As-Built (Yapıldığı Gibi) Çizim Hazırlama

Yapı bakımı, güçlendirme, genişleme ve yangın güvenliği uygulamalarında temel referans oluşturan bu belgeler, proje ömrü boyunca geçerliliğini korur. Geometrik tolerans sınırlarını aşan sapmaların — TS EN 13670:2010 Sınıf 1'e göre kolon konumu için $\pm 20\ \text{mm}$ — as-built çizimlere işlenmesi zorunludur; bu eşiğin altındaki sapmalar kabul edilebilir imalat toleransı kapsamındadır.

As-Built Çizimlerin Kapsamı

Kapsam ve Sorumluluk

As-built çizim sürecinde her aktörün belirli ve bağlayıcı sorumlulukları bulunmaktadır. YİGŞ Madde 11 uyarınca geçici kabul sonrasında nihai projelerin yüklenici tarafından bedelsiz hazırlanıp idareye teslimi zorunludur. 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamındaki yapılarda yapı denetim kuruluşu, imalatların onaylı projeye uygunluğunu her aşamada kontrol etmekle yükümlüdür.

Tablo 1: Kapsam ve Sorumluluk

Saha Notu: Türkiye'de kamu ihaleli yapım işlerinde (4734/4735 sayılı Kanun kapsamı) as-built çizimler geçici kabul tutanağının eki niteliğindedir ve tutanağın imzalanabilmesi için teslim edilmesi zorunludur. Özel sektör projelerinde FIDIC Kırmızı Kitap Madde 10.1 aynı koşulu uluslararası sözleşmeler için düzenler.

Dikkat: 3194 sayılı İmar Kanunu Madde 30 kapsamında yapı kullanma izni başvurusunda ruhsat eki projelere uygunluk aranır. As-built çizimler bu uygunluğu belgeleyen temel dokümanlardır; eksik veya hatalı teslim yapı kullanma izninin gecikmesine yol açar.

As-Built Belgelerinin Ana Bileşenleri

Kapsanan Çizim Türleri

Tablo 2: Kapsanan Çizim Türleri

As-Built Hazırlama Süreci

Şekil 3 — As-Built Çizim Hazırlama Süreci Akış Diyagramı FCR kaydından geçici kabul teslimantına kadar adımlar (YİGŞ Md. 11 kapsamı).

Adım 1: Saha İzleme ve Değişiklik Kaydı

İnşaat süresince tüm sapmalar ve değişiklikler anlık kayıt altına alınmalıdır. Temel belgeler şunlardır:

• Saha Değişiklik Formu (Field Change Request — FCR): Her değişiklik için tarih, neden, konum bilgisi ve onay zinciri. FCR numarası revizyon tablosuna referans olarak verilir.
• Red-line markup: Müteahhit saha mühendisi, onaylı uygulama çizimlerinin (AFC — Approved For Construction) üzerine kırmızı kalemle sapmaları işler. Renk kodu: kırmızı = değiştirildi, sarı = kaldırıldı, yeşil = eklendi, mavi = not/yorum.
• Fotoğraf dokümantasyonu: Özellikle betonlanmadan önce donatı düzeni, gömülü boşluk (sleeve), ankraj, boru ve kablo konumları fotoğraflanmalı; koordinatlı liste ile arşivlenmelidir.

Dikkat: ISO 4463-1:1989 kapsamındaki saha ölçüm çalışmalarında primer ve sekonder eksen sistemleri kurulmadan as-built ölçümü yapılmamalıdır. Koordinat referans sistemi proje başında belirlenmeli ve inşaat boyunca korunmalıdır.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde sıkça yaşanan sorun, kolon eksenlerinde yapılan kaymalar sırasında red-line markup'ın hemen yapılmamasıdır. Kayma miktarı TS EN 13670:2010 Sınıf 1 toleransı olan $\pm 20\ \text{mm}$'yi aştığı anda yapı denetim mühendisine bildirim zorunludur (4708 s. Kanun Md. 3).

