Temel-Kolon Birleşim Detayı: Soket ve Goblet Tipi

Özet

Prefabrik ve bazı yerinde döküm betonarme yapılarda temel-kolon birleşimi, monolitik (yerinde döküm) yerine soket tipi veya goblet (putrelli) tipi bağlantıyla sağlanır. TBDY 2018 Bölüm 8.3.5, bu birleşim tiplerini "Yuvalı Bağlantılar (MFB3)" olarak sınıflandırır ve depreme dayanıklı tasarımına ilişkin gereksinimleri düzenler. Bu makale; soket derinliği, goblet tasarımı, yük aktarım mekanizması, donatı detayları, Türkiye saha koşulları ve 3 adet sayısal örnek problemi kapsamaktadır.

1. Tanım ve Temel İlke

1.1 Birleşim Tipleri

Soket tipi birleşim (socket connection / yuvalı birleşim): Kolonun, temel içinde ayrı olarak hazırlanmış boşluğa (sokete) yerleştirildiği ve aralarındaki boşluğun ıslak dolgu yöntemiyle doldurulduğu birleşim tipidir. TBDY 2018 Bölüm 8.3.5, Madde 8.3.5.1'de tanımlanmıştır. Türkiye'deki tek katlı prefabrik sanayi yapılarında en yaygın kullanılan temel-kolon birleşim yöntemidir.

Goblet (putrelli/kâse) tipi birleşim (goblet connection / cup foundation): Kolon ucunun, temel üzerinde çıkıntı olarak oluşturulan goblet betonuna oturtulduğu, yük aktarımının eğimli yüzeyler arasındaki sürtünme ve mekanik kenetlenme ile sağlandığı birleşimdir. TS EN 1992-1-1:2004 Madde 10.9.5'te tanımlanmıştır. Goblet birleşim, özellikle nispeten küçük moment ve baskın eksenel yük durumlarında tercih edilir.

Monolitik birleşim: Kolon donatılarının temel içinde süreklilikle devam ettirildiği; yerinde döküm standart birleşim tipidir. TBDY 2018 kapsamında referans performans seviyesi olarak kullanılmaktadır.

Saha Notu (Türkiye): Türkiye'deki prefabrik sanayi yapılarında (depo, fabrika, lojistik merkez) soket birleşim oranı %85'in üzerindedir. Kütahya, İzmir, Bursa ve İstanbul organize sanayi bölgelerinde uygulanan projelerde soket derinliği genellikle h_s = 800–1000 mm aralığında seçilmektedir.

1.2 Yük Aktarım Mekanizması

Soket birleşiminde moment (M), kesme (V) ve eksenel kuvvet (N) aşağıdaki mekanizmalar ile aktarılır:

1. Sürtünme: Kolon yüzü ile dolgu malzemesi arasındaki yüzey sürtünmesi. Pürüzlü yüzeylerde μ = 0,6–0,9, pürüzsüz yüzeylerde μ = 0,3–0,5 (TS EN 1992-1-1:2004 Tablo 6.2).
2. Mekanik kenetlenme (bond): Kolonu saran dolgu beton ile kolon yüzeyinin kenetlenme etkisi. Çentikli (pürüzlü) yüzeylerde monolitik davranışa yakın (%95+) kapasite elde edilmektedir.
3. Topuk (passive pressure): Soket tabanında kolon ucuna etki eden tepki kuvveti. Büyük dışmerkezlikli yüklerde belirleyici mekanizmadır.
4. Strut-and-Tie (baskı-çekme çubuğu) mekanizması: Soket cidarlarındaki yatay etriye donatısı, H1 ve H2 yatay kuvvetlerini karşılar.

Dikkat: fib Bulletin 43:2008'e göre pürüzlü yüzeyli soket birleşiminde gömme oranı $L_{emb}/h_c \geq 1{,}6$ sağlandığında monolitik davranışın %95'i veya üstüne ulaşılmaktadır. Bu nedenle soket derinliğinde minimumların ötesine geçilmesi önerilir.

2. Türkiye Mevzuatı ve Standart Kapsamı

2.1 TBDY 2018 — Bölüm 8.3.5 (Yuvalı Bağlantılar, MFB3)

TBDY 2018 Bölüm 8, önüretimli (prefabrik) betonarme bina elemanlarına ilişkin depreme dayanıklı tasarım kurallarını kapsar. Soket ve goblet tipi birleşimler TBDY 2018'de "Yuvalı Bağlantılar (MFB3)" sınıfında yer alır.

