Betonarme Donatı Detaylandırma — Sık Yapılan Hatalar

Konu türü: Donatı detaylandırma kontrolü · Kaynak karşılaştırması: 22 Eylül 2026

Bu sayfa, belirtilen TS 500:2000 ve TBDY 2018 maddelerini açıklayan bir eğitim rehberidir. TS 500 karşılaştırması erişilebilen üçüncü taraf tarihî nüshayla yapılmıştır; güncel lisanslı metin ve tüm tadiller doğrulanmış değildir. Kaynak karşılaştırması, uygulama projesinin veya bütün yazının bağımsız mühendislik onayı değildir. Yapımda yürürlükteki belgeler ve yetkili proje müellifinin onaylı detayları esas alınır.

1. Kenetlenme ve bindirme hesabı
2. On detaylandırma kontrolü
3. Malzeme ve uygulama kapsamı
4. Hesap örnekleri
5. Kontrol sırası ve kesit bilgileri
6. Kaynaklar

Özet

Boy kontrolü, donatı yerleşiminin yalnız bir parçasıdır. Ek bölgesi, betonlama konumu, sargı, büküm geometrisi ve donatının gerçekten sığması birlikte değerlendirilir. Aşağıdaki sayısal örneklerde bütün boylar mm, gerilmeler MPa, alanlar mm² cinsindedir.

1. Kenetlenme ve Bindirme Teorisi

1.1 Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

TS 500:2000 Madde 9.1.2.1, nervürlü çekme donatısı için düz kenetlenme hesabını Denklem (9.1) ile verir:

$$l_b=0,12\frac{f_{yd}}{f_{ctd}}\varphi \ge 20\varphi$$

Burada $f_{yd}$ donatı tasarım akma dayanımı, $f_{ctd}$ beton tasarım çekme dayanımı ve $\varphi$ donatı çapıdır. Tasarım dayanımı katsayıları TS 500 Madde 6.2.5'te yerinde dökme beton için ${\gamma }_{mc}=1,5$, donatı için ${\gamma }_{ms}=1,15$ olarak verilir.

Boyu etkileyen koşullar: TS 500 Madde 9.1.1'de Konum II; betonlama sırasında yatayla 45°–90° eğimli çubukları, daha az eğimli veya yatay olup kesitin alt yarısında ya da serbest üst yüzünden 300 mm'den daha uzakta bulunan çubukları kapsar. Diğer çubuklar Konum I'dir. Madde 9.1.2.1, Denklem (9.1) boyunu Konum II için 1,0; Konum I için 1,4 ile çarpar. $32<\varphi \le 40$ mm ise $100/(132-\varphi )$ çarpanı uygulanır. Net örtü $\varphi$'den veya aynı sıradaki net aralık $1,5\varphi$'den küçükse Denklem (9.1) boyu 1,2 ile artırılır. Aynı maddedeki fazla donatı azaltmasının sınırları ve deprem hükümleri ayrıca kontrol edilir; aşağıdaki tabloda azaltma kullanılmamıştır.

TS 500:2000 Çizelge 3.2'deki karakteristik değerler aşağıdadır; $f_{ctd}=f_{ctk}/1,5$ sütunu Madde 6.2.5'e göre yerinde dökme beton için hesaplanmıştır.

1.2 Temel kenetlenme hesabı tablosu

Eğitim hesabı: B420C için $420/1,15=365,217\dots$ MPa yerine bütün örneklerde açıkça yuvarlatılmış $f_{yd}=365$ MPa kullanılmıştır. Aşağıdaki değerler Konum II, ek artış gerektirmeyen örtü/aralık ve azaltmasız düz kenetlenme varsayımları içindir. Bindirme boyu veya hazır uygulama detayı değildir. Hesapta $f_{ctd}$ yuvarlatılmadan kullanılır; sonuçlar en yakın tam mm'ye gösterilir. Uygulama boyu seçilirken gereken alt sınır aşağı yuvarlanmaz.