Adım 2: Red-Line Çizimlerin Toplanması

Saha personelinden toplanan tüm red-line çizimler tarih sırasıyla arşivlenir. Her değişiklik için şu bilgiler yer almalıdır:

• Orijinal tasarım değeri (boyut, konum, malzeme)
• Yapılan değişiklik ve sapma miktarı (mm)
• Değişikliğin onayı: müteahhit mühendisi imzası, kontrol mühendisi / yapı denetim imzası
• FCR numarası ve tarihi

Tablo 3: Adım 2: Red-Line Çizimlerin Toplanması

Adım 3: CAD / BIM'e İşleme

Red-line değişiklikleri dijital ortamda orijinal tasarım çizimlerine aktarılır.

CAD (AutoCAD/Civil 3D) — TS EN ISO 7200:2004 Uyumlu:

• Değiştirilen elemanlar AS-BUILT adlı ayrı bir layer'a taşınır; orijinal layer silinmez
• Revizyon bulutu (revision cloud) ile değişiklik bölgeleri işaretlenir (bulut içi: yeni değer, bulut dışı: eski değer)
• Revizyon tablosu (title block içinde) güncellenir: Rev No / Tarih / Konu / Hazırlayan / Onaylayan
• Çizim bitiş notasyonu: AS-BUILT damgası + imza + tarih

BIM (Revit / IFC):

• Gerçek ölçüler modele yansıtılır; eski parametreler versiyon geçmişinde saklanır
• Değişen elemanlar Phase: As-Built fazına atanır; orijinal tasarım elemanları Demolished olarak işaretlenir
• IFC ihracatı: IfcProject + IfcBuilding + IfcBuildingStorey hiyerarşisi korunarak as-built IFC modeli üretilir
• Türkiye'de zorunlu kılınan BIM projeleri için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı BIM Kılavuzu referans alınır

Saha Notu: AutoCAD'de sık yapılan hata, değişikliklerin orijinal layer üzerinde yapılmasıdır. Bu durum, tasarım ile imalat arasındaki farkın izlenememesine yol açar. AS-BUILT layer zorunlu olarak kullanılmalıdır.

Adım 4: Kontrol ve Onay

Tablo 4: Adım 4: Kontrol ve Onay

Dikkat: Kontrol mühendisinin as-built çizimi onaylaması, yapının standartlara uygun inşa edildiğine ilişkin mesleki sorumluluk doğurur. 3194 sayılı İmar Kanunu Madde 28 uyarınca fenni mesuliyeti üstlenen meslek mensupları bu onay sürecinde imza atmakla yükümlüdür.

Adım 5: Teslim Paketi

As-built çizim teslim paketi asgari olarak şunları içermelidir:

• PDF: Baskı kalitesinde, A1/A0 boyut, $\geq 300\ \text{dpi}$, imzalı ve onaylı
• DWG: AutoCAD 2018 veya üzeri, katmanlar korunmuş
• IFC: BIM gerektiren projelerde zorunlu (LOD 300 minimum, as-built için LOD 400 önerilir)
• Revizyon tablosu güncellenmiş kapak sayfası (TS EN ISO 7200:2004 Madde 5)
• FCR listesi: Tüm değişikliklerin sıralı özeti

Çizim Formatlama Standartları

Başlık Bloğu (Title Block)

TS EN ISO 7200:2004 ve TS 914 EN ISO 5457:2003 uyumlu başlık bloğu zorunlu alanları aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Tablo 5: Başlık Bloğu (Title Block)

Tablo 6: Başlık Bloğu (Title Block)

Saha Notu: TS EN ISO 9431 (Yapı çizimleri — çizimler ve metinler için boşluklar) standardı uyarınca, revizyon bulutu ve açıklama notları çizgi ve ölçü bilgilerinin okunmasını engellememeli; mümkünse çizimin kenar boşlukları kullanılmalıdır.

