: ITRF96_27_3 (Merkez meridyen 27° için)
→ GRS1980 Datum → Transverse Mercator
→ Central meridian: 27, False Easting: 500000

Saha Notu: Türkiye'de altyapı projelerinde Civil 3D Türkiye ITRF koordinat paketi EPSG 5253–5266 kod aralığında tanımlanmaktadır. Proje başında koordinat sistemi doğru atanmazsa GPS ölçüm verileri ile pafta koordinatları arasında yüzlerce metre kayma oluşabilir.

Dikkat: AutoCAD koordinat listesinde varsayılan olarak Türkiye ITRF sistemi yoktur. Civil 3D eklentisi veya elle tanımlama ile sisteme eklenmelidir.

9. Sayısal Örnekler

Alan ve Çevre Ölçümü (MEASUREGEOM)

Bir döşeme poligonunun alanı AutoCAD içinde doğrudan ölçülür:

Command: MEASUREGEOM
Enter an option [Distance/Radius/Angle/Area/Volume]: A
Area = 85.47 m², Perimeter = 38.60 m

Brüt alan–net alan farkı (200 mm duvar kalınlığı dahil):

$$A_{net} = A_{br\ddot{u}t} - t_{duvar} \times L_{duvar} \times 0{,}5 = 85{,}47 - 0{,}20 \times 38{,}60 \times 0{,}5 = 81{,}61\ \text{m}^2$$

Eğim Hesabı

Boru döşeme eğimini iki nokta arasındaki kot farkı ile hesaplama — Başlangıç kotu: 12,450 m; bitiş kotu: 12,200 m; yatay mesafe: 50 m:

$$i = \frac{h_L}{L} = \frac{12{,}450 - 12{,}200}{50{,}0} = \frac{0{,}250}{50} = 0{,}005\ \text{m/m}$$

Eğim açısı: $\theta = \arctan(0{,}005) = 0{,}286°$

Hacim Hesabı

2D poligondan ekstrüzyon (EXTRUDE) ile beton eleman hacmi:

$$V = A_{kesit} \times L = 0{,}40 \times 0{,}50 \times 3{,}0 = 0{,}60\ \text{m}^3 \quad (\text{kolon})$$

10. Çözümlü Problemler

Problem 1 — Model Uzayı Yazı Yüksekliği (Kolay)

Veriler: Ölçek = 1/100; birim = mm; çıktıda istenilen yazı yüksekliği $h = 2{,}5$ mm.

İstenen: Model uzayında kullanılacak TEXT height değeri.

Çözüm:

$$h_{\text{model}} = h_{\text{çıktı}} \times \text{ölçek payda} = 2{,}5 \times 100 = 250\ \text{mm}$$

Sonuç: DTEXT/MTEXT komutunda Text height = 250 mm.

Kontrol: $250\ \text{mm} \div 100 = 2{,}5\ \text{mm}$ (çıktıda) — okunabilir sınır değer $\checkmark$.

Problem 2 — A1 Kağıdına Uygun Ölçek Seçimi (Orta)

Veriler:

• Kağıt boyutu: A1 (594 × 841 mm)
• Çizim birimi: metre (m)
• Mimari plan boyutu: 24 m × 18 m; dış pay: 2 m her yönde

İstenen: Uygun ölçeği belirleyin ve DIMSCALE ile LTSCALE değerlerini hesaplayın.

Çözüm:

Adım 1 — Net çizim boyutlarını hesapla:

Çizim genişliği = $24 + 2 \times 2 = 28$ m; çizim yüksekliği = $18 + 2 \times 2 = 22$ m

Adım 2 — Ölçek adayını dene (1/50):

$28/50 = 0{,}56\ \text{m} = 560\ \text{mm} < 594\ \text{mm}$ (A1 genişliği) $\checkmark$

$22/50 = 0{,}44\ \text{m} = 440\ \text{mm} < 841\ \text{mm}$ (A1 yüksekliği) $\checkmark$

Adım 3 — m biriminde 1/50 ölçek değerleri:

• DIMSCALE = 0,75; LTSCALE = 0,75
• Yazı yüksekliği: $h_{\text{model}} = 0{,}15\ \text{m}$

Sonuç: Ölçek 1/50 uygundur; DIMSCALE = 0,75; LTSCALE = 0,75; TEXT height = 0,15 m.