Temel gereksinimler (TBDY 2018 Bölüm 8.3.5):

• Soket birleşiminin tersinir tekrarlı deprem yükleri altında yeterli sünek davranış göstermesi sağlanmalıdır.
• Plastik mafsal bölgesi soket içinde oluşmamalıdır; bu nedenle soket derinliği dışındaki bölgede sarılma donatısı uygulanır.
• Soket içindeki dolgu beton, kolon betonuyla en az eşdeğer dayanıma (≥ C25) sahip olmalıdır.
• Kolon-soket arasındaki yatay boşluk dolgu tamamlanana dek uygun destekle sabitlenmelidir.

Deprem bölgesi etkisi: TBDY 2018 Madde 4.3 kapsamında belirlenen tasarım ivmesi $S_{aR}(T_1)$ değerine göre deprem talepleri değişmektedir. Türkiye'de prefabrik sanayi yapılarının yoğun kullanıldığı Marmara, Ege ve İç Anadolu bölgelerinde DD-2 deprem düzeyi ile tasarım yapılması zorunludur. Bu bölgelerde soket derinliğinin $h_s \geq 1{,}75 \times h_c$ alınması önerilmektedir.

Saha Notu: TBDY 2018'de plastik mafsal boyu $L_p = 0{,}5 \times h_c$ olarak alınmaktadır (Madde 5.4.1d). Bu bölgenin soket içine girmemesi için soket derinliğinin $h_s > L_p + 200\,\text{mm}$ olması yeterlidir.

2.2 TS EN 1992-1-1:2004 (Eurocode 2 / EC2) ve TS Uyarlamaları

2.3 Yasal Çerçeve — Türkiye

Dikkat: Yapı Denetimi Kanunu 4708 kapsamında prefabrik yapı elemanlarının üreticiden sahaya tesliminde malzeme belgeleri (beton test raporları, donatı sertifikaları) şantiyede bulundurulması zorunludur. Denetim firması, soket dolgu betonunun C25 koşulunu test raporlarıyla doğrulamak durumundadır.

3. Tasarım / Hesap Yöntemi

3.1 Adım 1 — Soket Derinliği Belirlenmesi

Soket derinliği $h_s$ (TS EN 1992-1-1:2004 Madde 10.9.6):

Pürüzlü kolon yüzeyi için minimum soket derinliği:

$$h_s \geq 1{,}5 \cdot h_c \quad \text{(EC2 Denklem 10.10 — pürüzlü yüzey)}$$

Pürüzsüz kolon yüzeyi için minimum soket derinliği:

$$h_s \geq 2{,}0 \cdot h_c \quad \text{(EC2 Denklem 10.10 — pürüzsüz yüzey)}$$

Burada $h_c$ = kolon kesit yüksekliği (moment yönünde).

Ek koşullar (TBDY 2018 Bölüm 8.3.5 ve TS 500:2000 Madde 8.3.2):

• $h_s \geq 300\,\text{mm}$
• $h_s \geq l_b$ (donatı ankraj boyu — varsa)
• Deprem bölgelerinde (ZB ≥ 2): $h_s \geq 1{,}75 \cdot h_c$ önerilir

3.2 Adım 2 — Soket Boşluk Boyutları

Yatay boşluk (nominal):

$$\Delta_h = 50\,\text{mm (her yandan)} \quad \text{(TS EN 13670:2010 Madde 10.3)}$$

İnce epoksi dolgu kullanılıyorsa $\Delta_h = 20$ mm kabul edilebilir. Türkiye saha pratiğinde boşluk genellikle 75–100 mm olarak uygulanmaktadır.

Minimum soket duvar kalınlığı:

$$t_{sw} \geq \max\!\left(\frac{h_s}{4};\; 150\,\text{mm}\right) \quad \text{(TS EN 1992-1-1:2004 Madde 10.9.6)}$$

Saha Notu: Türkiye şantiye koşullarında kolon montajı sırasında ±25 mm konumsal tolerans ortaya çıkabilmektedir. TS EN 13670:2010 Madde 10.3, prefabrik elemanlarda konum toleransı olarak ±15 mm öngörmektedir; bu nedenle 50 mm yatay boşluk pratikte minimum değerdir.

