Etriye kancası neden 135° olmalıdır?

TBDY 2018 uyarınca sarılma ve birleşim bölgelerindeki etriye uçları 135° bükülmelidir. 6 Şubat 2023 depremlerinde 90° kancaların deprem sırasında açılarak beton örtüsünü döktüğü ve etkin kesit kaybına yol açtığı tespit edilmiştir.

Düz kenetlenme boyu nasıl hesaplanır?

Nervürlü çubuklar için TS 500:2000 Madde 9.1.2.1'e göre $l_b=0{,}12\cdot (f_{yd}/f_{ctd})\cdot\phi$ ile bulunur ve $l_b\geq 20\phi$ olmalıdır; B420C için $f_{yd}=365$ MPa alınır.

TBDY 2018'e göre minimum beton sınıfı ve donatı çapı nedir?

TBDY 2018 kapsamındaki tüm yeni betonarme yapılarda minimum beton sınıfı C25, minimum boyuna donatı çapı $\phi 14$ ve etriye kancası 135° zorunludur; eski yönetmeliklerde izin verilen 90° kanca gibi detaylar artık geçersizdir.

Bindirme yeri yapısal olarak nerede seçilmemelidir?

Bindirme ekleri, donatı gerilmesinin ve plastik mafsal oluşma olasılığının yüksek olduğu mesnet/uç bölgelerden uzakta, momentin görece düşük olduğu bölgelerde yapılmalıdır; kolon alt ucu gibi kritik bölgelerde bindirmeden kaçınılır.

Betonarme Donatı Detaylandırma — Sık Yapılan Hatalar

Konu Türü: Sık Hata Sayfası | Seviye: Temel–Orta | Güncelleme: Mart 2026 Birincil Yönetmelik: TS 500:2000 Bölüm 9 | Deprem Yönetmeliği: TBDY 2018 Madde 7.3–7.4

Kenetlenme ve Bindirme Teorisi
Hata 1 — Yetersiz Bindirme Boyu
Hata 2 — Kanca Eksikliği veya Hatalı Açı
Hata 3 — Yanlış Etriye Aralığı (Sarılma Bölgesi İhmal)
Hata 4 — Yetersiz Pas Payı (Beton Örtüsü)
Hata 5 — Donatı Çakışması / Üst Üste Binme
Hata 6 — Bindirme Yerinin Yanlış Seçilmesi
Hata 7 — Kiriş Alt Donatısının Kolona Kenetlenmemesi
Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz
Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği
Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı
Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları
Özet Tablo — 10 Sık Hata
Örnek Problemler
Kalite Kontrol Akış Diyagramı
Teknik Kesit Detayı
Tasarım Kontrol Kutusu

Türkiye Bağlamı: TBDY 2018 kapsamında tüm yeni betonarme yapılarda minimum beton sınıfı C25, minimum boyuna donatı çapı $\phi 14$ , etriye kancası 135° zorunludur. Eski yönetmeliklerde (TDY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)) izin verilen bazı detaylar (örn. 90° etriye kancası, kolon alt ucunda bindirme) artık geçersizdir.

BA-029 Donatı detaylandırma sık yapılan hatalar akış diyagramı — pas payı, 90° kanca, sarılma, bindirme noktası, etriye aralık, donatı çapı, beton sınıfı, büküm yarıçapı (TS 500 / TBDY 2018) — **Şekil — Donatı Detaylandırma Sık Yapılan Hatalar Akışı**
Türkiye sahalarında en yaygın 8 donatı detay hatası ve düzeltme adımları; TBDY 2018 sismik gereksinimleri ile.

1. Kenetlenme ve Bindirme Teorisi

1.1 Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

Nervürlü çubuklar için düz kenetlenme boyu:

$l_b = 0{,}12 \cdot \frac{f_{yd}}{f_{ctd}} \cdot \phi \quad (\text{ancak } l_b \geq 20\phi)$

Burada:

$f_{yd}$ : Donatının tasarım akma dayanımı (B420C için 365 MPa)
$f_{ctd}$ : Betonun tasarım eksenel çekme dayanımı ( $f_{ctd} = f_{ctk}/\gamma_{mc}$ , $\gamma_{mc} = 1{,}5$ )
$\phi$ : Donatı çapı (mm)

Tablo 1: Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

Beton Sınıfı / fckf_{ck}fck (MPa) / fctkf_{ctk}fctk (MPa) / fctdf_{ctd}fctd (MPa) / ...

Beton Sınıfı	$f_{ck}$ (MPa)	$f_{ctk}$ (MPa)	$f_{ctd}$ (MPa)	$E_c$ (MPa)
C25	25	1,80	1,20	30 000
C30	30	1,90	1,267	32 000
C35	35	2,10	1,40	33 000
C40	40	2,20	1,467	34 000

Not: $f_{ctd} = f_{ctk} / 1{,}5$

Tablo 2: Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

Donatı Çapı ϕ\phiϕ / C25 (fctd=1,20f_{ctd}=1{,}20fctd=1,20) / C30 (fctd=1,267f_{ctd}=1{,}267fctd=1,267) / C35 (fctd=1,40f_{ctd}=1{,}40fctd=1,40)

Donatı Çapı $\phi$	C25 ( $f_{ctd}=1{,}20$ )	C30 ( $f_{ctd}=1{,}267$ )	C35 ( $f_{ctd}=1{,}40$ )
$\phi 10$	304	287	260
$\phi 12$	365	345	313
$\phi 14$	426	403	365
$\phi 16$	487	460	417
$\phi 20$	609	576	521
$\phi 22$	669	633	573
$\phi 25$	761	720	652

Hesap: $l_b(\phi 16,\, \text{B420C},\, \text{C25}) = 0{,}12 \times (365/1{,}20) \times 16 = \mathbf{487\;\text{mm}}$ (kontrol: $20\phi = 320\;\text{mm} < 487$ ✓)

Bindirme boyu:

$l_{bind} = \alpha \cdot l_b$

Çekme bölgesinde: $\alpha \geq 1{,}3$ → $\phi 16$ /B420C/C25 için $l_{bind} \geq 1{,}3 \times 487 = 633\;\text{mm}$
Basınç bölgesinde: $\alpha = 1{,}0$

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde "yuvarlak 70 cm" veya "80 cm" olarak söylenen bindirme boyu pek çok çap ve beton sınıfı için yetersiz kalmaktadır. Kesin değer her proje için Tablo 2'den hesaplanmalıdır.

Dikkat: TS 500:2000 Madde 9.2.6.1 uyarınca çapı 30 mm'den büyük donatılara bindirmeli ek yapılamaz; bu çubuklar deneylerle kanıtlanmış özel manşonlarla eklenmelidir.

Hata 1 — Yetersiz Bindirme Boyu

Tanım: Birleştirilen iki donatı çubuğunun örtüşme boyu gerekenden kısa bırakılması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.2.5

Gerekli bindirme boyu:

$l_{bind} = \alpha \cdot l_b$

Çekme bölgesinde: $\alpha \geq 1{,}3$ → $l_{bind} \geq 1{,}3 \cdot l_b$
Basınç bölgesinde: $\alpha = 1{,}0$ → $l_{bind} \geq l_b$
Kenetlenme boyu: $l_b = 0{,}12 \cdot \dfrac{f_{yd}}{f_{ctd}} \cdot \phi$

Sonuç: Kısa bindirme → erken kayma göçmesi, donatı kuvveti aktarılamaz.

Çözüm: Her çap ve beton sınıfı için yukarıdaki Tablo 2'yi kullanın. $\phi 16$ /B420C/C25 için $l_b \approx 490\;\text{mm}$ , bindirme boyu $\approx 635\;\text{mm}$ .

Saha Notu (Türkiye): 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası yapılan incelemelerde, hasar gören kolon ve perdelerde bindirme boylarının hem yetersiz olduğu hem de bindirme bölgelerinde kanca detaylarının eksik bırakıldığı tespit edilmiştir. THBB Akademi (2023) raporuna göre bu durum hem eski binaların tamamında hem de yeni binaların kayda değer bir bölümünde gözlemlenmiştir.

Dikkat: Bindirmeli ek bölgelerinde toplam boyuna donatı oranı %6'yı geçmemelidir (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1).

Hata 2 — Kanca Eksikliği veya Hatalı Açı

Tanım: Etriyeler veya boyuna donatı kancaları ya hiç yapılmıyor ya da yanlış açıyla yapılıyor.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.3

Standart kanca koşulları:

180° kanca: Bükme çapı $d_m \geq 6\phi$ , uzatma $\geq 4\phi$ veya 60 mm (büyük olan)
90° kanca: Bükme çapı $d_m \geq 6\phi$ , uzatma $\geq 12\phi$
135° etriye kancası (SDY zorunluluğu): Bükme çapı $d_m \geq 4\phi$ , uzatma $\geq 8\phi$ (TBDY 2018 Madde 7.2.6)

TBDY 2018 Madde 7.2.6: Süneklik Düzeyi Yüksek (SDY) betonarme yapılarda tüm etriye ve çirozlar, açıklığa bakan kollarının uçlarından 135° kanca ile bitirilmelidir.

