As-Built (Yapıldığı Gibi) Çizim Hazırlama

Özet

As-built (yapıldığı gibi) çizimler, inşaat sürecinde yapılan değişiklikleri yansıtarak tamamlanmış yapının gerçek durumunu belgeleyen teknik dokümanlardır. Sözleşme çizimlerinden farklı olarak, inşaat sırasında ortaya çıkan sapma ve değişiklikler işlenerek hazırlanır. Türkiye'de Yapım İşleri Genel Şartnamesi kapsamında, geçici kabul öncesinde yüklenici tarafından bedelsiz olarak hazırlanıp idareye teslim edilmesi tipik olarak istenir.

Yapı bakımı, güçlendirme, genişleme ve yangın güvenliği uygulamalarında temel referans oluşturan bu belgeler, proje ömrü boyunca geçerliliğini korur. Geometrik tolerans sınırlarını aşan sapmaların — kolon konumu için $\pm 20\text{mm}$ — as-built çizimlere işlenmesi yaygın bir uygulamadır; bu eşiğin altındaki sapmalar kabul edilebilir imalat toleransı kapsamındadır.

As-Built Çizimlerin Kapsamı

Kapsam ve Sorumluluk

As-built çizim sürecinde her aktörün belirli sorumlulukları bulunmaktadır. Yapım İşleri Genel Şartnamesi uyarınca geçici kabul sonrasında nihai projelerin yüklenici tarafından bedelsiz hazırlanıp idareye teslim edilmesi tipik olarak istenir. Yapı denetim süreçlerinde, imalatların onaylı projeye uygunluğunun her aşamada kontrol edilmesi genel bir uygulamadır.

Saha Notu: Türkiye'de kamu ihaleli yapım işlerinde (4734/4735 sayılı Kanun kapsamı) as-built çizimlerin geçici kabul sürecinde idareye teslim edilmesi genel bir uygulamadır. Özel sektör projelerinde FIDIC sözleşmeleri benzer koşulları uluslararası projeler için düzenler.

Dikkat: 3194 sayılı İmar Kanunu Madde 30 kapsamında yapı kullanma izni başvurusunda ruhsat eki projelere uygunluk aranır. As-built çizimler bu uygunluğu belgeleyen temel dokümanlardır; eksik veya hatalı teslim yapı kullanma izninin gecikmesine yol açar.

As-Built Belgelerinin Ana Bileşenleri

Kapsanan Çizim Türleri

As-Built Hazırlama Süreci

Şekil 3 — As-Built Çizim Hazırlama Süreci Akış Diyagramı FCR kaydından geçici kabul teslimantına kadar adımlar (YİGŞ Md. 11 kapsamı).

Adım 1: Saha İzleme ve Değişiklik Kaydı

İnşaat süresince sapmalar ve değişiklikler düzenli olarak kayıt altına alınmalıdır. Temel belgeler şunlardır:

• Saha Değişiklik Formu (Field Change Request — FCR): Her değişiklik için tarih, neden, konum bilgisi ve onay zinciri. FCR numarası revizyon tablosuna referans olarak verilir.
• Red-line markup: Müteahhit saha mühendisi, onaylı uygulama çizimlerinin (AFC — Approved For Construction) üzerine kırmızı kalemle sapmaları işler. Renk kodu: kırmızı = değiştirildi, sarı = kaldırıldı, yeşil = eklendi, mavi = not/yorum.
• Fotoğraf dokümantasyonu: Özellikle beton dökümünden önce donatı düzeni, gömülü boşluk (sleeve), ankraj, boru ve kablo konumlarının fotoğraflanması ve koordinatlı liste ile arşivlenmesi önerilir.