3.3 Adım 3 — Soket Duvarlarındaki İç Kuvvetler

Soket ön ve arka duvarındaki yatay yük bileşenleri:

$$H_1 = \frac{M}{0{,}9 \cdot h_s} + V \quad \text{(üst dirsek — ön duvar, belirleyici)}$$ $$H_2 = \frac{M}{0{,}9 \cdot h_s} - V \quad \text{(alt dirsek — arka duvar)}$$

Burada M ve V soket ağzındaki tasarım değerleri (TS EN 1992-1-1:2004 Madde 10.9.6).

Destekleyici soket duvarlarındaki eğilme momenti (konsol kabulü):

$$M_{sw} = H_1 \cdot \frac{t_{sw}}{2}$$

Dikkat: $H_2$ negatif çıkıyorsa arka duvar çekmeye çalışıyor demektir; bu durumda arka duvar donatısı $H_1$ ile belirlenir.

3.4 Adım 4 — Soket Donatı Tasarımı

Her soket duvarına yatay etriye donatısı yerleştirilir. Yatay kuvvet $H_1$'e karşı gelen donatı alanı:

$$A_{sw} = \frac{H_1}{f_{yd}} \quad \text{(TS 500:2000 Madde 8.3 ve EC2 Madde 10.9.6)}$$

Etriye aralığı $s_{sw} \leq \min(h_s/4;\; 200\,\text{mm})$ olarak seçilmelidir (TS 500:2000 Madde 8.3.3).

Ek gereksinimler (TBDY 2018 Bölüm 8.3.5):

• Soket üst bölgesinde etriye sıklaştırması uygulanmalıdır.
• Dolgu betonunun yerleştirilmesinden önce soket iç yüzeyleri ıslatılmalı ve yüzey pürüzlülüğü TS EN 13670:2010 Madde 10.3'e göre kontrol edilmelidir.

3.5 Adım 5 — Goblet Tasarımı

Goblet birleşiminde kolon, goblet çıkıntısı üzerine oturur. Kolon dibindeki M, V ve N kuvvetleri goblet kesitinden temel plağına aktarılır.

Goblet tasarım momenti (goblet boynu kesitin tabanda):

$$M_{gb} = V \cdot l_{gb} + N \cdot e_{gb} \quad \text{(TS EN 1992-1-1:2004 Madde 10.9.5)}$$

Burada:

• $l_{gb}$ = goblet boyun uzunluğu (kiriş mesnet yüzünden goblet tabanına kadar)
• $e_{gb}$ = eksenel kuvvet dışmerkezliği (elastomer pul veya nokta mesnet için)

Goblet boyun donatısı (eğilme):

$$A_{s,gb} = \frac{M_{gb}}{f_{yd} \cdot d_{gb}} \quad \text{(EC2 Madde 10.9.5)}$$

Goblet kesme donatısı:

$$A_{sw,gb} = \frac{V_{gb}}{f_{yd} \cdot \cot\theta} \quad \text{(EC2 Madde 6.2.3)}$$

4. Formüller (Özet)

4.1 Soket Derinliği

$$h_s \geq \begin{cases} 2{,}0 \cdot h_c & \text{pürüzsüz yüzey (EC2 Denklem 10.10)} \\ 1{,}5 \cdot h_c & \text{pürüzlü yüzey (EC2 Denklem 10.10)} \end{cases}$$

4.2 Soket Yatay Kuvvetleri

$$H_1 = \frac{M}{0{,}9 h_s} + V \quad \text{(EC2 Madde 10.9.6, Şekil 10.12)}$$ $$H_2 = \frac{M}{0{,}9 h_s} - V$$

4.3 Soket Duvar Kalınlığı

$$t_{sw} \geq \max\!\left(\frac{h_s}{4};\; 150\,\text{mm}\right) \quad \text{(EC2 Madde 10.9.6)}$$

4.4 Soket Donatı Alanı

$$A_{sw} = \frac{H_1}{f_{yd}} \quad \text{(TS 500:2000 Madde 8.3)}$$

4.5 Goblet Momenti ve Donatısı

$$M_{gb} = V \cdot l_{gb} + N \cdot e_{gb} \quad \text{(EC2 Madde 10.9.5)}$$ $$A_{s,gb} = \frac{M_{gb}}{f_{yd} \cdot d_{gb}}$$

5. Türkiye Saha Koşulları ve Yerel Mevzuat

5.1 Zemin Koşulları

Türkiye'de prefabrik sanayi yapılarının yaygın inşa edildiği bölgelerin zemin profilleri:

5.2 Don Derinliği (KGM Haritası)

Türkiye'de don derinliği soket tabanının yerini etkiler: soket tabanı don derinliğinin altında kalmalıdır.