Sonuç: 90° kanca ile biten etriyeler deprem yükü altında açılır; sargı etkisi ortadan kalkar; kolon ya da kiriş beton çekirdeği baskı etkisiyle ezilir.

Çözüm: SDY yapılarda tüm etriyeler 135° kanca ile bitirilmeli; şantiyede şablonla kontrol edilmeli.

TS 500 Madde 9.3 standart kanca tipleri: 180° ve 90° kanca geometrisi, bükme çapı ve uzatma boyları — Şekil 1: TS 500:2000 Madde 9.3'e göre standart kanca tipleri — 180° ve 90° kanca geometrisi, kancalı donatıda bükme çapı ve uzatma boyları (TS 500:2000 Şekil 9.1)

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde etriye büküm kalıbı ayarlanmadan kanca açısı kontrol edilmemektedir. İMO ve THBB Akademi (2023) incelemelerinde, hasar gören yapıların büyük çoğunluğunda 135° etriye kancası yerine 90° kanca yapıldığı saptanmıştır. Şantiyede her parti demir tesliminde kanca açı kontrolü şablon veya iletki ile yapılmalıdır.

Dikkat: TS 500:2000 Madde 9.3.4 uyarınca büküm çapı $d_m$ , donatı çapının 6 katından ( $d_m \geq 6\phi$ ) küçük olamaz; 180° kancalarda serbest uç uzunluğu 60 mm'den az olamaz.

Tanım: Kiriş ve kolon sarılma bölgelerinde standart aralık kullanılması; sıklaştırma ihmal edilmesi.

Yönetmelik: TBDY 2018 Madde 7.3.3 (kolon), TBDY 2018 Madde 7.4.4 (kiriş)

Tablo 3: Hata 3 — Yanlış Etriye Aralığı (Sarılma Bölgesi İhmal)

Eleman	Sarılma Bölgesi Uzunluğu	Maks. Etriye Aralığı
Kolon (SDY)	$l_k = \max(h_k/6,\, l_c/6,\, 50\;\text{cm})$	$s \leq \min(b_{min}/3,\, 6\phi_{boyuna},\, 100\;\text{mm})$
Kiriş (SDY)	$l_e = 2h$	$s \leq \min(h/4,\, 8\phi_{boyuna},\, 24\phi_{etriye},\, 150\;\text{mm})$
Kolon (açıklık)	—	$s \leq \min(b_{min}/2,\, 8\phi_{boyuna},\, 200\;\text{mm})$
Kiriş (açıklık)	—	$s \leq \min(h/2,\, 200\;\text{mm})$

TBDY 2018 Madde 7.4.4.1(d): Kiriş sarılma bölgesinde birinci etriye kolon yüzünden en fazla 50 mm uzakta olmalıdır.

Sarılma bölgesi formülasyonu:

Kiriş sarılma bölgesi:

$s \leq \min\!\left(\frac{h}{4},\; 8\phi_{boyuna},\; 24\phi_{etriye},\; 150\;\text{mm}\right)$

Kolon sarılma bölgesi:

$s \leq \min\!\left(\frac{b_{min}}{3},\; 6\phi_{boyuna},\; 100\;\text{mm}\right)$

Sonuç: Geniş etriye aralığı → yetersiz sargı → beton çekirdeği kırılır, depremde göçme.

Çözüm: Projedeki sarılma bölgesi uzunluklarını şantiye planlarına açıkça işleyin; birinci etriye konum kontrolü şantiye denetiminde öncelikli kalemdir.

TBDY 2018 Şekil 7.3 — kolon sarılma bölgesi enine donatı düzeni, etriye aralıkları ve enkesit gösterimi — Şekil 2: TBDY 2018 Şekil 7.3 — Kolon sarılma bölgesinde enine donatı düzeni: sarılma bölgesi uzunlukları, etriye/çiroz aralıkları ve enkesit konfigürasyonları

Saha Notu (Türkiye): Kahramanmaraş depremi araştırmalarında (Atar vd., 2024, Fırat Üniversitesi), hasar gören kolonlarda enine donatı aralıklarının yönetmelik sınırlarının oldukça üzerinde olduğu, kolon-kiriş birleşim bölgelerinde enine donatının hiç kullanılmadığı veya yetersiz bırakıldığı tespit edilmiştir.

Dikkat: TBDY 2018 Madde 7.4.4.1(b) uyarınca etriye çapı $\phi 8$ 'den küçük olamaz; aynı zamanda kiriş etriyesi her iki yüzde 135° kanca ile bitirilmelidir.

Tanım: Donatının kalıba veya zemine çok yakın yerleştirilmesi; pas payı spacer (takoz) kullanılmaması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Çizelge 9.3

Tablo 4: Hata 4 — Yetersiz Pas Payı (Beton Örtüsü)

Ortam Koşulu	Minimum Net Örtü (mm)
Yapı içi, dış etkilere açık olmayan kolon ve kirişler	≥ 20
Hava koşullarına açık kolon ve kirişler	≥ 25
Nemli / döngüsel ıslak-kuru ortam	≥ 30
Zeminle doğrudan temas eden elemanlar	≥ 50
Deniz etkisi / sülfat içerikli ortam	≥ 50
Perde duvar ve döşemeler	≥ 15

Not: "Net beton örtüsü" en dış donatının (etriye) dış yüzünden ölçülür. TS EN 1992-1-1:2004 Türkçe adaptasyonu TS EN 1992-1-1:2009 ile Türkiye'de ek korozyon sınıfları (XC1–XC4) tanımlanmıştır.

Sonuç: Aderans azalır, donatı paslanır, beton spalling (kabuklanma) oluşur.

Çözüm: Plastik takoz veya beton ara parçası kullanın; donatı kalıba bağlanmamalı.

Döşeme/temel betonarme donatısında plastik spacer takozları uygulaması, pas payı sağlama detayı — Şekil 3: Döşeme betonarme donatısında plastik spacer (beton örtüsü takozları) uygulaması — minimum net pas payının sağlanması için takoz kullanımı zorunludur

Saha Notu (Türkiye İklim Bölgeleri): Deniz etkisine açık (İstanbul, İzmir, Trabzon) ve don-çözülme döngüsüne maruz bölgelerde (Erzurum, Kars, Doğu Anadolu) beton örtüsü en az 40–50 mm alınmalıdır. KGM tarafından hazırlanan Türkiye Don Penetrasyon Derinliği Haritası'na göre Ankara'da don derinliği 0,99–1,15 m, Erzurum'da 2,00 m'yi aşmaktadır. Zemin temaslı elemanlarda beton örtüsünün $\geq 50\;\text{mm}$ olması zorunludur.

Dikkat: Proje çizimlerinde "pas payı = 30 mm" şeklinde yazan değerin "net beton örtüsü mü" yoksa "boyuna donatı eksenine olan mesafe mi" olduğu karıştırılmamalıdır (bkz. Hata 10).

Tanım: Özellikle kiriş-kolon birleşim bölgelerinde kiriş boyuna donatısı, kolon donatısı ile çakışıyor ve beton dökümü güçleşiyor.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.5.2

Tablo 5: Hata 5 — Donatı Çakışması / Üst Üste Binme

Eleman	Net Donatı Aralığı ( $C_c'$ )
Kiriş (yatay net boşluk)	$\geq \max(25\;\text{mm};\; \phi;\; 4/3 \times D_{max,agrega})$
Kolon	$\geq \max(40\;\text{mm};\; 1{,}5\phi)$
Deprem Yönetmeliği Md. 3.3.4.1 (eski TDY)	Etriye kolları arası $\leq 25\phi_{etriye}$ ve $\leq 300\;\text{mm}$

Uygulama: Agrega en büyük tane çapı $D_{max} = 20\;\text{mm}$ ise kiriş için $C_c' \geq \max(25, 16, 26{,}7) \approx 27\;\text{mm}$ ( $\phi 16$ için). Kolon için $C_c' \geq \max(40, 24) = 40\;\text{mm}$ .

Sonuç: Donatı aralarına beton giremiyor → boşluklar → taşıma kapasitesi düşüyor.

Çözüm: Tasarım aşamasında detay kesiti çizilerek donatı geçiş düzeni planlanmalı; gerekirse kiriş boyuna donatısı iki sıraya bölünmeli.