Hata 1 — Yetersiz Bindirme Boyu

TS 500:2000 Madde 9.2.5.1 çekme bindirmesinde $l_0={\alpha }_1{l}_b$ ve ${\alpha }_1=1+0,5r$ kullanır; $r$, aynı kesitte eklenen donatının toplam donatıya oranıdır. Bütün kesiti çekme taşıyan elemanlarda ${\alpha }_1=1,8$ alınır. Madde, Konum I çubuklarında $l_0$ için ayrıca 1,4 artırımı belirtir. Konum I hesabında 9.1.2.1 ve 9.2.5.1'in ilgili tanımları birlikte izlenmelidir; bu yazıdaki örnekler Konum II ile sınırlıdır. Evrensel ve sabit bir 1,3 bindirme çarpanı yoktur.

Bindirme boyunca en az altı sargı donatısı bulunur. Sargı çapı en az $\max (\varphi /3,8\mathrm{mm})$, aralığı en çok $\min (h/4,200\mathrm{mm})$ olur. İki ekin merkezleri arasındaki uzaklık en az $1,5l_0$ ise ekler şaşırtılmış sayılır. Deprem yönetmeliğinin eleman ve ek bölgesine özgü daha sıkı koşulları ayrıca uygulanır.

TS 500:2000 Madde 9.2.6.1 basınç bindirmesi için en az $l_b$ ve en az 300 mm ister; bindirme bölgesinde kanca yapılmaz. Sargı aralığı burada kullanılan $d$ kesit tanımı için $d/4$'ten küçük tutulur. Çapı 30 mm'den büyük donatıda bindirme yerine yeterliliği deneyle kanıtlanmış özel manşon şartı bu basınç eki başlığına aittir; tüm çekme ekleri için genel çap yasağı olarak okunmaz.

Hata 2 — Kanca Eksikliği veya Hatalı Açı

TBDY 2018 Madde 7.2.8; süneklik düzeyi yüksek veya sınırlı sistemlerin kolonlarında, kolon-kiriş birleşimlerinde, perde uçlarında ve kiriş sarılma bölgelerinde özel deprem etriyesi/çirozu ister. Madde 7.2.8.1'e göre özel deprem etriyesinin iki ucu 135° olur. Özel deprem çirozunun bir ucu 90° olabilir; aynı yüzde 90° ve 135° kancalar hem yatay hem düşey yönde şaşırtılır.

135° kancanın iç büküm çapı en az $5\varphi$, nervürlü çubuğun son teğetten ölçülen düz uç boyu en az $\max (6\varphi ,80\mathrm{mm})$ olur. Madde 7.2.8.2 ayrıca etriyenin boyuna donatıyı dıştan kavramasını, çirozun iki uçta boyuna donatı ve dış etriyeyi sarmasını ve yer değiştirmeyecek biçimde bağlanmasını ister.

Boyuna donatı kancası ayrı bir detaydır. TS 500:2000 Madde 9.3.1'de 180° kanca için iç çap en az $6\varphi$, düz uç en az $\max (4\varphi ,60\mathrm{mm})$; 90° kanca için iç çap en az $6\varphi$, düz uç en az $12\varphi$ verilir. Madde 9.4, donatının ısıtılmadan en az $6\varphi$ çaplı merdane çevresinde bükülmesini ve beton döküldükten sonraki doğrultma koşullarını düzenler. Bu boyuna donatı hükümleri, özel deprem etriyesinin $5\varphi$ kuralıyla karıştırılmamalıdır.

Hata 3 — Yanlış Etriye Aralığı (Sarılma Bölgesi İhmal)

Aşağıdaki TBDY hükümleri süneklik düzeyi yüksek kolon ve kirişlerin ilgili bölümlerine aittir. Kesme hesabı veya birleşim koşulları daha sık donatı gerektirebilir.