Saha Notu: Kütahya ilinde don derinliği 80–100 cm arasındadır. Prefabrik kolon soket tabanının minimum 1,20 m doğal zemin altında konumlandırılması, donma kaynaklı zemin hareketlerini önler.

5.3 Yerel Malzeme ve Uygulama

Türkiye'de soket birleşimlerinde yaygın kullanılan malzemeler ve sınıflar:

• Beton sınıfı: C25/30 (TS EN 206+A2:2021) — minimum TBDY 2018 Madde 7.2.5
• Donatı: S420a/S420b (TS 708:2010) — $f_{yk} = 420$ MPa
• Dolgu beton: C25/30, SCC (Self-Compacting Concrete) veya akıcı beton (w/c ≤ 0,45)
• Grout/Harç: Büzülmesiz çimentolu harç — $f_{ck,grout} \geq f_{ck,kolon}$ (TS EN 1504-3)
• Elastomer pul (goblet için): Neopren veya PTFE, yük sınıfına göre seçilir

Saha Notu: Dolgu beton dökümü sırasında soket iç yüzeyleri tatbik öncesi ıslatılmalıdır. Kışın (+5°C altında) beton dökümü yapılacaksa soğuk hava betonu önlemleri (TS EN 13670:2010 Madde 8.5) uygulanmalıdır.

6. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Prefabrik kare kolon: $h_c = 400$ mm × 400 mm
• Kolon yüzeyi: pürüzlü (çentikli kalıp)
• Beton: C30, $f_{ck} = 30$ MPa; Çelik: S420a, $f_{yd} = 365$ MPa

İstenen: Minimum soket derinliği ($h_s$), soket duvar kalınlığı ($t_{sw}$) ve minimum yatay boşluk ($\Delta_h$) hesabı.

Çözüm:

Adım 1 — Soket derinliği (EC2 Madde 10.9.6, Pürüzlü yüzey):

$$h_s \geq 1{,}5 \times h_c = 1{,}5 \times 400 = 600\,\text{mm}$$

Ek koşullar: $h_s \geq 300\,\text{mm}$

→ Seçim: $h_s = 650$ mm (yuvarlama + imalat toleransı)

Adım 2 — Soket duvar kalınlığı (EC2 Madde 10.9.6):

$$t_{sw} \geq \max\!\left(\frac{650}{4};\; 150\right) = \max(162{,}5;\; 150) = 162{,}5\,\text{mm}$$

→ Seçim: $t_{sw} = 200$ mm

Adım 3 — Yatay boşluk (TS EN 13670:2010 Madde 10.3):

$$\Delta_h = 50\,\text{mm (her yandan)}$$

→ Soket iç boyutu: $b_{soket} = 400 + 2 \times 50 = \mathbf{500\,\text{mm}}$

Sonuç: $h_s = 650$ mm, $t_{sw} = 200$ mm, $\Delta_h = 50$ mm

Kontrol: $h_s/h_c = 650/400 = \mathbf{1{,}625 \geq 1{,}5}$ (fib Bulletin 43: monolitik davranış için $L_{emb}/h \geq 1{,}6$ — sağlandı)

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Prefabrik kare kolon: $h_c = 500$ mm × 500 mm
• Tasarım kuvvetleri (soket ağzında): $M_d = 200$ kNm, $V_d = 80$ kN, $N_d = 600$ kN
• Kolon yüzeyi: pürüzlü (çentikli)
• Beton: C30/37, $f_{cd} = 20$ MPa; Çelik: S420a, $f_{yd} = 365$ MPa
• Seçilen soket derinliği: $h_s = 800$ mm ($1{,}6 \times h_c$ — monolitik davranış)

İstenen: Soket duvar kalınlığı, yatay kuvvetler, soket etriye donatısı.