Problem 3 — ITRF96 Koordinat Sistemi ve Ölçek Hesabı (Zor)

Veriler:

• Proje yeri: Ankara (merkez meridyen 33°)
• GPS verileri ITRF96-TM33 sisteminde; proje orijini: E = 503 250,45 m, N = 4 408 630,80 m
• Ölçek: 1/1000; birim: m; kağıt: A0 (841 × 1189 mm)

Çözüm:

Adım 1 — Koordinat sistemi tanımlama:

Command: MAPCSCREATE → Projected → Kod: ITRF96_33_3
GRS1980 → Transverse Mercator
Central meridian: 33, False Easting: 500000

Adım 2 — UCS orijini atama:

Command: UCS
Specify origin: 503250.45, 4408630.80, 0

Adım 3 — Ölçek hesabı (m birimi, 1/1000):

$$h_{\text{model}} = 2{,}5\ \text{mm} \times 1000 = 2500\ \text{mm} = 2{,}5\ \text{m}$$

DIMSCALE = 1000; LTSCALE = 1500

Adım 4 — LIMITS hesabı (A0 kağıdı, 1/1000 ölçek):

Çizim alanı = $0{,}841 \times 1000 = 841\ \text{m}$ (genişlik); $1{,}189 \times 1000 = 1189\ \text{m}$ (yükseklik)

Command: LIMITS
Specify lower left corner: 0,0
Specify upper right corner: 841, 1189

Sonuç: TEXT height = 2,5 m; DIMSCALE = 1000; LTSCALE = 1500; LIMITS = 0,0 → 841,1189.

Sık Yapılan Hatalar

1. Model uzayında çizgi kalınlığıyla çalışmak: Çizgi kalınlıkları CTB/STB plot stili aracılığıyla ayarlanmalıdır; model uzayında gerçek kalınlık atanması dosya boyutunu şişirir.

2. Tüm nesneleri 0 katmanında çizmek: Farklı disiplin ve eleman türleri için katman ayrımı yapılmadan tüm çizim tek katmanda tutulursa görünürlük ve baskı stili yönetilemez.

3. OSNAP'sız çalışmak: Görsel olarak doğru görünen ancak gerçekte 0,5–2 mm atlama içeren çizimler; ölçülendirmede hata ve kesişim sorunlarına yol açar. Endpoint, Midpoint, Intersection OSNAP daima aktif tutulmalıdır.

4. Pafta ölçeğini model uzayında uygulamak: Ölçeklendirme yalnızca Layout viewport üzerinde yapılmalıdır; model uzayında nesne ölçeklenmesi ilerleyen aşamada hatalı metraj ve koordinat sorununa neden olur.

5. PURGE yapılmadan dosya paylaşmak: Kullanılmayan katman, blok ve stil birikir; dosya boyutu büyür ve aktarmada sorun çıkar. Her teslim öncesi PURGE → All çalıştırılmalıdır.

6. Bloğu EXPLODE yaparak düzenlemek: Standart bloklar parçalandığında tekrar kullanılabilirliği kaybolur; REFEDIT veya blok yeniden tanımı tercih edilmelidir.

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. CYTHYE-2016 — T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr
2. TS 88-20 / ISO 128-20:2000 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. TS EN ISO 5457:2002 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
4. TS EN ISO 7200:2004 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
5. TS EN ISO 7519:2000 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
6. TS 5319 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
7. TS 88-21 / ISO 128-21:2000 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
8. Çizim ve Dokümantasyon.

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.