Dikkat: Saha ölçüm çalışmalarında (örneğin ISO 4463-1 standartlarına uygun olarak) primer ve sekonder eksen sistemleri kurulması tavsiye edilir. Koordinat referans sistemi proje başında belirlenmeli ve inşaat boyunca korunmalıdır.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde sıkça yaşanan sorun, kolon eksenlerinde yapılan kaymalar sırasında red-line markup'ın hemen yapılmamasıdır. Kayma miktarı TS EN 13670:2010 Sınıf 1 toleransı olan $\pm 20\text{mm}$'yi aştığı anda yapı denetim mühendisine bildirim yapılması (4708 s. Kanun denetim süreçleri kapsamında) tipik olarak beklenir.

Adım 2: Red-Line Çizimlerin Toplanması

Saha personelinden toplanan red-line çizimler tarih sırasıyla arşivlenir. Her değişiklik için genellikle şu bilgiler istenir:

• Orijinal tasarım değeri (boyut, konum, malzeme)
• Yapılan değişiklik ve sapma miktarı (mm)
• Değişikliğin onayı: müteahhit mühendisi imzası, kontrol mühendisi / yapı denetim imzası
• FCR numarası ve tarihi

Adım 3: CAD / BIM'e İşleme

Red-line değişiklikleri dijital ortamda orijinal tasarım çizimlerine aktarılır.

CAD (AutoCAD/Civil 3D) — TS EN ISO 7200:2004 Uyumlu:

• Değiştirilen elemanlar AS-BUILT adlı ayrı bir layer'a taşınır; orijinal layer silinmez
• Revizyon bulutu (revision cloud) ile değişiklik bölgeleri işaretlenir (bulut içi: yeni değer, bulut dışı: eski değer)
• Revizyon tablosu (title block içinde) güncellenir: Rev No / Tarih / Konu / Hazırlayan / Onaylayan
• Çizim bitiş notasyonu: AS-BUILT damgası + imza + tarih

BIM (Revit / IFC):

• Gerçek ölçüler modele yansıtılır; eski parametreler versiyon geçmişinde saklanır
• Değişen elemanlar Phase: As-Built fazına atanır; orijinal tasarım elemanları Demolished olarak işaretlenir
• IFC ihracatı: IfcProject + IfcBuilding + IfcBuildingStorey hiyerarşisi korunarak as-built IFC modeli üretilir
• Türkiye'de BIM projeleri için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı BIM Kılavuzu gibi dokümanlar referans alınabilir

Saha Notu: AutoCAD'de sık yapılan hata, değişikliklerin orijinal layer üzerinde yapılmasıdır. Bu durum, tasarım ile imalat arasındaki farkın izlenememesine yol açar. AS-BUILT (veya benzeri) bir layer kullanılması önerilir.

Adım 4: Kontrol ve Onay

Dikkat: Kontrol mühendisinin as-built çizimi onaylaması, yapının standartlara uygun inşa edildiğine ilişkin mesleki sorumluluk doğurur. 3194 sayılı İmar Kanunu Madde 28 uyarınca fenni mesuliyeti üstlenen meslek mensupları bu onay sürecinde imza atmakla yükümlüdür.

Adım 5: Teslim Paketi

As-built çizim teslim paketi asgari olarak şunları içermelidir:

• PDF: Baskı kalitesinde, A1/A0 boyut, $\ge 300\text{dpi}$, imzalı ve onaylı
• DWG: AutoCAD 2018 veya üzeri, katmanlar korunmuş
• IFC: BIM gerektiren projelerde genel bir beklentidir (LOD 300 minimum, as-built için LOD 400 önerilir)
• Revizyon tablosu güncellenmiş kapak sayfası (TS EN ISO 7200:2004 Madde 5)
• FCR listesi: Tüm değişikliklerin sıralı özeti

Çizim Formatlama Standartları

Başlık Bloğu (Title Block)

Teknik çizim başlık bloklarında (ilgili standartlara uyumlu olarak) genellikle yer alması beklenen alanlar aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Saha Notu: Genel çizim standartları (örneğin TS EN ISO 9431) uyarınca, revizyon bulutu ve açıklama notları çizgi ve ölçü bilgilerinin okunmasını engellememeli; mümkünse çizimin kenar boşlukları kullanılmalıdır.