Kiriş-kolon birleşim bölgesi donatı düzeni ve sarılma bölgesi detayı — TBDY 2018 Şekil 7.5 — Şekil 4: Kolon-kiriş birleşim bölgesi donatı yerleşim detayı — donatı çakışmasını önleme, aderans uzunlukları ve etriye sarılma bölgesi (TBDY 2018 Şekil 7.5)

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde kiriş demir hesabının tümü ayrıntılı birleşim detayı verilmeden yürütülmektedir. Hesap programı kolon ve kiriş donatısını ayrı hesapladığından çakışma sorunu ancak birleşim kesiti çizilince fark edilir. Bu nedenle statik hesap onaylanmadan önce en az 2 kritik birleşim noktasının detay kesiti çizilmesi önerilir.

Dikkat: Beton agrega en büyük tane çapı, kesitin küçük kenarının 1/5'inden, iki donatı arasındaki uzaklığın 3/4'ünden ve döşeme kalınlığının 1/3'ünden büyük olmamalıdır (TS 500:2000 Madde 3.1.2).

Hata 6 — Bindirme Yerinin Yanlış Seçilmesi

Tanım: Kolon boyuna donatı bindirmesinin, yönetmeliğin yasakladığı bölgelerde yapılması.

Yönetmelik: TBDY 2018 Madde 7.3.4; TS 500:2000 Madde 9.2.7

Doğru bindirme bölgesi: Kolonun serbest yüksekliğinin orta 1/3'ü

Yasak bölgeler (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1):

Kolon-kiriş birleşim bölgesi (üst ve alt)
Sarılma bölgesi
Kolon alt ucu ve üst ucu (1/6 yükseklik)

TBDY 2018 ile gelen önemli değişiklik: TDY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'de kolon boyuna donatısı alt uçta ( $L_{bindirme} \geq 1{,}5 \cdot l_b$ ) yapılabiliyordu. TBDY 2018'de bu uygulama kaldırılmıştır; bindirme kesinlikle orta 1/3 bölgede yapılmalıdır.

Kolon bindirme boyu koşulları (TBDY 2018):

$L_o \geq l_b \quad \text{ve} \quad L_o \geq 300\;\text{mm}$

Kolonlarda sarılma bölgesi sınır değerleri şeması: kolon alt ve üst 1/6 yasak bölgeleri, orta 1/3 bindirme bölgesi — Şekil 5: Kolon boyuna donatı bindirme bölgeleri — TBDY 2018 Madde 7.3.4 uyarınca orta 1/3 bölge ve yasak sarılma bölgeleri gösterimi

Saha Notu: Türkiye'de sıkça görülen uygulama hatası, döşeme betonu döküldükten sonra filiz donatılarının kat hizasında bükülmesidir. THBB Akademi (2023) raporunda bu durum fotoğraflı olarak belgelenmiştir. Filiz donatıları hiçbir durumda bükülerek devam ettirilmemelidir.

Dikkat: Bindirmeli ek yapılan kesitlerde toplam boyuna donatı oranı %6'yı geçemez (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1). Minimum boyuna donatı çapı $\phi 14$ , minimum beton sınıfı C25 şarttır.

Hata 7 — Kiriş Alt Donatısının Kolona Kenetlenmemesi

Tanım: Kiriş alt boyuna donatısının kolon içine yeterince uzatılmaması veya kanca yapılmaması.

Yönetmelik: TBDY 2018 Madde 7.4.3.1; TS 500:2000 Madde 9.1

Gerekli kenetlenme detayı (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1):

Kirişin her iki taraftan kolona birleşmesi durumunda:

Açıklığa komşu kolon yüzünden itibaren uzatma: $\geq \max(50\phi,\, l_b)$

Kirişin yalnızca bir taraftan kolona birleşmesi (uç mesnet) durumunda:

90° kanca: yatay kısım $\geq 0{,}4 \cdot l_b$ , düşey kısım $\geq 12\phi$
Toplam kenetlenme: $\geq l_b$

$\text{Yatay kısım} \geq 0{,}4 \cdot l_b \quad \text{ve} \quad \text{Düşey kısım} \geq 12\phi$

Sonuç: Alt kiriş donatısı negatif deprem momentlerinde yük aktaramaz → düğüm noktasında erken bozulma → "süngerimsi" göçme.

Çözüm: Kiriş alt donatısı kolon etriyelerinin iç tarafından 90° bükülerek kenetlenmeli; kanca yatay ve düşey minimum uzunlukları detay projesinde mm cinsinden belirtilmeli.

TS 500:2000 Şekil 7.7 — kiriş alt donatısı uç mesnet kenetlenmesi, 90° kanca detayı ve minimum boylar — Şekil 6: TS 500:2000 Şekil 7.7 — Kiriş alt donatısının kolon içine kenetlenmesi: 90° kanca yatay ve düşey minimum uzunlukları, toplam kenetlenme boyu kontrolü

Saha Notu: TBDY 2018 Madde 7.4.3.1(b) uyarınca kolon boyunun ( $a$ ölçüsü) $l_b$ 'den ve $50\phi$ 'den büyük olduğu kolonlarda ve perdelerde 90° kanca yapmaksızın düz kenetlenme yeterlidir. Bu koşul Türkiye'de çoğu kolon için sağlanmakla birlikte, şantiye talimatlarında mutlaka belirtilmelidir.

Dikkat: TBDY 2018 Madde 7.3.3.2 uyarınca kolon boyuna donatısının üstteki kirişin içindeki kenetlenme boyu $\geq 1{,}5 \cdot l_b$ ve $\geq 40\phi$ olmalıdır.

Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz

Tanım: Döşeme mesnet bölgesinde üst donatı uzunluğunun kısa bırakılması; pilye uzatma boylarının yetersiz olması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.4

Gerekli uzatma boyu:

$l_{uzatma} \geq \max\!\left(\frac{l_n}{7},\; l_b\right) \quad \text{(mesnet yüzünden)}$

Tablo 6: Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz

Mesnet Türü / Uzatma Boyu

Mesnet Türü	Uzatma Boyu
Sürekli mesnet (ara): her yöne	$\geq \max(l_n/7,\, l_b)$
Kenar mesnet: içeri	$\geq \max(l_n/4,\, l_b)$

Not: $l_n$ = serbest açıklık, $l_b$ = kenetlenme boyu

Sonuç: Mesnet üzerindeki negatif moment bölgesinde donatı bitmeden çatlak ilerler; döşeme süreklilik kaybeder.

Çözüm: Pilye donatısı uzatma boyları şantiye planlarında mm cinsinden yazılmalı; döşeme üst donatısının demir bağlama sırasında pozisyon kontrolü yapılmalıdır.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde döşeme üst donatısı (pilye), hesap kesen mühendisler tarafından serbest ölçü olarak projelendirilmektedir. Birim fiyat anlaşmalarında "pilye kesilmez" şekilde belirtilmesi bu hatanın önlenmesinde etkilidir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 2024 yılı birim fiyat cetveline göre nervürlü çelik hasırın yerine konulması (Poz No: 15.160.1001) için 2024 birim fiyatı ton başına 32.181,25 TL'dir.

Dikkat: TS 500:2000 Madde 9.4.1: Tek doğrultulu döşemelerde taşıyıcı yönde mesnet donatısı, açıklığın en az 1/4'ü uzunluğunda mesnet içine uzatılmalıdır.

Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği

Tanım: Yüksek kirişlerde ( $h > 600\;\text{mm}$ ) yan yüzlere gövde donatısı konulmaması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 7.4.5

Gerekli gövde donatısı:

$A_{gövde,min} = 0{,}001 \cdot b_w \cdot h_w$

Her iki yüze, $\phi \geq 10\;\text{mm}$ , $s \leq 300\;\text{mm}$

Tablo 7: Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği

Koşul / Gereklilik

Koşul	Gereklilik
Yükseklik eşiği	$h > 600\;\text{mm}$
Minimum donatı alanı	$A_{gövde,min} = 0{,}001 \times b_w \times h_w$ (her iki yüz için)
Minimum çap	$\phi \geq 10\;\text{mm}$
Maksimum aralık	$s \leq 300\;\text{mm}$

Hesap örneği: $b_w = 300\;\text{mm}$ , $h = 800\;\text{mm}$ → $A_{gövde,min} = 0{,}001 \times 300 \times 800 = 240\;\text{mm}^2/\text{m}$ → Her 300 mm'de $\phi 10$ (78 mm²) × 2 yüz = 520 mm²/m > 240 mm²/m ✓

Sonuç: Yan yüzeylerde öz çatlaklar oluşur; uzun vadede donatı korozyonu başlar; kiriş sünekliği azalır.