Çözüm:

Adım 1 — Soket duvar kalınlığı (EC2 Madde 10.9.6):

$$t_{sw} \geq \max\!\left(\frac{800}{4};\; 150\right) = \max(200;\; 150) = 200\,\text{mm}$$

→ Seçim: $t_{sw} = 250$ mm

Adım 2 — Yatay kuvvetler (EC2 Madde 10.9.6):

$$H_1 = \frac{M_d}{0{,}9 \cdot h_s} + V_d = \frac{200}{0{,}9 \times 0{,}800} + 80 = 277{,}8 + 80 = 357{,}8\,\text{kN}$$ $$H_2 = 277{,}8 - 80 = 197{,}8\,\text{kN}$$

→ Belirleyici: $H_1 = 357{,}8$ kN (soket ön duvarı)

Adım 3 — Soket etriye donatısı (TS 500:2000 Madde 8.3):

$$A_{sw} = \frac{H_1}{f_{yd}} = \frac{357{,}8 \times 10^3}{365} = 980\,\text{mm}^2/\text{duvar}$$

Etriye aralığı: $s \leq \min(h_s/4;\; 200) = \min(200;\; 200) = 200\,\text{mm}$

Kaç etriye: $n = 800/200 = 4$ adet → etriye başına: $980/4 = 245\,\text{mm}^2/\text{etriye}$

→ 2Ø14 = 308 mm² ≥ 245 mm² → Seçim: 2Ø14@200mm

Adım 4 — Soket tabanında eksenel kuvvet kontrolü:

$$q_{taban} = \frac{N_d}{A_{soket}} = \frac{600 \times 10^3}{(500+100)^2} = \frac{600\,000}{360\,000} = 1{,}67\,\text{MPa} \ll f_{cd} = 20\,\text{MPa} \quad \checkmark$$

Sonuç: $A_{sw}$ = 2Ø14@200mm, her soket duvarına. Taban taşıma kapasitesi yeterli.

Problem 3 — Zor

Veriler:

• Prefabrik kare kolon: $h_c = 500$ mm × 500 mm
• Tasarım kuvvetleri (deprem kombinasyonu — TBDY 2018 Denklem 4.1): $M_d = 450$ kNm, $V_d = 150$ kN, $N_d = 1200$ kN
• Kolon yüzeyi: pürüzlü (çentikli, max. çentik derinliği 6 mm)
• Beton: C35/45, dolgu beton C30/37 SCC; Çelik: S420a, $f_{yd} = 365$ MPa
• Deprem bölgesi: DD-2, $S_s = 1{,}2g$ (İzmit/Kocaeli)
• Plastik mafsal uzunluğu: $L_p = 0{,}5 \times 500 = 250\,\text{mm}$ (TBDY 2018 Madde 5.4.1d)

İstenen: (a) Soket derinliği ve soket boyutları, (b) Soket etriye donatısı, (c) Plastik mafsal bölgesi kontrolü, (d) Dolgu beton tasarım kontrolü.

Çözüm:

Adım 1 — Soket derinliği (TBDY 2018 Bölüm 8.3.5 + EC2 Madde 10.9.6):

EC2 minimum (pürüzlü): $h_{s,min} = 1{,}5 \times 500 = 750\,\text{mm}$

TBDY 2018 + Deprem etkisi ($S_s \geq 1{,}0g$): $h_{s,deprem} \geq 1{,}75 \times 500 = 875\,\text{mm}$

fib Bulletin 43 önerisi (monolitik davranış): $h_{s,fib} \geq 1{,}6 \times 500 = 800\,\text{mm}$

→ Belirleyici: $h_s = 875\,\text{mm}$ → Seçim: $h_s = 900\,\text{mm}$

Plastik mafsal kontrolü (TBDY 2018 Bölüm 8.3.5): $h_s = 900\,\text{mm} \gg L_p + 200 = 250 + 200 = 450\,\text{mm} \quad \checkmark$

→ Plastik mafsal soket içine girmez.

Adım 2 — Soket boyutları:

Duvar kalınlığı: $t_{sw} \geq \max\!\left(\frac{900}{4};\; 150\right) = \max(225;\; 150) = 225\,\text{mm} \to \mathbf{250\,\text{mm}}$

Yatay boşluk: $\Delta_h = 75\,\text{mm}$ (deprem bölgesi: artırılmış tolerans)

Soket iç boyutu: $500 + 2 \times 75 = \mathbf{650\,\text{mm}}$

Soket dış boyutu: $650 + 2 \times 250 = \mathbf{1150\,\text{mm}}$

Adım 3 — Yatay kuvvetler (EC2 Madde 10.9.6):

$$H_1 = \frac{450}{0{,}9 \times 0{,}900} + 150 = 555{,}6 + 150 = 705{,}6\,\text{kN}$$ $$H_2 = 555{,}6 - 150 = 405{,}6\,\text{kN}$$