Burada $h$ toplam, $d$ faydalı yükseklik; $b_{min}$ ve $b_{max}$ kolonun küçük ve büyük kesit boyutlarıdır. TBDY 7.3.4.1–2'de kolon enine donatı çapı en az 8 mm, etriye kolu/çiroz arası yatay uzaklık en çok $25{\varphi }_{etriye}$ olur. TBDY 7.4.4'te kiriş sarılma etriyesi çapı da en az 8 mm'dir.

Hata 4 — Yetersiz Pas Payı (Beton Örtüsü)

TS 500:2000 Madde 9.5.1 ve Çizelge 9.3, net beton örtüsünü beton dış yüzü ile en dış donatı yüzü arasında tanımlar. Çizelgedeki en küçük değerler:

Bunlar her çevrede yeterli kabul edilemez. Zararlı çevre etkileri veya yangın güvenliği daha fazla örtü gerektiriyorsa artırılır. Deniz/sülfat etkisi için yalnız şehir adına bakarak bu tablodan tek bir örtü değeri seçilemez.

Hata 5 — Donatı Çakışması / Üst Üste Binme

TS 500:2000 Madde 9.5.2'ye göre aynı sıradaki çubuklar arasında net açıklık en az $\max (\varphi ,4D_{max}/3,25\mathrm{mm})$ olur. Kolon boyuna donatısında en az $\max (1,5\varphi ,4D_{max}/3,40\mathrm{mm})$ gerekir. $D_{max}$ en büyük agrega tane boyutudur. Birleşimlerde donatının yerleşimi, enine donatı ve betonun yerleştirilebilmesi birlikte kontrol edilir.

Eğitim örneği: $\varphi =16$ mm ve $D_{max}=20$ mm için aynı sıra sınırı $\max (16,26,667,25)=26,667$ mm; kolon sınırı $\max (24,26,667,40)=40$ mm'dir. Tam mm ile yerleşim seçilecekse ilk sınır aşağı yuvarlanmaz: en az 27 mm seçimi bu tek koşulu sağlar.

Hata 6 — Bindirme Yerinin Yanlış Seçilmesi

TBDY 2018 Madde 7.3.3.1, süneklik düzeyi yüksek kolon boyuna donatı eklerini serbest yüksekliğin orta üçte birlik bölgesinde düzenler. Boy en az $l_b$ olur; ek boyunca enine donatı aralığı $\min (b_{min}/3,150\mathrm{mm})$ değerini aşmaz. Ek boyunun tamamının izin verilen bölgeye sığıp sığmadığı kontrol edilir. Madde 7.3.2.2'de bindirme yapılan kesit için toplam boyuna donatı oranı üst sınırı %6'dır.

Madde 7.3.3.2'nin üst kat kolonunda kenetlenme ve kesit değişimi için verdiği $1,5l_b$ ile $40\varphi$ koşulları, o maddede tanımlanan geometrilere aittir; her kolon eki için tek bir genel boy olarak kullanılamaz.

TBDY 2018 Madde 7.4.3.2 uyarınca kolon-kiriş birleşimlerinde, kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin iki katı uzaklık içindeki bölgelerde ve açıklıkta donatının akma durumuna ulaşabileceği bölgelerde bindirme eki yapılmaz. Diğer bölgelerdeki ek boyunca özel deprem etriyesi aralığı $\min (h/4,100\mathrm{mm})$ değerini aşmaz. Madde, üst montaj donatısının açıklıkta sarılma bölgeleri dışında kalan eklerinde özel deprem etriyesi kullanımına istisna tanır.

Hata 7 — Kiriş Alt Donatısının Kolona Kenetlenmemesi

TBDY 2018 Madde 7.4.3.1(a), kirişin iki taraftan devam etmediği kolonlarda kiriş alt ve üst donatısını, etriyelerle çevrili çekirdeğin karşı yüzüne kadar uzatıp etriyelerin içinden 90° bükmeyi ister. Yatay kısım en az $0,4l_b$, düşey kısım en az $12\varphi$ ve yatay+düşey toplam en az $l_b$ olur. Yalnız bu üç sayısal sınırı sağlamak, karşı çekirdek yüzüne uzatma koşulunun yerini tutmaz. Aynı maddede tanımlanan kolonun $a$ ölçüsü hem $l_b$'den hem $50\varphi$'den büyükse belirtilen düz kenetlenme istisnası değerlendirilir.