Çözüm: Proje notlarında " $h > 60\;\text{cm}$ kirişlerde gövde donatısı zorunludur" ifadesi şantiye planlarına eklenmeli.

Saha Notu: Türkiye'de çoğu yapı tasarım programı gövde donatısını hesaplamaz ve varsayılan olarak çıktıya eklemez. Proje müfettişinin elle kontrol etmesi gereken kritik bir kalemdir.

Dikkat: Gövde donatısı etriye dışı kalmayacak şekilde konumlandırılmalı; korozyona açık ortamlarda gövde donatısına da $\geq 25\;\text{mm}$ pas payı uygulanmalıdır.

Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı

Tanım: TS 500:2000'deki "net beton örtüsü" ile yaygın kullanılan "paspayı" kavramlarının karıştırılması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.5.1; TS 500:2000 Çizelge 9.3

Tanımlar:

Net beton örtüsü ( $C_c$ ): En dıştaki donatının (etriye) dış yüzünden ölçülen mesafe — TS 500:2000 Çizelge 9.3 bu ölçüyü kullanır
Paspayı (pratik tanım): Boyuna donatı ağırlık merkezinden ölçülen beton örtüsü

$\text{Paspayı} = C_c + \phi_{etriye} + \frac{\phi_{boyuna}}{2}$

Tablo 8: Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı

Parametre / Değer

Parametre	Değer
Net beton örtüsü $C_c$ (iç ortam, TS 500 Çizelge 9.3)	20 mm
Etriye çapı $\phi_{etriye}$	8 mm
Boyuna donatı çapı $\phi_{boyuna} / 2$	10 mm
Paspayı (boyuna donatı eksenine kadar)	38 mm
Projeye yazılacak $d$ (faydalı yükseklik)	$h - 38\;\text{mm}$

Sonuç: Yanlış ölçüm → projedeki faydalı yükseklik $d$ hatalı → taşıma kapasitesi yanlış hesaplanır. $C_c = 20\;\text{mm}$ yerine paspayı = 20 mm alınırsa $d$ yaklaşık 18 mm eksi hesaplanır; bu da taşıma kapasitesinde %3–8 hata anlamına gelebilir.

Saha Notu: TS 500:2000 Çizelge 9.3'te verilen değerler kesinlikle "en dış donatının dış yüzünden" ölçülen net örtüdür. Şantiye kontrol listesinde spacer yüksekliği, bu net örtü değerine göre seçilmelidir — boyuna donatı eksenine göre değil.

Dikkat: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Yapı Denetim Uygulama Yönetmeliği (26778 sayılı Resmi Gazete, 05.02.2008, 4708 sayılı Kanun) uyarınca beton dökümünden önce denetim mühendisi pas payı, donatı yerleşimi ve etriye aralıklarını kontrol ederek Form-6 tutanağı düzenlemek zorundadır. Kontrolsüz döküme izin vermek 4708 sayılı Kanun kapsamında cezai sorumluluk doğurur.

2. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

2.1 Deprem Riski (TBDY 2018)

Türkiye nüfusunun %95'inden fazlası deprem riski taşıyan bölgelerde yaşamaktadır. TBDY 2018 ile ülke genelinde Deprem Tehlike Haritası güncellenmiş; tasarım ivmesi parametreleri ( $S_s$ , $S_1$ ) artırılmıştır. Donatı detayı hataları deprem hasarını doğrudan büyütür:

Etriye kanca açısı 90° → Kolon sargı kaybı → Göçme riski 5–10 kat artar
Yetersiz kenetlenme → Donatı sıyrılması → Kiriş-kolon düğümü bütünlük kaybı

TBDY 2018 Şekil 7.3 — kolon sarılma bölgesi enine donatı detayı, Ash hesabı, etriye ve çiroz düzeni — Şekil 7: TBDY 2018 Şekil 7.3 — Kolon sarılma bölgesi enine donatı detayı: hacimsel sarma donatısı oranı $A_{sh}$ hesabı, etriye ve çiroz konumlandırması

Tablo 9: Yasal Yükümlülükler

Kanun	Madde	İçerik
4708 Yapı Denetimi Kanunu	Tüm madde	Beton dökümü denetçi gözetiminde yapılacak
3194 İmar Kanunu	Md. 32, 42	Proje dışı uygulama ruhsatı iptal, yıkım
6331 İSG Kanunu	Md. 4	Şantiyede demir kesme/büküm güvenliği
TBDY 2018	Md. 7.2.6	SDY yapılarda 135° etriye kancası zorunlu

Uyarı: Yapı Denetim Uygulama Yönetmeliği (RG 05.02.2008, 26778) Madde 13/7 uyarınca denetçi inşaat mühendisi, beton dökümünden önce Form-6 tutanağını imzalamazsa idari ve cezai yaptırıma tabi olur.

2.3 Beton Sınıfı Zorunluluğu (TBDY 2018)

TBDY 2018 kapsamında deprem etkisini karşılayacak taşıyıcı elemanlarda:

Minimum beton sınıfı: C25
Maksimum beton sınıfı: C80
Nitelik denetimli, bakımlı ve vibratörle yerleştirilmiş beton zorunlu

TDY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'de izin verilen C20 beton sınıfı artık kullanılamaz.

Tablo 10: Özet Tablo — 10 Sık Hata

#	Hata	Yönetmelik (Tam Madde No.)	Kritiklik	Deprem Etkisi
1	Yetersiz bindirme boyu	TS 500:2000 Madde 9.2.5	Yüksek	Doğrudan
2	Hatalı/eksik kanca (90° yerine 135°)	TS 500:2000 Madde 9.3; TBDY 2018 Md. 7.2.6	Yüksek	Kritik
3	Sarılma bölgesi aralığı ihmal	TBDY 2018 Md. 7.3.3 / 7.4.4	Yüksek	Kritik
4	Yetersiz pas payı	TS 500:2000 Çizelge 9.3	Orta	Dolaylı
5	Donatı çakışması / yetersiz aralık	TS 500:2000 Madde 9.5.2	Orta	Dolaylı
6	Yanlış bindirme yeri (orta 1/3 dışı)	TBDY 2018 Md. 7.3.4; TS 500:2000 Md. 9.2.7	Yüksek	Doğrudan
7	Alt kiriş donatısı kenetlenmemiş	TBDY 2018 Md. 7.4.3.1	Yüksek	Kritik
8	Kısa döşeme pilye uzatması	TS 500:2000 Madde 9.4	Orta	Dolaylı
9	Gövde donatısı yok ( $h > 600\;\text{mm}$ )	TS 500:2000 Madde 7.4.5	Orta	Dolaylı
10	Net örtü / paspayı karışıklığı	TS 500:2000 Md. 9.5.1; Çizelge 9.3	Orta	Dolaylı

4. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Başlık: B420C/C25 için $\phi 16$ Kenetlenme ve Bindirme Boyu Hesabı Veriler:

Donatı sınıfı: B420C → $f_{yd} = 365\;\text{MPa}$ (TS 500:2000 Çizelge 2.1, $\gamma_{ms} = 1{,}15$ )
Beton sınıfı: C25 → $f_{ctk} = 1{,}80\;\text{MPa}$ → $f_{ctd} = 1{,}80/1{,}50 = 1{,}20\;\text{MPa}$
Donatı çapı: $\phi = 16\;\text{mm}$
Konum: Çekme bölgesi

İstenen: (a) Kenetlenme boyu $l_b$ , (b) Bindirme boyu (çekme bölgesi), (c) Minimum kontrol

Çözüm:

Adım 1 — Kenetlenme boyu formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1):

$l_b = 0{,}12 \cdot \frac{f_{yd}}{f_{ctd}} \cdot \phi = 0{,}12 \times \frac{365}{1{,}20} \times 16 = 0{,}12 \times 304{,}2 \times 16 = \mathbf{584\;\text{mm}}$

Adım 2 — Minimum kontrol ( $l_b \geq 20\phi$ ):

$20\phi = 20 \times 16 = 320\;\text{mm} \quad \Rightarrow \quad 584 > 320 \implies l_b = 584\;\text{mm} \approx \mathbf{590\;\text{mm}}$

Adım 3 — Bindirme boyu (çekme bölgesi, TS 500:2000 Madde 9.2.5):

$l_{bind} = \alpha \cdot l_b = 1{,}3 \times 590 = \mathbf{767\;\text{mm}} \approx \mathbf{800\;\text{mm (pratik yuvarlama)}}$

Sonuç: $l_b \approx 590\;\text{mm}$ , $l_{bind} \approx 800\;\text{mm}$ (çekme bölgesi)

Kontrol: Tipik "60–70 cm" bindirme olarak kabul edilen değer $\phi 16$ /C25 için YETERSİZDİR. Doğru değer en az 800 mm'dir.