Adım 4 — Soket etriye donatısı (TS 500:2000 Madde 8.3):

$$A_{sw} = \frac{H_1}{f_{yd}} = \frac{705{,}6 \times 10^3}{365} = 1933\,\text{mm}^2/\text{duvar}$$

Etriye aralığı (TBDY 2018 sarılma bölgesi): $s \leq \min(225;\; 200) = 150\,\text{mm}$

$n = 900/150 = 6$ etriye → etriye başına: $1933/6 = 322\,\text{mm}^2/\text{etriye}$

→ 2Ø16 = 402 mm² ≥ 322 mm² → Seçim: 2Ø16@150mm

Üst soket bölgesinde (ilk 300 mm): etriye aralığı 75 mm'ye indirilmeli (TBDY 2018 sarılma bölgesi koşulu).

Adım 5 — Dolgu beton tasarım kontrolü (TS EN 206+A2:2021):

Seçilen dolgu: C30/37 SCC — $f_{ck,dolgu} = 30\,\text{MPa} \geq f_{ck,kolon} = 30\,\text{MPa}$

Adım 6 — Soket tabanında temas basıncı kontrolü:

$$q_{taban} = \frac{N_d}{A_{soket}} = \frac{1200 \times 10^3}{650^2} = \frac{1{,}2 \times 10^6}{422\,500} = 2{,}84\,\text{MPa} \ll f_{cd,dolgu} = 20\,\text{MPa} \quad \checkmark$$

Sonuçlar:

• Soket derinliği: $h_s = 900\,\text{mm}$ ($1{,}8 \times h_c$)
• Soket dış boyutu: 1150 mm × 1150 mm
• Etriye donatısı: 2Ø16@150mm ($h_s$ boyunca), 2Ø16@75mm (üst 300 mm bölgesinde)
• Plastik mafsal soket içine girmez
• Dolgu beton C30/37 SCC

Kontrol: $L_{emb}/h_c = 900/500 = \mathbf{1{,}8 \geq 1{,}6}$ (fib Bulletin 43: monolitik kapasite ≥ %95)

7. Dikkat Edilmesi Gerekenler

1. Soket derinliği kolon yüzey pürüzlülüğüne bağlıdır. Pürüzsüz kalıplı yüzeyler için daha büyük derinlik gerektiğinden üretim aşamasında yüzey işlemi planlanmalıdır. TS EN 13670:2010 Madde 10.3: minimum çentik derinliği 6 mm, aralığı 40 mm.

2. Dolgu malzemesinin kalitesi kritiktir. Dolgu beton veya harç, kolon betonuyla en az eşdeğer dayanıma (≥ C25) sahip olmalı; su-çimento oranı 0,45'i geçmemelidir. Büzülmesiz malzeme kullanımı önerilir.

3. Montaj toleransları yapısal hesaba dahil edilmelidir. Yatay boşluklar ihmal edilirse hesaplanan $H_1$ kuvveti ve soket duvarı donatısı yetersiz kalabilir.

4. TBDY 2018 Bölüm 8.3.5 plastik mafsal bölgesi ile soket ilişkisini düzenler. Prefabrik kolonlarda plastik mafsal soket içinde oluşmamalı; soket derinliği $L_p + 200\,\text{mm}$'den büyük olmalıdır.

5. Goblet birleşim yüksek moment durumunda kullanılmamalıdır. EC2 Madde 10.9.5'e göre goblet birleşim esas olarak hafif eksenel yük ve kesme kuvvetleri için uygundur.

6. Prefabrik endüstrisinde TS EN 15050 ve TS EN 13670 imalat toleranslarına uyulmalıdır. Tolerans aşımı yük dışmerkezliği ve moment artışına yol açar.

7. Kış koşulları için ek önlem: Türkiye'de İç Anadolu ve Doğu Anadolu'da kış aylarında +5°C altı sıcaklıklarda dolgu beton dökümü yapılırken ısıtma, örtme ve kür süresini uzatma önlemleri (TS EN 13670:2010 Madde 8.5) uygulanmalıdır.

Dikkat: Soket tabanında düzgün taban betonu (grobeton, min. 50 mm, C15/20) yapılmalıdır. Bu katman soket ile zemin arasında hem yük dağıtıcı hem de nem bariyeri işlevi görür.