Donatı As-Built Planları (Yapısal)

Minimum Bilgi Gereksinimleri

Yapısal as-built planlarında TS EN 13670:2010 Madde 4.2.3 (Yürütme Kayıt Dokümantasyonu) kapsamında aşağıdaki bilgiler zorunludur:

• Donatı çapı, adedi ve aralığı (örneğin $5\Phi20/200$: 5 adet 20 mm çapında donatı, 200 mm aralıkla)
• Etriye aralığı ve tipi (kapalı/açık)
• Mesnet uzunlukları ve kıvrım boyları
• Beton örtüsü: Tasarım değerinden farklı ise gerçekleşen değer belirtilmeli (TS EN 13670:2010 Bölüm 10.6, Figür 3 kapsamında $\pm 10\ \text{mm}$ tolerans)
• Ankeraj ve mekanik bağlantı konumları
• Gömülü boşluk (sleeve) ve insert konumları, koordinatları

Donatı not kodu (Türkiye uygulaması):

Φ20 c150  →  20 mm çapında donatı, 150 mm aralıkla
5Φ16      →  5 adet 16 mm çapında donatı

Tablo 7: Minimum Bilgi Gereksinimleri

Saha Notu: Türkiye'de TS EN 13670:2010, TS ENV 13670-1:2003'ün yerini almıştır. Yapı denetim firmaları, kalite kontrol planlarında bu tolerans değerlerine yer vermeli ve her kontrol noktasında ölçüm kayıtları oluşturmalıdır. 4708 sayılı Kanun kapsamındaki yapılarda Yönetmelik hükümlerine aykırı imalatlar tespit edildiğinde yapı denetim kuruluşu idarenin ilgili birimine bildirmekle yükümlüdür.

Dikkat: Kolon eksen sapması $\pm 20\ \text{mm}$'yi aştığında as-built çizimde işaretlenmesi zorunludur; bu durumda yapı mühendisinin stabilite kontrolü yeniden yapması gerekebilir (TBDY 2018 Madde 3.3 — yapım kalitesi katsayısı $D_C$, deprem tasarım hesabını etkiler).

Dijital Arşiv ve Yönetim

Tablo 8: Dijital Arşiv ve Yönetim

Saha Notu: Türkiye'de kamu yapım projelerinde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı e-proje sistemine yüklenen belgeler için elektronik imza zorunludur (5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu). Kağıt formatındaki as-built arşivleri, yangın güvenliği açısından yangına dayanıklı dolaplarda muhafaza edilmelidir.

BIM As-Built: LOD 400 ve Lazer Tarama

Yapısal BIM projelerinde as-built modelleme LOD 400 düzeyinde yapılması önerilmektedir. Bu düzey; gerçek kesit boyutları, donatı yerleşimi, gömülü elemanlar ve malzeme parametrelerini kapsar. Yersel lazer tarama (terrestrial LiDAR) ile elde edilen nokta bulutu (point cloud) modele entegre edilerek gerçek geometri doğrulanabilir.

BIM tabanlı as-built doğrulama avantajları:

• Nokta bulutu — model çakışma analizi ile $\pm 5\ \text{mm}$ hassasiyetinde sapma tespiti
• Gömülü elemanların (boru, kablo, ankraj) 3 boyutlu koordinat kaydı
• IFC ihracatı ile yapı yönetim sistemlerine (CAFM/CMMS) veri aktarımı
• Sigorta ve acil müdahale planlaması için güncel tesis modeli

Sık Yapılan Hatalar

1. As-built çizimleri projenin sonuna bırakmak: İnşaat boyunca biriken değişiklikler hafızada kaybolur; gömülü elemanlar görülemez hale gelir. Her değişiklik anlık kayıt altına alınmalıdır.
2. Red-line markup'ı A4'e sığdırmak için küçültmek: Baskı kopyaları çizimlerle üst üste getirilebilecek ölçekte tutulmalıdır (TS 914 EN ISO 5457 ölçek standardı); küçültme referans kaybına yol açar.
3. AS-BUILT layer yerine orijinal layer'da değişiklik yapmak: Tasarım ve gerçekleşen ayrımı kaybolur; kopyaya dayalı hata izi kaybedilir.
4. FIDIC sözleşme koşulunu göz ardı etmek: FIDIC Kırmızı Kitap Madde 4.1 ve 10.1 kapsamında as-built çizimlerin geçici kabul koşulu olduğunu unutmak; teslimatsız kabul sürecini engeller.
5. IFC as-built modelini sözleşmede tanımlamamak: BIM projelerinde as-built model çizimlerin yerini tutabilir; ancak bu husus sözleşmede açıkça belirtilmezse IFC kabul edilmeyebilir.
6. MEP ve yapısal as-built arasındaki koordinasyonu atlamak: Mekanik boru güzergahı yapısal kirişi deliyorsa bu değişiklik her iki disiplinin as-built çizimlerine yansıtılmalıdır.
7. Yedekleme yapmamak: Tek fiziksel ortamda tutulan as-built arşivinin kaybolması halinde yasal yükümlülükleri yerine getirmek mümkün olmaz; en az 3 farklı ortamda yedek alınmalıdır.
8. Tolerans sınırını aşan sapmaları kayıtlamamak: TS EN 13670:2010 Sınıf 1 sınırlarını aşan sapmaları as-built çizimlere işlememek, hem yasal hem teknik sorumluluk doğurur; deprem durumunda yapı güvenliği açısından kritik risk oluşturur.

Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Tasarım kolon ekseni (A4): $X_{A4,\text{tasarım}} = 12{,}000\ \text{m}$ (referans çizgisinden)
• Ölçülen kolon ekseni: $X_{A4,\text{ölçüm}} = 12{,}018\ \text{m}$
• TS EN 13670:2010 Sınıf 1 kolon konum toleransı: $\pm 20\ \text{mm}$

İstenen: Sapma miktarını hesaplayın; as-built çizimde değişiklik gerekip gerekmediğini belirleyin.

Çözüm:

Adım 1: Sapma hesabı

$\Delta X = X_{A4,\text{ölçüm}} - X_{A4,\text{tasarım}} = 12{,}018 - 12{,}000 = +0{,}018\ \text{m} = +18\ \text{mm}$

Adım 2: Tolerans kontrolü (TS EN 13670:2010 Bölüm 10.4)

$|\Delta X| = 18\ \text{mm} \leq 20\ \text{mm} \quad \Rightarrow \text{Tolerans içinde}$

Sonuç: Sapma $\pm 20\ \text{mm}$ tolerans sınırı içinde kalmaktadır. As-built çizimde bu sapmanın işlenmesi zorunlu değildir; ancak ölçüm kaydı dosyada tutulmalıdır.

Kontrol: Sapmanın pozitif X yönünde olması, komşu elemanlarla asgari mesafeyi etkileyip etkilemediği kontrol edilmelidir.

Problem 2 — Orta

Veriler:

• 5 katlı bina, A4 kolonu X yönünde eksen sapması: $\Delta X_{A4} = +150\ \text{mm}$ (betonlama sonrasında tespit)
• Kat yüksekliği: $h = 3{,}00\ \text{m} = 3000\ \text{mm}$
• Tasarım çizim numarası: PROJE01-ST-KP-001-Rev00
• TS EN 13670:2010 Sınıf 1 tolerans: $\pm 20\ \text{mm}$ (plan konumu)

İstenen: (a) Tolerans aşımını tespit edin, (b) as-built revizyon adımlarını belirtin, (c) dosya adlandırmasını yapın.

Çözüm:

Adım 1: Tolerans kontrolü

$|\Delta X_{A4}| = 150\ \text{mm} > 20\ \text{mm} \quad \Rightarrow \text{Tolerans AŞILDI} \rightarrow \text{As-Built zorunlu}$

Adım 2: Düşeyden sapma değerlendirmesi (ek kontrol)

$\Delta_{max,TS} = \max\!\left(\frac{h}{300},\ 15\ \text{mm}\right) = \max\!\left(\frac{3000}{300},\ 15\right) = \max(10,\ 15) = 15\ \text{mm}$

Yalnızca plan konumu sapması mevcuttur (kolon eğimi yok); bu nedenle plan sapması toleransı geçerlidir.

Adım 3: FCR ve revizyon adımları

Tablo 9: Problem 2 — Orta

Adım 4: Dosya adlandırması

PROJE01-ST-KP-001-Rev01-AsBuilt.dwg

Yeni eksen konumu:

$X_{A4,\text{asbuilt}} = 12{,}000 + 0{,}150 = 12{,}150\ \text{m}$

Sonuç: Tolerans aşımı tespit edilmiş, as-built çizim Rev01 olarak güncellenmiş, yapısal stabilite kontrolü yaptırılmıştır.