Problem 2 — Orta

Başlık: 30×60 cm Kiriş Sarılma Bölgesi Etriye Aralığı Hesabı Veriler:

Kiriş kesiti: $b_w = 300\;\text{mm}$ , $h = 600\;\text{mm}$
Boyuna donatı: $\phi 20$ (en ince = $\phi 20$ )
Etriye çapı: $\phi 8$
Sarılma bölgesi uzunluğu: $l_e = 2h = 2 \times 600 = 1200\;\text{mm}$

İstenen: (a) Sarılma bölgesinde izin verilen maksimum etriye aralığı, (b) Açıklıkta maksimum etriye aralığı

Çözüm:

Adım 1 — TBDY 2018 Madde 7.4.4.1 koşulları:

Tablo 11: Problem 2 — Orta

Koşul / Hesap / Değer (mm)

Koşul	Hesap	Değer (mm)
$h/4$	$600/4$	150
$8\phi_{boyuna}$	$8 \times 20$	160
$24\phi_{etriye}$	$24 \times 8$	192
Yönetmelik sınırı	—	150

$s_{sarılma} \leq \min(150;\;160;\;192;\;150) = \mathbf{150\;\text{mm}}$

Adım 2 — Pratik uygulama: $s = 120\;\text{mm}$ seçilir ( $\leq 150\;\text{mm}$ ✓, şantiyede $\phi 8/12$ kullanılır)

Adım 3 — Açıklıkta (TS 500:2000):

$s_{açıklık} \leq \min\!\left(\frac{h}{2},\;200\;\text{mm}\right) = \min(300;\;200) = \mathbf{200\;\text{mm}}$

Adım 4 — İlk etriye kontrolü (TBDY 2018 Madde 7.4.4.1(d)):

İlk etriye kolon yüzünden $\leq 50\;\text{mm}$ uzakta: 50 mm ✓

Sonuç:

Sarılma bölgesi ( $l_e = 120\;\text{cm}$ ): $\phi 8$ /12 cm (her 120 mm'de bir etriye)
Açıklık: $\phi 8$ /20 cm
İlk etriye: kolon yüzünden 50 mm

Kontrol: Etriye minimum çap $\phi 8 \geq \phi 8$ ✓, kanca açısı 135° SDY yapılarda zorunludur ✓

Problem 3 — Zor

Başlık: Uç Mesnette Kiriş Alt Donatısı Kenetlenme Boyu Kontrolü ve 90° Kanca Tasarımı Veriler:

Kolon kesiti: $500 \times 500\;\text{mm}$ ( $a = 500\;\text{mm}$ )
Kiriş alt boyuna donatısı: $2\phi 16$ ( $f_{yd} = 365\;\text{MPa}$ , B420C)
Beton sınıfı: C30 → $f_{ctd} = 1{,}267\;\text{MPa}$
Yapı türü: SDY (Süneklik Düzeyi Yüksek)
Durum: Kiriş yalnızca bir taraftan kolona birleşiyor (uç mesnet)

İstenen: (a) $l_b$ hesabı (C30/ $\phi 16$ ), (b) 90° kanca yatay ve düşey boyları, (c) Düz kenetlenme yeterli mi kontrolü

Çözüm:

Adım 1 — Kenetlenme boyu (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1, C30/ $\phi 16$ ):

$l_b = 0{,}12 \times \frac{365}{1{,}267} \times 16 = 0{,}12 \times 288{,}1 \times 16 = \mathbf{553\;\text{mm}}$

Adım 2 — Minimum kontrol: $20\phi = 320\;\text{mm} < 553\;\text{mm}$ → $l_b = \mathbf{553\;\text{mm}}$

Adım 3 — Düz kenetlenme yeterli mi? (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1(c)):

Kolon genişliği $a = 500\;\text{mm}$
Koşul: $a \geq l_b = 553\;\text{mm}$ → $500 < 553$ → Düz kenetlenme YETERSİZ
Koşul: $a \geq 50\phi = 50 \times 16 = 800\;\text{mm}$ → $500 < 800$ → SAĞLANMIYOR

$\Rightarrow \mathbf{90°\;\text{kanca zorunludur}}$

Adım 4 — 90° kanca detayı (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1(b)):

$\text{Yatay kısım} \geq 0{,}4 \times l_b = 0{,}4 \times 553 = \mathbf{221\;\text{mm}} \Rightarrow \text{Seç: } 230\;\text{mm}$

$\text{Düşey kısım} \geq 12\phi = 12 \times 16 = \mathbf{192\;\text{mm}} \Rightarrow \text{Seç: } 200\;\text{mm}$

Adım 5 — Toplam kenetlenme kontrolü:

$L_{toplam} = 230 + 200 = 430\;\text{mm} < l_b = 553\;\text{mm}$

Bu durumda kanca 90° büküme ek olarak düşey kol artırılır:

$\text{Düşey kısım} \geq l_b - \text{yatay} = 553 - 230 = 323\;\text{mm} \Rightarrow \text{Seç: } 330\;\text{mm}$

Adım 6 — Nihai kanca detayı:

Yatay kısım: 230 mm ( $\geq 0{,}4 \times 553 = 221\;\text{mm}$ ✓)
Düşey kısım: 330 mm ( $\geq 12\phi = 192\;\text{mm}$ ✓; toplam $\geq l_b = 553\;\text{mm}$ ✓)

Sonuç: $\phi 16$ kiriş alt donatısı için 90° kanca: yatay $\geq 230\;\text{mm}$ , düşey $\geq 330\;\text{mm}$ , merdane çapı $\geq 6\phi = 96\;\text{mm}$ → $d_m = 100\;\text{mm}$ seçilir.

Kontrol — 3 Aşamalı:

Düz kenetlenme yetersiz ( $a < l_b$ ve $a < 50\phi$ ) → 90° kanca zorunlu ✓
Yatay: $230 \geq 0{,}4 \times 553 = 221\;\text{mm}$ ✓
Toplam: $230 + 330 = 560\;\text{mm} \geq l_b = 553\;\text{mm}$ ✓

Saha Notu: Bu hesabın şantiyede karşılığı: kolon genişliği 500 mm olduğu için kiriş alt demiri kolona düz olarak girmez. Demir işçisi bu demiri sahaya "ters L" şeklinde bükerek kenetlemelidir. Projesiz ya da detay çizilmeden yapılan uygulamalarda bu adım sıklıkla atlanmaktadır.

5. Kalite Kontrol Akış Diyagramı

Aşağıdaki akış diyagramı, bir betonarme projenin donatı detaylandırma kalite kontrolünü basamak basamak göstermektedir:

6. Teknik Kesit Detayı

Aşağıdaki teknik kesit, kiriş-kolon birleşim bölgesinde sarılma bölgesi, etriye kancası, pas payı, 90° kanca kenetlenmesi ve kolon orta 1/3 bindirme bölgesini ölçülü olarak göstermektedir:

BA-029 Donatı detaylandırma yanlış-doğru karşılaştırma — 8 hata kartı (pas payı, kanca, sarılma, bindirme, etriye aralık, çap, beton sınıfı, büküm) (TS 500 / TBDY 2018) — **Şekil — Yanlış vs Doğru Detaylandırma Karşılaştırması**
Sekiz yaygın hatanın görsel karşılaştırması (X/✓) ve sahaya yansıyan etkileri; TBDY 2018 ve TS 500 referansları.

7. Tasarım Kontrol Kutusu

Kaynaklar

TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, TSE, Şubat 2000. Bölüm 9 (Kenetlenme, bindirme, kancalar, aralıklar)
TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Resmî Gazete 18.03.2018 / 30364. Madde 7.2, 7.3, 7.4
Atar M., İnce O., Taş Ö.F., Özmen A., Sayin E. (2024). "6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Sonrasında Betonarme Kolonlarda Enine Donatı Kusurlarının İncelenmesi." FÜ Müh. Bil. Dergisi, 36(1), 221-230.
THBB Akademi (2023). "Şubat 2023 Türkiye Depremleri — Betonarme Binaların Deprem Performansı ve Güçlendirme Önerileri." THBB Akademi Raporu, Kasım 2023
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (2024). 2024 Yılı Birim Fiyat Listesi. Poz No: 15.160.1001 (Nervürlü çelik hasırın yerine konulması)
TS EN 1992-1-1:2004 (TS EN 1992-1-1:2009) — Eurocode 2: Betonarme Yapıların Tasarımı — Genel Kurallar ve Binalara İlişkin Kurallar, TSE
4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun, Resmî Gazete 13.07.2001. Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği, RG 05.02.2008 / 26778
KGM Türkiye Don Penetrasyon Derinliği Haritası, Karayolları Genel Müdürlüğü
Güler K. (2009). "Betonarme Yapı Elemanlarında Donatı Düzenleme İlkeleri." İTÜ Ders Notları