İlgili Standartlar ve Kaynaklar

1. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Bölüm 8.3.5 (Yuvalı Bağlantılar, MFB3), Bölüm 5.4.1 (Plastik Mafsal).
2. TS EN 1992-1-1+A1:2014 (EC2) — Design of Concrete Structures, Madde 10.9.5 (Goblet), Madde 10.9.6 (Soket).
3. TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, Madde 8.3 (Temel Tasarımı).
4. TS EN 13670:2010 — Beton Yapıların İnşaası, Madde 10.3 (Toleranslar).
5. TS EN 206+A2:2021 — Beton: Özellik, performans, üretim ve uygunluk.
6. TS EN 15050+A1:2012 — Prefabrik beton elemanlar: temel kurallar.
7. fib Bulletin 43:2008 — Structural Connections for Precast Concrete Buildings, Bölüm 6.
8. Canha, R.M.F. & El Debs, M.K. (2012). "Design model and recommendations of column-foundation connection through socket with rough interfaces." IBRACON Structures and Material Journal, 5(1).
9. Ersoy, U. & Özcebe, G. (2016). Betonarme, METU Press, Bölüm 12.

Ekleme yeri: Aşağıdaki bölümler, mevcut soket ve goblet açıklamalarından sonra; uygulama örneğinden önce eklenmelidir.

Goblet Tipinde Çelik Birleşim Detayı Nasıl Tanımlanır?

Goblet tipinde çelik birleşim detayı, çelik profilin yalnızca kesit adını gösteren bir çizim değildir. Detay paftasında profil geometrisi ve malzeme sınıfı ile betonarme donatının birbirinden ayrılarak tanımlanması gerekir. Sıcak haddelenmiş yapısal çelik ürünlerinin malzeme tanımı TS EN 10025 serisiyle, betonarme donatı çeliklerinin ürün tanımı ise TS 708 ile ilişkilidir [1][2].

ArcelorMittal Sections and Merchant Bars 2023 kataloğu; I, H, U ve köşebent gibi sıcak haddelenmiş ürün ailelerinin kesit ölçülerini, kesit alanlarını, birim kütlelerini ve geometrik özelliklerini tablolar hâlinde verir [3]. Bu veriler profil seçiminin ve çizim üzerindeki kesit tanımının kontrolünde kullanılabilir; ancak birleşimin moment, kesme veya eksenel kuvvet dayanımını tek başına doğrulamaz [2][3].

Kesit Kataloğu ile Birleşim Hesabı Arasındaki Sınır

Kesit kataloğundaki alan, kesit yüksekliği, et kalınlığı ve birim kütle değerleri; pafta, metraj ve model bilgilerinin aynı ürünü tarif edip etmediğini denetlemeye yardımcı olur [3]. Katalogda bir profilin bulunması, o profilin belirli bir temel-kolon birleşiminde yeterli dayanıma veya rijitliğe sahip olduğunu göstermez [3].

Benzer biçimde TS EN 10025, sıcak haddelenmiş yapısal çelik ürünlerinin malzeme özellikleriyle ilgilidir [2]. Kaynak dikişi kapasitesi, bulon dayanımı, taban levhası eğilmesi, beton ezilmesi, aderans ve ankraj gibi birleşime özgü kontroller için doğrulanmış kaynak paketinde hesap hükümleri verilmemiştir. Bu nedenle bu bölümde sayısal bir çelik birleşim detayı kapasitesi veya minimum levha kalınlığı önerilmemektedir.

Malzeme Sınıfı ile Kesit Adını Karıştırmama Kontrolü

Profil adı geometrik ürünü, çelik sınıfı ise malzemenin mekanik özellik grubunu tanımlar [2][3]. Örneğin yalnızca “HE” veya “IPE” yazılması, kesitin tam boyutunu ve çelik sınıfını belirlemeye yetmez; katalog bu seriler altında farklı nominal kesitler bulunduğunu gösterir [3].

TS 708 kapsamındaki nervürlü çelik çubuklar ise sıcak haddelenmiş yapısal profillerden ayrı değerlendirilir. Doğrulanmış uygunluk belgesinde S 420, B 420B, B 420C, B 500B ve B 500C sınıflarında nervürlü çelik çubuklar ile bunlara ait çap aralıkları listelenmektedir [1]. Bu sınıflar, goblet içinde kullanılan yapısal profil sınıfının yerine yazılmamalıdır [1][2].