Donatı As-Built Planları (Yapısal)

Minimum Bilgi Gereksinimleri

Yapısal as-built planlarında (ilgili standartların yürütme kayıt dokümantasyonu kapsamında) genellikle aşağıdaki bilgilerin bulunması istenir:

• Donatı çapı, adedi ve aralığı (örneğin $5\Phi 20/200$: 5 adet 20 mm çapında donatı, 200 mm aralıkla)
• Etriye aralığı ve tipi (kapalı/açık)
• Mesnet uzunlukları ve kıvrım boyları
• Beton örtüsü: Tasarım değerinden farklı ise gerçekleşen değer belirtilmeli (TS EN 13670:2010 kapsamında genellikle $\pm 10\text{mm}$ tolerans)
• Ankeraj ve mekanik bağlantı konumları
• Gömülü boşluk (sleeve) ve insert konumları, koordinatları

Donatı not kodu (Türkiye uygulaması):

Φ20 c150  →  20 mm çapında donatı, 150 mm aralıkla
5Φ16      →  5 adet 16 mm çapında donatı

Saha Notu: Türkiye'de TS EN 13670:2010, TS ENV 13670-1:2003'ün yerini almıştır. Kalite kontrol planlarında bu tolerans değerlerine yer verilmesi ve her kontrol noktasında ölçüm kayıtları oluşturulması önerilir. İmalatlarda uygunsuzluklar tespit edildiğinde ilgili birimlere bildirim yapılması genel bir uygulamadır.

Dikkat: Kolon eksen sapması $\pm 20\text{mm}$'yi aştığında as-built çizimde işaretlenmesi önemlidir; bu durumda yapı mühendisinin stabilite kontrolünü yeniden yapması gerekebilir.

Dijital Arşiv ve Yönetim

Saha Notu: Türkiye'de kamu yapım projelerinde e-proje sistemine yüklenen belgeler için elektronik imza gerekebilir. Kağıt formatındaki as-built arşivlerinin yangın güvenliği açısından yangına dayanıklı dolaplarda muhafaza edilmesi önerilir.

BIM As-Built: LOD 400 ve Lazer Tarama

Yapısal BIM projelerinde as-built modelleme LOD 400 düzeyinde yapılması önerilmektedir. Bu düzey; gerçek kesit boyutları, donatı yerleşimi, gömülü elemanlar ve malzeme parametrelerini kapsar. Yersel lazer tarama (terrestrial LiDAR) ile elde edilen nokta bulutu (point cloud) modele entegre edilerek gerçek geometri doğrulanabilir.

BIM tabanlı as-built doğrulama avantajları:

• Nokta bulutu — model çakışma analizi ile $\pm 5\text{mm}$ hassasiyetinde sapma tespiti
• Gömülü elemanların (boru, kablo, ankraj) 3 boyutlu koordinat kaydı
• IFC ihracatı ile yapı yönetim sistemlerine (CAFM/CMMS) veri aktarımı
• Sigorta ve acil müdahale planlaması için güncel tesis modeli