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Konu Türü: Sık Hata Sayfası | Seviye: Temel–Orta | Güncelleme: Mart 2026 Birincil Yönetmelik: TS 500:2000 Bölüm 9 | Deprem Yönetmeliği: TBDY 2018 Madde 7.3–7.4

Kenetlenme ve Bindirme Teorisi
Hata 1 — Yetersiz Bindirme Boyu
Hata 2 — Kanca Eksikliği veya Hatalı Açı
Hata 3 — Yanlış Etriye Aralığı (Sarılma Bölgesi İhmal)
Hata 4 — Yetersiz Pas Payı (Beton Örtüsü)
Hata 5 — Donatı Çakışması / Üst Üste Binme
Hata 6 — Bindirme Yerinin Yanlış Seçilmesi
Hata 7 — Kiriş Alt Donatısının Kolona Kenetlenmemesi
Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz
Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği
Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı
Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları
Özet Tablo — 10 Sık Hata
Örnek Problemler
Kalite Kontrol Akış Diyagramı
Teknik Kesit Detayı
Tasarım Kontrol Kutusu

1. Kenetlenme ve Bindirme Teorisi

1.1 Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

Nervürlü çubuklar için düz kenetlenme boyu:

$l_b = 0{,}12 \cdot \frac{f_{yd}}{f_{ctd}} \cdot \phi \quad (\text{ancak } l_b \geq 20\phi)$

Burada:

$f_{yd}$ : Donatının tasarım akma dayanımı (B420C için 365 MPa)
$f_{ctd}$ : Betonun tasarım eksenel çekme dayanımı ( $f_{ctd} = f_{ctk}/\gamma_{mc}$ , $\gamma_{mc} = 1{,}5$ )
$\phi$ : Donatı çapı (mm)

Tablo 1: Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

Beton Sınıfı / fckf_{ck}fck (MPa) / fctkf_{ctk}fctk (MPa) / fctdf_{ctd}fctd (MPa) / ...

Beton Sınıfı	$f_{ck}$ (MPa)	$f_{ctk}$ (MPa)	$f_{ctd}$ (MPa)	$E_c$ (MPa)
C25	25	1,80	1,20	30 000
C30	30	1,90	1,267	32 000
C35	35	2,10	1,40	33 000
C40	40	2,20	1,467	34 000

Not: $f_{ctd} = f_{ctk} / 1{,}5$

Tablo 2: Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

Donatı Çapı ϕ\phiϕ / C25 (fctd=1,20f_{ctd}=1{,}20fctd=1,20) / C30 (fctd=1,267f_{ctd}=1{,}267fctd=1,267) / C35 (fctd=1,40f_{ctd}=1{,}40fctd=1,40)

Donatı Çapı $\phi$	C25 ( $f_{ctd}=1{,}20$ )	C30 ( $f_{ctd}=1{,}267$ )	C35 ( $f_{ctd}=1{,}40$ )
$\phi 10$	304	287	260
$\phi 12$	365	345	313
$\phi 14$	426	403	365
$\phi 16$	487	460	417
$\phi 20$	609	576	521
$\phi 22$	669	633	573
$\phi 25$	761	720	652

Hesap: $l_b(\phi 16,\, \text{B420C},\, \text{C25}) = 0{,}12 \times (365/1{,}20) \times 16 = \mathbf{487\;\text{mm}}$ (kontrol: $20\phi = 320\;\text{mm} < 487$ ✓)

Bindirme boyu:

$l_{bind} = \alpha \cdot l_b$

Çekme bölgesinde: $\alpha \geq 1{,}3$ → $\phi 16$ /B420C/C25 için $l_{bind} \geq 1{,}3 \times 487 = 633\;\text{mm}$
Basınç bölgesinde: $\alpha = 1{,}0$

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde "yuvarlak 70 cm" veya "80 cm" olarak söylenen bindirme boyu pek çok çap ve beton sınıfı için yetersiz kalmaktadır. Kesin değer her proje için Tablo 2'den hesaplanmalıdır.

Dikkat: TS 500:2000 Madde 9.2.6.1 uyarınca çapı 30 mm'den büyük donatılara bindirmeli ek yapılamaz; bu çubuklar deneylerle kanıtlanmış özel manşonlarla eklenmelidir.

Hata 1 — Yetersiz Bindirme Boyu

Tanım: Birleştirilen iki donatı çubuğunun örtüşme boyu gerekenden kısa bırakılması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.2.5

Gerekli bindirme boyu:

$l_{bind} = \alpha \cdot l_b$

Çekme bölgesinde: $\alpha \geq 1{,}3$ → $l_{bind} \geq 1{,}3 \cdot l_b$
Basınç bölgesinde: $\alpha = 1{,}0$ → $l_{bind} \geq l_b$
Kenetlenme boyu: $l_b = 0{,}12 \cdot \dfrac{f_{yd}}{f_{ctd}} \cdot \phi$

Sonuç: Kısa bindirme → erken kayma göçmesi, donatı kuvveti aktarılamaz.

Çözüm: Her çap ve beton sınıfı için yukarıdaki Tablo 2'yi kullanın. $\phi 16$ /B420C/C25 için $l_b \approx 490\;\text{mm}$ , bindirme boyu $\approx 635\;\text{mm}$ .

Saha Notu (Türkiye): 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası yapılan incelemelerde, hasar gören kolon ve perdelerde bindirme boylarının hem yetersiz olduğu hem de bindirme bölgelerinde kanca detaylarının eksik bırakıldığı tespit edilmiştir. THBB Akademi (2023) raporuna göre bu durum hem eski binaların tamamında hem de yeni binaların kayda değer bir bölümünde gözlemlenmiştir.

Dikkat: Bindirmeli ek bölgelerinde toplam boyuna donatı oranı %6'yı geçmemelidir (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1).

Hata 2 — Kanca Eksikliği veya Hatalı Açı

Tanım: Etriyeler veya boyuna donatı kancaları ya hiç yapılmıyor ya da yanlış açıyla yapılıyor.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.3

Standart kanca koşulları:

180° kanca: Bükme çapı $d_m \geq 6\phi$ , uzatma $\geq 4\phi$ veya 60 mm (büyük olan)
90° kanca: Bükme çapı $d_m \geq 6\phi$ , uzatma $\geq 12\phi$
135° etriye kancası (SDY zorunluluğu): Bükme çapı $d_m \geq 4\phi$ , uzatma $\geq 8\phi$ (TBDY 2018 Madde 7.2.6)

TBDY 2018 Madde 7.2.6: Süneklik Düzeyi Yüksek (SDY) betonarme yapılarda tüm etriye ve çirozlar, açıklığa bakan kollarının uçlarından 135° kanca ile bitirilmelidir.

Sonuç: 90° kanca ile biten etriyeler deprem yükü altında açılır; sargı etkisi ortadan kalkar; kolon ya da kiriş beton çekirdeği baskı etkisiyle ezilir.

Çözüm: SDY yapılarda tüm etriyeler 135° kanca ile bitirilmeli; şantiyede şablonla kontrol edilmeli.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde etriye büküm kalıbı ayarlanmadan kanca açısı kontrol edilmemektedir. İMO ve THBB Akademi (2023) incelemelerinde, hasar gören yapıların büyük çoğunluğunda 135° etriye kancası yerine 90° kanca yapıldığı saptanmıştır. Şantiyede her parti demir tesliminde kanca açı kontrolü şablon veya iletki ile yapılmalıdır.

Dikkat: TS 500:2000 Madde 9.3.4 uyarınca büküm çapı $d_m$ , donatı çapının 6 katından ( $d_m \geq 6\phi$ ) küçük olamaz; 180° kancalarda serbest uç uzunluğu 60 mm'den az olamaz.

Tanım: Kiriş ve kolon sarılma bölgelerinde standart aralık kullanılması; sıklaştırma ihmal edilmesi.

Yönetmelik: TBDY 2018 Madde 7.3.3 (kolon), TBDY 2018 Madde 7.4.4 (kiriş)

Tablo 3: Hata 3 — Yanlış Etriye Aralığı (Sarılma Bölgesi İhmal)

Eleman	Sarılma Bölgesi Uzunluğu	Maks. Etriye Aralığı
Kolon (SDY)	$l_k = \max(h_k/6,\, l_c/6,\, 50\;\text{cm})$	$s \leq \min(b_{min}/3,\, 6\phi_{boyuna},\, 100\;\text{mm})$
Kiriş (SDY)	$l_e = 2h$	$s \leq \min(h/4,\, 8\phi_{boyuna},\, 24\phi_{etriye},\, 150\;\text{mm})$
Kolon (açıklık)	—	$s \leq \min(b_{min}/2,\, 8\phi_{boyuna},\, 200\;\text{mm})$
Kiriş (açıklık)	—	$s \leq \min(h/2,\, 200\;\text{mm})$

TBDY 2018 Madde 7.4.4.1(d): Kiriş sarılma bölgesinde birinci etriye kolon yüzünden en fazla 50 mm uzakta olmalıdır.