İmalat Öncesi Çapraz Belge Kontrolü

Çelik birleşim detayının uygulanabilirliği, pafta üzerindeki tarif ile satın alınan ürünün aynı olup olmadığının kontrol edilmesine bağlıdır. Yapısal profil için kesit adı ve ölçüler ArcelorMittal kataloğuyla, malzeme sınıfı TS EN 10025 ürün tanımıyla karşılaştırılabilir [2][3]. Betonarme donatısında ise sınıf ve çap bilgilerinin TS 708 kapsamındaki ürün belgesiyle eşleşmesi denetlenebilir [1].

İmalat dosyasında aşağıdaki kayıtların aynı eleman koduyla izlenmesi, profil ile donatı bilgilerinin karışmasını azaltır:

• Yapısal profil için tam kesit adı, çelik sınıfı ve boy bilgisi [2][3]
• Levhalar için kalınlık, malzeme sınıfı ve parça kodu [2]
• Betonarme donatısı için sınıf, çap ve yerleşim bilgisi [1]
• Profil ölçülerinin katalogdaki nominal ölçülerle karşılaştırılması [3]
• Kaynak, bulon ve beton içi yük aktarımı hesaplarının bu üç ürün kaynağından ayrı tutulması [1][2][3]

Sık Sorulan Sorular

Goblet tipi temel-kolon bağlantısında hangi çelik standardı kullanılır?

Gömülü sıcak haddelenmiş profil ve levhaların ürün tanımı TS EN 10025 serisiyle ilişkilidir [2]. Temel veya kaide içindeki betonarme donatı çelikleri ise TS 708 kapsamında ayrı bir ürün grubudur [1].

Kesit kataloğu çelik birleşim hesabı için yeterli midir?

Hayır. ArcelorMittal Sections and Merchant Bars 2023 kataloğu kesit serileri ile geometrik ve kesitsel özellikleri sunar [3]. Kaynak, bulon, levha, beton ezilmesi veya ankraj kapasitesine ilişkin birleşim hesabı için doğrulanmış kaynak paketinde yeterli tasarım hükümleri bulunmamaktadır [1][2][3].

Çelik birleşim detayında yalnızca IPE veya HE yazılabilir mi?

Bu tarif eksik kalır. ArcelorMittal kataloğunda IPE ve HE aileleri altında farklı nominal boyutlara sahip çok sayıda kesit yer aldığı için tam kesit adı ayrıca belirtilmelidir [3]. Malzeme sınıfı da kesit adından ayrı yazılmalıdır [2][3].

TS 708 sınıfı gömülü çelik profile verilebilir mi?

TS 708, betonarme yapılarda kullanılan donatı çelikleriyle ilgilidir [1]. Sıcak haddelenmiş yapısal profilin ürün sınıfı TS EN 10025 kapsamında tanımlandığından, donatı ile yapısal profil aynı malzeme satırında değerlendirilmemelidir [1][2].

İlgili Hesaplama Araçları

• Çelik birleşim tasarımı
• Kaynaklı birleşim hesabı
• Bulonlu birleşim hesabı
• Kolon taban plakası

çelik birleşim detayı — Ek Kaynaklar

1. TS 708 — Çelik Donatı Standardı (TS 708) — Türk Standardları Enstitüsü (TSE) — https://www.colakoglu.com.tr/uploads/file/tse-ts708-2024-1.pdf
2. TS EN 10025 — Yapısal Çelik Sıcak Haddelenmiş Ürünler (TS EN 10025) — Türk Standardları Enstitüsü (TSE) — https://www.tse.org.tr/standart-satis/
3. ArcelorMittal Sections and Merchant Bars 2023 (2023) — ArcelorMittal Europe - Long Products — https://constructalia.arcelormittal.com/files/catalogues/Sections_MB_EN_LR_2023-03-17--094912.pdf

Kaynaklar

1. TS EN 1992-1-1:2004 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
2. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
3. TS EN 13670:2010 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
4. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
5. fib Bulletin 43:2008.
6. TS EN 206+A2:2021 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr

İlgili Makaleler

• Bkz. BA-002 — Betonarme Temel Tasarımı
• Bkz. BA-005 — Prefabrik Betonarme Yapı Tasarım Esasları
• Bkz. BA-020 — Kesme Güvenliği ve Donatı
• Bkz. BA-040 — Betonarme Bodrum Perde Tasarımı

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Kolon Boyutlandırma Hesaplama
• Kolon Donatısı Hesaplama
• Temel Boyutlandırma Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama
• Kaynak Boyu Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

bilgiportali (2026). Temel-Kolon Birleşim Detayı: Soket ve Goblet Tipi. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/ba/temel-kolon-birlesim-detayi-soket-goblet-tipi