Madde 7.4.3.1(b)'de iki yandan devam eden kirişlerin alt donatısı, komşu açıklığa kolon yüzünden itibaren en az $\max (l_b,50\varphi )$ uzatılır. Geometri ve donatı devamlılığı ilgili birleşim detayı üzerinde gösterilir.

Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz

TS 500:2000 Madde 11.2.1 ve 11.4.1, ilgili döşeme türlerinin kenar mesnetlerinde Bölüm 9 kenetlenmesini ve mesnet yüzünden en az 150 mm uzatmayı düzenler. Donatının kesileceği yer, döşeme türüne, moment dağılımına ve kenetlenmeye göre belirlenir. Madde 11.2.3'te kısa doğrultudaki kirişler üzerinde düzenlenen belirli boyuna mesnet donatısı için verilen açıklığın dörtte biri kuralı, bütün döşemelerin bütün üst donatılarına genellenemez. Bu nedenle burada evrensel bir $l_n/7$ veya $l_n/4$ mesnet uzatma tablosu kullanılmaz.

Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği

TS 500:2000 Madde 7.3 ve Denklem (7.6), gövde yüksekliği 600 mm'den büyük kirişlerde toplam gövde donatısını $A_{sl}=0,001b_{w}d$ olarak verir. Bu alan gövdenin iki yüzüne eşit paylaştırılır; çubuk çapı en az 10 mm, aralık en çok 300 mm olur. Buradaki $d$ faydalı yüksekliktir. Boylar mm girilirse sonuç mm²'dir; formül bir yüz için mm²/m değeri üretmez.

Eğitim örneği: Gövde yüksekliği 600 mm'yi aşan bir kiriş için $b_w=300$ mm, $d=750$ mm varsayılırsa $A_{sl}=0,001\times 300\times 750=225$ mm²; her yüze düşen asgari alan 112,5 mm² olur. Her yüz için $2\varphi 10=157,08$ mm² alan bakımından bu alt sınırı aşar; çubuk adedi tek başına 300 mm aralık, yerleşim ve kenetlenme koşullarının sağlandığını kanıtlamaz.

Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı

Geometri örneği: Tek kat boyuna donatı, net örtü $c_{net}=20$ mm, etriye çapı 8 mm ve boyuna donatı çapı 20 mm kabul edilsin. Beton yüzünden boyuna donatı eksenine uzaklık:

$$a=c_{net}+{\varphi }_{etriye}+\frac{{\varphi }_{boyuna}}{2}=20+8+10=38\mathrm{mm}$$

Bu yerleşimde $d=h-38$ mm'dir. Eksen uzaklığı yerine yalnız 20 mm kullanmak $d$'yi 18 mm fazla hesaplatır. Bu farktan bütün kesitler için sabit bir kapasite hatası yüzdesi çıkarılamaz. Çok katlı donatı varsa çekme donatısının ağırlık merkezi ayrıca hesaplanır.

2. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

2.1 Deprem Yönetmeliğinin Kapsamı

TBDY 2018 Madde 7.2.5.1, yönetmelik kapsamında yapılacak betonarme binalarda C25'ten düşük dayanımlı beton kullanımına izin vermez. Madde 7.2.5.2 betonun denetim, bakım ve yerleştirme koşullarını düzenler. Süneklik düzeyi yüksek kolonlarda boyuna çap alt sınırı Madde 7.3.2.1'e göre 14 mm, kirişlerde Madde 7.4.2.2'ye göre 12 mm'dir. Bunlar farklı eleman koşullarıdır; bütün elemanlara tek bir 14 mm sınırı uygulanmaz.