Kontrol: Komşu kolon/kiriş mesafeleri ve net açıklık değişimleri kontrol edilmeli; TBDY 2018 Madde 3.3 kapsamında yapım kalitesi katsayısı $D_C$ yeniden değerlendirilmelidir.

Problem 3 — Zor

Senaryo: 8 katlı kamu hizmet binası, 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu kapsamında. Yapı denetim firması, inşaat sırasında aşağıdaki uygunsuzlukları tespit etmiştir:

• A aksındaki 4 adet kolon: ortalama X sapması +35 mm (tolerans aşımı)
• 4. kat döşemesi: kot sapması −28 mm (tolerans aşımı: izin verilen $\pm 20\ \text{mm}$)
• MEP: yangın sprinkler hattı boru çapı değişimi (DN80 → DN100, güzergah değişimi)

İstenen: As-built çizim güncellemesini nasıl yönetirsiniz? Hangi standart maddeler devreye girer? Mimari, yapısal ve MEP çizimlerinin koordinasyonu nasıl sağlanır?

Çözüm:

Adım 1: Uygunsuzluk sınıflandırması ve standart referansları

Tablo 10: Problem 3 — Zor

Adım 2: Yasal bildirim yükümlülüğü (4708 s. Kanun Md. 3)

Yapı denetim kuruluşu tolerans aşımlarını tespit ettiği anda:

• İdareye yazılı bildirim yapmalıdır
• Yapı denetim defterine kayıt düşmelidir
• Tasarım mühendisinden stabilite görüşü istemelidir

Adım 3: Yapısal değerlendirme

Kolon eksen sapması +35 mm için:

$\Delta X = 35\ \text{mm} > 20\ \text{mm} \quad \Rightarrow \text{Kabul edilemez; yapısal kontrol zorunlu}$

Tasarım mühendisi aşağıdaki hesapları yeniden yapmalıdır:

• Kirişlerin değişen eksen konumuna göre yeniden değerlendirilmesi (bağlantı mesnetleri kontrolü)
• TBDY 2018 Tablo 4.1 kapsamında burulma düzensizliği (A1 tipi) yeniden değerlendirilmesi

Döşeme kotu sapması −28 mm için:

• Net kat yükseklikleri değiştiğinden mimari ve mekanik koordinasyon gereklidir
• Su yalıtımı eğimleri yeniden kontrol edilmelidir

Adım 4: Çok disiplinli as-built koordinasyon protokolü

Her disiplin kendi revizyon serisini sürdürür:

$\text{Mimari As-Built (Rev02)} \xrightarrow{\text{koordinasyon}} \text{Yapısal As-Built (Rev02)} \xrightarrow{\text{koordinasyon}} \text{MEP As-Built (Rev03)}$

Her disiplin kendi revizyon tablosunu günceller; koordinasyon toplantı tutanağı tüm paketlere eklenir.

Adım 5: Teslim paketi

Tablo 11: Problem 3 — Zor

Sonuç: Çok disiplinli tolerans aşımlarında tek bir revizyon numarası yerine her disiplin kendi revizyon serisini sürdürmeli; koordinasyon raporu ortak bir referans belgesi olarak tutulmalıdır.

Kontrol: TBDY 2018 kapsamında deprem düzensizlikleri yeniden hesaplanmalı; YİGŞ Madde 11 kapsamında idare teslim paketi tamamlanmalıdır.

Parametreler ve Tipik Değerler

Tablo 12: Parametreler ve Tipik Değerler

Yönetmelik Referansları

Tablo 13: Yönetmelik Referansları

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TS EN 13670:2010 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
2. YİGŞ Madde 11.
3. 3194 İmar Kanunu Madde 30 — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
4. FIDIC Kırmızı Kitap Md. 4.1/10.1.
5. ISO 4463-1:1989 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
6. TS EN ISO 7200:2004 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
7. TS 914 EN ISO 5457:2003 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
8. 4708 Yapı Denetimi Kanunu — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
9. Çizim ve Dokümantasyon.