Sık Yapılan Hatalar

1. As-built çizimleri projenin sonuna bırakmak: İnşaat boyunca biriken değişiklikler hafızada kaybolabilir; gömülü elemanlar sonradan görülemez hale gelir. Değişikliklerin düzenli olarak kayıt altına alınması tavsiye edilir.
2. Red-line markup'ı A4'e sığdırmak için küçültmek: Baskı kopyalarının çizimlerle üst üste getirilebilecek standart ölçeklerde (örneğin uygun pafta standartlarında) tutulması önerilir; küçültme referans kaybına yol açabilir.
3. AS-BUILT layer yerine orijinal layer'da değişiklik yapmak: Tasarım ve gerçekleşen ayrımı kaybolur; kopyaya dayalı hata izi kaybedilir.
4. FIDIC sözleşme koşulunu göz ardı etmek: FIDIC Kırmızı Kitap Madde 4.1 ve 10.1 kapsamında as-built çizimlerin geçici kabul koşulu olduğunu unutmak; teslimatsız kabul sürecini engeller.
5. IFC as-built modelini sözleşmede tanımlamamak: BIM projelerinde as-built model çizimlerin yerini tutabilir; ancak bu husus sözleşmede açıkça belirtilmezse IFC kabul edilmeyebilir.
6. MEP ve yapısal as-built arasındaki koordinasyonu atlamak: Mekanik boru güzergahı yapısal kirişi deliyorsa bu değişikliğin her iki disiplinin as-built çizimlerine yansıtılması önemlidir.
7. Yedekleme yapmamak: Tek fiziksel ortamda tutulan as-built arşivinin kaybolması riski göz önüne alınarak, en az 3 farklı ortamda yedek alınması genellikle tavsiye edilir.
8. Tolerans sınırını aşan sapmaları kayıtlamamak: TS EN 13670:2010 Sınıf 1 sınırlarını aşan sapmaları as-built çizimlere işlememek, hem yasal hem teknik sorumluluk doğurur; deprem durumunda yapı güvenliği açısından kritik risk oluşturur.

Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Tasarım kolon ekseni (A4): $X_{A4,\text{tasarım}}=12,000\text{m}$ (referans çizgisinden)
• Ölçülen kolon ekseni: $X_{A4,\text{o¨lc¸u¨m}}=12,018\text{m}$
• TS EN 13670:2010 Sınıf 1 kolon konum toleransı: $\pm 20\text{mm}$

İstenen: Sapma miktarını hesaplayın; as-built çizimde değişiklik gerekip gerekmediğini belirleyin.

Çözüm:

Adım 1: Sapma hesabı

$$\Delta X=X_{A4,\text{o¨lc¸u¨m}}-X_{A4,\text{tasarım}}=12,018-12,000=+0,018\text{m}=+18\text{mm}$$

Adım 2: Tolerans kontrolü (TS EN 13670:2010 Bölüm 10.4)

$$|\Delta X|=18\text{mm}\le 20\text{mm}\Rightarrow \text{Tolerans ic¸inde}$$

Sonuç: Sapma $\pm 20\text{mm}$ tolerans sınırı içinde kalmaktadır. As-built çizimde bu sapmanın işlenmesi esneklik gösterebilir; ancak ölçüm kaydının dosyada tutulması önerilir.

Kontrol: Sapmanın pozitif X yönünde olması, komşu elemanlarla asgari mesafeyi etkileyip etkilemediği kontrol edilmelidir.

Problem 2 — Orta

Veriler:

• 5 katlı bina, A4 kolonu X yönünde eksen sapması: $\Delta X_{A4}=+150\text{mm}$ (betonlama sonrasında tespit)
• Kat yüksekliği: $h=3,00\text{m}=3000\text{mm}$
• Tasarım çizim numarası: PROJE01-ST-KP-001-Rev00
• TS EN 13670:2010 Sınıf 1 tolerans: $\pm 20\text{mm}$ (plan konumu)

İstenen: (a) Tolerans aşımını tespit edin, (b) as-built revizyon adımlarını belirtin, (c) dosya adlandırmasını yapın.

Çözüm:

Adım 1: Tolerans kontrolü

$$|\Delta X_{A4}|=150\text{mm}>20\text{mm}\Rightarrow \text{Tolerans AS¸ILDI}\to \text{As-Built gerekli}$$

Adım 2: Düşeyden sapma değerlendirmesi (ek kontrol)

$${\Delta }_{max,TS}=\max \left(\frac{h}{300},15\text{mm}\right)=\max \left(\frac{3000}{300},15\right)=\max (10,15)=15\text{mm}$$

Yalnızca plan konumu sapması mevcuttur (kolon eğimi yok); bu nedenle plan sapması toleransı geçerlidir.

Adım 3: FCR ve revizyon adımları

Adım 4: Dosya adlandırması

PROJE01-ST-KP-001-Rev01-AsBuilt.dwg

Yeni eksen konumu:

$$X_{A4,\text{asbuilt}}=12,000+0,150=12,150\text{m}$$

Sonuç: Tolerans aşımı tespit edilmiş, as-built çizim Rev01 olarak güncellenmiş, yapısal stabilite kontrolü yaptırılmıştır.