2.2 Uygulama ve kayıt

Şantiyedeki bir sapma görüldüğünde konum, fotoğraf, ölçüm ve onaylı detay birlikte kaydedilmelidir. Boy veya çapın sahada değiştirilmesi, mühendislik değerlendirmesi gerektirir. Bu yazı yapı denetimi formu, yaptırım, güncel birim fiyat veya mevcut bir binanın güvenliği hakkında doğrulanmış karar sunmaz.

2.3 Çevre ve beton sınıfı

Taşıyıcı sistem koşullarıyla dayanıklılık koşulları birlikte ele alınır. İl adına göre don derinliği veya örtü belirlemek yerine proje çevresi, zemin/su etkisi, yangın ve yürürlükteki dayanıklılık şartları incelenir.

3. Özet Tablo — 10 Sık Hata

4. Örnek Problemler

Problem 1 — Kenetlenme ile bindirmeyi ayırmak

Verilenler: Konum II, C25, $f_{ctd}=1,20$ MPa, $f_{yd}=365$ MPa, $\varphi =16$ mm. Düz ve nervürlü çekme donatısı; ek örtü/aralık artışı veya azaltma yoktur. Bütün kesitin çekme taşımadığı varsayılmıştır.

$$l_b=0,12\frac{365}{1,20}\times 16=584\mathrm{mm}>20\varphi =320\mathrm{mm}$$

Bu iki sonuç aynı girdilerden, farklı ek oranlarından gelir. 584 mm kenetlenme, 730 veya 876 mm bindirme hesabının yerine geçmez. Eleman türünün ek bölgesi ve sargı koşulları sağlanmadan bu sayılar uygulanacak detay olarak seçilemez.

Problem 2 — Kirişte etkili yüksekliği kullanmak

Verilenler: Süneklik düzeyi yüksek bir kiriş için $b=300$ mm, $h=600$ mm, $d=550$ mm, en küçük boyuna çap 16 mm ve etriye çapı 8 mm varsayılsın. Bu örnek yalnız boyutsal aralık sınırını hesaplar; kesme kuvveti ve donatı alanı hesabı verilmemiştir.

Sarılma uzunluğu $2h=1200$ mm'dir. TBDY 7.4.4 sınırı:

$$s\le \min (550/4,8\times 16,150)=\min (137,5,128,150)=128\mathrm{mm}$$

120 mm seçimi bu boyutsal üst sınırın altındadır; ilk etriye kolon yüzünden en çok 50 mm'de olmalıdır. Sarılma dışında TS 500 8.1.6 için $d/2=275$ mm, $V_d>3V_{cr}$ koşulunda $d/4=137,5$ mm hesaplanır. Kesme hesabı ve diğer detay şartları yapılmadığı için 120, 275 veya 137,5 mm burada tamamlanmış tasarım sonucu değildir.

Problem 3 — Uç mesnet geometrisinin sınırları

Verilenler: C30, $f_{ctd}=1,9/1,5$ MPa, $f_{yd}=365$ MPa, $\varphi =20$ mm, Konum II ve ek artış/azaltma gerektirmeyen koşullar varsayılsın.

$$l_b=0,12\frac{365}{1,9/1,5}\times 20=691,58\mathrm{mm}$$

TBDY 7.4.3.1(a) için yatay boyun sayısal alt sınırı $0,4l_b=276,63$ mm, düşey boyun alt sınırı $12\varphi =240$ mm'dir. Bu iki alt sınırın toplamı 516,63 mm'dir ve 691,58 mm'yi sağlamaz. Ayrıca yatay kol, etriyelerle çevrili çekirdeğin karşı yüzüne ulaşmalıdır.

Kolon dış boyutu 500 mm kabul edilse bile bu tek bilgiyle karşı çekirdek yüzünün konumu, iç büküm çapı, örtü ve gerçek donatı ekseni belirlenemez; bir yatay/düşey kol çifti seçilip uygulama detayı ilan edilemez. Düz kenetlenme istisnasındaki $a$ ölçüsünün hem 691,58 mm'den hem $50\varphi =1000$ mm'den büyük olması gerekir. Örneğin $a=450$ mm varsayılırsa istisna sağlanmaz. Uygun çözüm, gerçek birleşim geometrisi ve bütün yönetmelik koşullarıyla projelendirilir.

5. Kalite Kontrol Akış Diyagramı

1. Eleman türünü, süneklik düzeyini ve kullanılacak güncel belgeyi belirle.
2. Malzeme dayanımını, çapı, betonlama konumunu, net örtüyü ve agregayı kaydet.
3. Kenetlenme ile çekme/basınç bindirmesini ayrı hesapla.
4. Ekin izin verilen bölgede bulunduğunu ve bütün boyunun sığdığını kontrol et.
5. Özel etriye/çiroz kancalarını, sarılmayı ve kesme koşullarını birlikte denetle.
6. Detayı ölçülü çizim üzerinde yerleştir; beton dökülebilirliğini ve diğer donatıları kontrol et.
7. Proje müellifinin kararı ve saha ölçüm kaydıyla uygula.

6. Teknik Kesit Detayı

TS 500'e göre uygulama projelerine ait donatı detay çizimlerinde beton örtüsü (pas payı), donatı açılımları ve yapım sırasında gerçekleştirilecek donatı düzenlemeleri açıkça gösterilmelidir.

7. Tasarım Kontrol Kutusu

• Kaynağın sürümü ve elemanın ilgili madde kapsamı belirtildi.
• Kenetlenme, çekme bindirmesi ve basınç bindirmesi birbirinden ayrıldı.
• Betonlama konumu, örtü/aralık ve çap düzeltmeleri değerlendirildi.
• Etriye ile çirozun kanca koşulları ayrı kontrol edildi.
• Sarılma uzunluğu, aralık ve kesme donatısı hesabı birlikte değerlendirildi.
• Ek yeri, bütün bindirme boyu ve sargısı çizimde gösterildi.
• Uç kenetlenmesinde çekirdek karşı yüzü ve büküm geometrisi kontrol edildi.
• Döşeme mesnedi için ilgili döşeme türünün hükmü kullanıldı.
• Gövde donatısı toplam alanı iki yüze dağıtıldı; aralık ve kenetlenme gösterildi.
• Net örtü ile donatı eksen uzaklığı ayrıldı; faydalı yükseklik doğru hesaplandı.

Kaynaklar

1. TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, erişilebilir tarihî nüsha. Çizelge 3.2; 6.2.5; 7.3; 8.1.6; Bölüm 9; 11.2.1, 11.2.3, 11.4.1. Üçüncü taraf kopyasıdır; güncel lisanslı sürüm ve tüm tadillerin kontrolü açık kalmaktadır.
2. TBDY 2018 — Bakanlık PDF'si. 7.2.5; 7.2.8; 7.3.2–7.3.4; 7.4.2–7.4.4. Bu yazıda karşılaştırılan PDF sayfaları 133–137 ve 143–144'tür; PDF sayfası ile belge içindeki basılı sayfa numarası farklı olabilir.

İlgili Hesaplama Araçları

• Donatı miktarı ve satın alma hazırlığı için inşaat demiri hesabı.
• Çevre ve eleman koşullarını değerlendirmek için pas payı hesabı.
• Hacim hesabı için beton metrajı.
• Donatı yerleşimi konusunu birlikte okumak için döşeme donatısı hesabı.

Hesap araçlarının çıktıları, onaylı donatı detayının ve birleşim kontrolünün yerine geçmez.

yapidan (2026). Betonarme Donatı Detaylandırma — Sık Yapılan Hatalar. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/ba/betonarme-donati-detaylandirma-sik-yapilan-hatalar