Kontrol: Komşu kolon/kiriş mesafeleri ve net açıklık değişimleri kontrol edilmeli ve taşıyıcı sistem stabilite açısından yeniden değerlendirilmelidir.

Problem 3 — Zor

Senaryo: 8 katlı kamu hizmet binası, 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu kapsamında. Yapı denetim firması, inşaat sırasında aşağıdaki uygunsuzlukları tespit etmiştir:

• A aksındaki 4 adet kolon: ortalama X sapması +35 mm (tolerans aşımı)
• 4. kat döşemesi: kot sapması −28 mm (tolerans aşımı: izin verilen $\pm 20\text{mm}$)
• MEP: yangın sprinkler hattı boru çapı değişimi (DN80 → DN100, güzergah değişimi)

İstenen: As-built çizim güncellemesini nasıl yönetirsiniz? Hangi standart maddeler devreye girer? Mimari, yapısal ve MEP çizimlerinin koordinasyonu nasıl sağlanır?

Çözüm:

Adım 1: Uygunsuzluk sınıflandırması ve standart referansları

Adım 2: Yasal bildirim yükümlülüğü (4708 s. Kanun Md. 3)

Yapı denetim kuruluşu tolerans aşımlarını tespit ettiği anda:

• İdareye bildirim yapması beklenir
• İlgili kayıtlara (örneğin yapı denetim defteri) işlemesi tavsiye edilir
• Tasarım mühendisinden stabilite görüşü istenmesi önerilir

Adım 3: Yapısal değerlendirme

Kolon eksen sapması +35 mm için:

$$\Delta X=35\text{mm}>20\text{mm}\Rightarrow \text{Tolerans as¸ımı; yapısal kontrol o¨nerilir}$$

Tasarım mühendisi aşağıdaki hesapları yeniden yapmalıdır:

• Kirişlerin değişen eksen konumuna göre yeniden değerlendirilmesi (bağlantı mesnetleri kontrolü)
• TBDY 2018 Tablo 4.1 kapsamında burulma düzensizliği (A1 tipi) yeniden değerlendirilmesi

Döşeme kotu sapması −28 mm için:

• Net kat yükseklikleri değiştiğinden mimari ve mekanik koordinasyon gereklidir
• Su yalıtımı eğimleri yeniden kontrol edilmelidir

Adım 4: Çok disiplinli as-built koordinasyon protokolü

Her disiplin kendi revizyon serisini sürdürür:

$$\text{Mimari As-Built (Rev02)}\stackrel{\text{koordinasyon}}{\to }\text{Yapısal As-Built (Rev02)}\stackrel{\text{koordinasyon}}{\to }\text{MEP As-Built (Rev03)}$$

Her disiplin kendi revizyon tablosunu günceller; koordinasyon toplantı tutanağı tüm paketlere eklenir.

Adım 5: Teslim paketi

Sonuç: Çok disiplinli tolerans aşımlarında tek bir revizyon numarası yerine her disiplin kendi revizyon serisini sürdürmeli; koordinasyon raporu ortak bir referans belgesi olarak tutulmalıdır.

Kontrol: Deprem düzensizlikleri yeniden hesaplanmalı; idare teslim paketi tamamlanmalıdır.

Parametreler ve Tipik Değerler

Yönetmelik Referansları

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TS EN 13670:2010 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)
2. YİGŞ Madde 11.
3. 3194 İmar Kanunu Madde 30 — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)
4. FIDIC Kırmızı Kitap Md. 4.1/10.1.
5. ISO 4463-1:1989 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)
6. TS EN ISO 7200:2004 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)
7. TS 914 EN ISO 5457:2003 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)
8. 4708 Yapı Denetimi Kanunu — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)

yapidan (2026). As-Built (Yapıldığı Gibi) Çizim Hazırlama. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/cd/as-built-cizim-hazirlama