Sarılma bölgesi formülasyonu:

Kiriş sarılma bölgesi:

$s \leq \min\!\left(\frac{h}{4},\; 8\phi_{boyuna},\; 24\phi_{etriye},\; 150\;\text{mm}\right)$

Kolon sarılma bölgesi:

$s \leq \min\!\left(\frac{b_{min}}{3},\; 6\phi_{boyuna},\; 100\;\text{mm}\right)$

Sonuç: Geniş etriye aralığı → yetersiz sargı → beton çekirdeği kırılır, depremde göçme.

Çözüm: Projedeki sarılma bölgesi uzunluklarını şantiye planlarına açıkça işleyin; birinci etriye konum kontrolü şantiye denetiminde öncelikli kalemdir.

Saha Notu (Türkiye): Kahramanmaraş depremi araştırmalarında (Atar vd., 2024, Fırat Üniversitesi), hasar gören kolonlarda enine donatı aralıklarının yönetmelik sınırlarının oldukça üzerinde olduğu, kolon-kiriş birleşim bölgelerinde enine donatının hiç kullanılmadığı veya yetersiz bırakıldığı tespit edilmiştir.

Dikkat: TBDY 2018 Madde 7.4.4.1(b) uyarınca etriye çapı $\phi 8$ 'den küçük olamaz; aynı zamanda kiriş etriyesi her iki yüzde 135° kanca ile bitirilmelidir.

Tanım: Donatının kalıba veya zemine çok yakın yerleştirilmesi; pas payı spacer (takoz) kullanılmaması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Çizelge 9.3

Tablo 4: Hata 4 — Yetersiz Pas Payı (Beton Örtüsü)

Ortam Koşulu	Minimum Net Örtü (mm)
Yapı içi, dış etkilere açık olmayan kolon ve kirişler	≥ 20
Hava koşullarına açık kolon ve kirişler	≥ 25
Nemli / döngüsel ıslak-kuru ortam	≥ 30
Zeminle doğrudan temas eden elemanlar	≥ 50
Deniz etkisi / sülfat içerikli ortam	≥ 50
Perde duvar ve döşemeler	≥ 15

Sonuç: Aderans azalır, donatı paslanır, beton spalling (kabuklanma) oluşur.

Çözüm: Plastik takoz veya beton ara parçası kullanın; donatı kalıba bağlanmamalı.

Saha Notu (Türkiye İklim Bölgeleri): Deniz etkisine açık (İstanbul, İzmir, Trabzon) ve don-çözülme döngüsüne maruz bölgelerde (Erzurum, Kars, Doğu Anadolu) beton örtüsü en az 40–50 mm alınmalıdır. KGM tarafından hazırlanan Türkiye Don Penetrasyon Derinliği Haritası'na göre Ankara'da don derinliği 0,99–1,15 m, Erzurum'da 2,00 m'yi aşmaktadır. Zemin temaslı elemanlarda beton örtüsünün $\geq 50\;\text{mm}$ olması zorunludur.

Dikkat: Proje çizimlerinde "pas payı = 30 mm" şeklinde yazan değerin "net beton örtüsü mü" yoksa "boyuna donatı eksenine olan mesafe mi" olduğu karıştırılmamalıdır (bkz. Hata 10).

Tanım: Özellikle kiriş-kolon birleşim bölgelerinde kiriş boyuna donatısı, kolon donatısı ile çakışıyor ve beton dökümü güçleşiyor.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.5.2

Tablo 5: Hata 5 — Donatı Çakışması / Üst Üste Binme

Eleman	Net Donatı Aralığı ( $C_c'$ )
Kiriş (yatay net boşluk)	$\geq \max(25\;\text{mm};\; \phi;\; 4/3 \times D_{max,agrega})$
Kolon	$\geq \max(40\;\text{mm};\; 1{,}5\phi)$
Deprem Yönetmeliği Md. 3.3.4.1 (eski TDY)	Etriye kolları arası $\leq 25\phi_{etriye}$ ve $\leq 300\;\text{mm}$

Sonuç: Donatı aralarına beton giremiyor → boşluklar → taşıma kapasitesi düşüyor.

Çözüm: Tasarım aşamasında detay kesiti çizilerek donatı geçiş düzeni planlanmalı; gerekirse kiriş boyuna donatısı iki sıraya bölünmeli.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde kiriş demir hesabının tümü ayrıntılı birleşim detayı verilmeden yürütülmektedir. Hesap programı kolon ve kiriş donatısını ayrı hesapladığından çakışma sorunu ancak birleşim kesiti çizilince fark edilir. Bu nedenle statik hesap onaylanmadan önce en az 2 kritik birleşim noktasının detay kesiti çizilmesi önerilir.

Hata 6 — Bindirme Yerinin Yanlış Seçilmesi

Tanım: Kolon boyuna donatı bindirmesinin, yönetmeliğin yasakladığı bölgelerde yapılması.

Yönetmelik: TBDY 2018 Madde 7.3.4; TS 500:2000 Madde 9.2.7

Doğru bindirme bölgesi: Kolonun serbest yüksekliğinin orta 1/3'ü

Yasak bölgeler (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1):

Kolon-kiriş birleşim bölgesi (üst ve alt)
Sarılma bölgesi
Kolon alt ucu ve üst ucu (1/6 yükseklik)

Kolon bindirme boyu koşulları (TBDY 2018):

$L_o \geq l_b \quad \text{ve} \quad L_o \geq 300\;\text{mm}$

Saha Notu: Türkiye'de sıkça görülen uygulama hatası, döşeme betonu döküldükten sonra filiz donatılarının kat hizasında bükülmesidir. THBB Akademi (2023) raporunda bu durum fotoğraflı olarak belgelenmiştir. Filiz donatıları hiçbir durumda bükülerek devam ettirilmemelidir.

Hata 7 — Kiriş Alt Donatısının Kolona Kenetlenmemesi

Tanım: Kiriş alt boyuna donatısının kolon içine yeterince uzatılmaması veya kanca yapılmaması.

Yönetmelik: TBDY 2018 Madde 7.4.3.1; TS 500:2000 Madde 9.1

Gerekli kenetlenme detayı (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1):

Kirişin her iki taraftan kolona birleşmesi durumunda:

Açıklığa komşu kolon yüzünden itibaren uzatma: $\geq \max(50\phi,\, l_b)$

Kirişin yalnızca bir taraftan kolona birleşmesi (uç mesnet) durumunda:

90° kanca: yatay kısım $\geq 0{,}4 \cdot l_b$ , düşey kısım $\geq 12\phi$
Toplam kenetlenme: $\geq l_b$

$\text{Yatay kısım} \geq 0{,}4 \cdot l_b \quad \text{ve} \quad \text{Düşey kısım} \geq 12\phi$

Sonuç: Alt kiriş donatısı negatif deprem momentlerinde yük aktaramaz → düğüm noktasında erken bozulma → "süngerimsi" göçme.

Çözüm: Kiriş alt donatısı kolon etriyelerinin iç tarafından 90° bükülerek kenetlenmeli; kanca yatay ve düşey minimum uzunlukları detay projesinde mm cinsinden belirtilmeli.

Saha Notu: TBDY 2018 Madde 7.4.3.1(b) uyarınca kolon boyunun ( $a$ ölçüsü) $l_b$ 'den ve $50\phi$ 'den büyük olduğu kolonlarda ve perdelerde 90° kanca yapmaksızın düz kenetlenme yeterlidir. Bu koşul Türkiye'de çoğu kolon için sağlanmakla birlikte, şantiye talimatlarında mutlaka belirtilmelidir.

Dikkat: TBDY 2018 Madde 7.3.3.2 uyarınca kolon boyuna donatısının üstteki kirişin içindeki kenetlenme boyu $\geq 1{,}5 \cdot l_b$ ve $\geq 40\phi$ olmalıdır.

Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz

Tanım: Döşeme mesnet bölgesinde üst donatı uzunluğunun kısa bırakılması; pilye uzatma boylarının yetersiz olması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.4

Gerekli uzatma boyu:

$l_{uzatma} \geq \max\!\left(\frac{l_n}{7},\; l_b\right) \quad \text{(mesnet yüzünden)}$

Tablo 6: Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz

Mesnet Türü / Uzatma Boyu

Mesnet Türü	Uzatma Boyu
Sürekli mesnet (ara): her yöne	$\geq \max(l_n/7,\, l_b)$
Kenar mesnet: içeri	$\geq \max(l_n/4,\, l_b)$

Not: $l_n$ = serbest açıklık, $l_b$ = kenetlenme boyu

Sonuç: Mesnet üzerindeki negatif moment bölgesinde donatı bitmeden çatlak ilerler; döşeme süreklilik kaybeder.

Çözüm: Pilye donatısı uzatma boyları şantiye planlarında mm cinsinden yazılmalı; döşeme üst donatısının demir bağlama sırasında pozisyon kontrolü yapılmalıdır.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde döşeme üst donatısı (pilye), hesap kesen mühendisler tarafından serbest ölçü olarak projelendirilmektedir. Birim fiyat anlaşmalarında "pilye kesilmez" şekilde belirtilmesi bu hatanın önlenmesinde etkilidir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 2024 yılı birim fiyat cetveline göre nervürlü çelik hasırın yerine konulması (Poz No: 15.160.1001) için 2024 birim fiyatı ton başına 32.181,25 TL'dir.

Dikkat: TS 500:2000 Madde 9.4.1: Tek doğrultulu döşemelerde taşıyıcı yönde mesnet donatısı, açıklığın en az 1/4'ü uzunluğunda mesnet içine uzatılmalıdır.

Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği

Tanım: Yüksek kirişlerde ( $h > 600\;\text{mm}$ ) yan yüzlere gövde donatısı konulmaması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 7.4.5

Gerekli gövde donatısı:

$A_{gövde,min} = 0{,}001 \cdot b_w \cdot h_w$

Her iki yüze, $\phi \geq 10\;\text{mm}$ , $s \leq 300\;\text{mm}$

Tablo 7: Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği

Koşul / Gereklilik

Koşul	Gereklilik
Yükseklik eşiği	$h > 600\;\text{mm}$
Minimum donatı alanı	$A_{gövde,min} = 0{,}001 \times b_w \times h_w$ (her iki yüz için)
Minimum çap	$\phi \geq 10\;\text{mm}$
Maksimum aralık	$s \leq 300\;\text{mm}$

Sonuç: Yan yüzeylerde öz çatlaklar oluşur; uzun vadede donatı korozyonu başlar; kiriş sünekliği azalır.

Çözüm: Proje notlarında " $h > 60\;\text{cm}$ kirişlerde gövde donatısı zorunludur" ifadesi şantiye planlarına eklenmeli.

Saha Notu: Türkiye'de çoğu yapı tasarım programı gövde donatısını hesaplamaz ve varsayılan olarak çıktıya eklemez. Proje müfettişinin elle kontrol etmesi gereken kritik bir kalemdir.

Dikkat: Gövde donatısı etriye dışı kalmayacak şekilde konumlandırılmalı; korozyona açık ortamlarda gövde donatısına da $\geq 25\;\text{mm}$ pas payı uygulanmalıdır.

Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı

Tanım: TS 500:2000'deki "net beton örtüsü" ile yaygın kullanılan "paspayı" kavramlarının karıştırılması.

Yönetmelik: TS 500:2000 Madde 9.5.1; TS 500:2000 Çizelge 9.3

Tanımlar:

Net beton örtüsü ( $C_c$ ): En dıştaki donatının (etriye) dış yüzünden ölçülen mesafe — TS 500:2000 Çizelge 9.3 bu ölçüyü kullanır
Paspayı (pratik tanım): Boyuna donatı ağırlık merkezinden ölçülen beton örtüsü

$\text{Paspayı} = C_c + \phi_{etriye} + \frac{\phi_{boyuna}}{2}$

Tablo 8: Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı

Parametre / Değer

Parametre	Değer
Net beton örtüsü $C_c$ (iç ortam, TS 500 Çizelge 9.3)	20 mm
Etriye çapı $\phi_{etriye}$	8 mm
Boyuna donatı çapı $\phi_{boyuna} / 2$	10 mm
Paspayı (boyuna donatı eksenine kadar)	38 mm
Projeye yazılacak $d$ (faydalı yükseklik)	$h - 38\;\text{mm}$

Saha Notu: TS 500:2000 Çizelge 9.3'te verilen değerler kesinlikle "en dış donatının dış yüzünden" ölçülen net örtüdür. Şantiye kontrol listesinde spacer yüksekliği, bu net örtü değerine göre seçilmelidir — boyuna donatı eksenine göre değil.

2. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

2.1 Deprem Riski (TBDY 2018)

Etriye kanca açısı 90° → Kolon sargı kaybı → Göçme riski 5–10 kat artar
Yetersiz kenetlenme → Donatı sıyrılması → Kiriş-kolon düğümü bütünlük kaybı

Tablo 9: Yasal Yükümlülükler

Kanun	Madde	İçerik
4708 Yapı Denetimi Kanunu	Tüm madde	Beton dökümü denetçi gözetiminde yapılacak
3194 İmar Kanunu	Md. 32, 42	Proje dışı uygulama ruhsatı iptal, yıkım
6331 İSG Kanunu	Md. 4	Şantiyede demir kesme/büküm güvenliği
TBDY 2018	Md. 7.2.6	SDY yapılarda 135° etriye kancası zorunlu

2.3 Beton Sınıfı Zorunluluğu (TBDY 2018)

TBDY 2018 kapsamında deprem etkisini karşılayacak taşıyıcı elemanlarda:

Minimum beton sınıfı: C25
Maksimum beton sınıfı: C80
Nitelik denetimli, bakımlı ve vibratörle yerleştirilmiş beton zorunlu

TDY 2007 (mülga, yerine TBDY 2018)'de izin verilen C20 beton sınıfı artık kullanılamaz.

Tablo 10: Özet Tablo — 10 Sık Hata

#	Hata	Yönetmelik (Tam Madde No.)	Kritiklik	Deprem Etkisi
1	Yetersiz bindirme boyu	TS 500:2000 Madde 9.2.5	Yüksek	Doğrudan
2	Hatalı/eksik kanca (90° yerine 135°)	TS 500:2000 Madde 9.3; TBDY 2018 Md. 7.2.6	Yüksek	Kritik
3	Sarılma bölgesi aralığı ihmal	TBDY 2018 Md. 7.3.3 / 7.4.4	Yüksek	Kritik
4	Yetersiz pas payı	TS 500:2000 Çizelge 9.3	Orta	Dolaylı
5	Donatı çakışması / yetersiz aralık	TS 500:2000 Madde 9.5.2	Orta	Dolaylı
6	Yanlış bindirme yeri (orta 1/3 dışı)	TBDY 2018 Md. 7.3.4; TS 500:2000 Md. 9.2.7	Yüksek	Doğrudan
7	Alt kiriş donatısı kenetlenmemiş	TBDY 2018 Md. 7.4.3.1	Yüksek	Kritik
8	Kısa döşeme pilye uzatması	TS 500:2000 Madde 9.4	Orta	Dolaylı
9	Gövde donatısı yok ( $h > 600\;\text{mm}$ )	TS 500:2000 Madde 7.4.5	Orta	Dolaylı
10	Net örtü / paspayı karışıklığı	TS 500:2000 Md. 9.5.1; Çizelge 9.3	Orta	Dolaylı

4. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Başlık: B420C/C25 için $\phi 16$ Kenetlenme ve Bindirme Boyu Hesabı Veriler:

Donatı sınıfı: B420C → $f_{yd} = 365\;\text{MPa}$ (TS 500:2000 Çizelge 2.1, $\gamma_{ms} = 1{,}15$ )
Beton sınıfı: C25 → $f_{ctk} = 1{,}80\;\text{MPa}$ → $f_{ctd} = 1{,}80/1{,}50 = 1{,}20\;\text{MPa}$
Donatı çapı: $\phi = 16\;\text{mm}$
Konum: Çekme bölgesi

İstenen: (a) Kenetlenme boyu $l_b$ , (b) Bindirme boyu (çekme bölgesi), (c) Minimum kontrol

Çözüm:

Adım 1 — Kenetlenme boyu formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1):

$l_b = 0{,}12 \cdot \frac{f_{yd}}{f_{ctd}} \cdot \phi = 0{,}12 \times \frac{365}{1{,}20} \times 16 = 0{,}12 \times 304{,}2 \times 16 = \mathbf{584\;\text{mm}}$

Adım 2 — Minimum kontrol ( $l_b \geq 20\phi$ ):

$20\phi = 20 \times 16 = 320\;\text{mm} \quad \Rightarrow \quad 584 > 320 \implies l_b = 584\;\text{mm} \approx \mathbf{590\;\text{mm}}$

Adım 3 — Bindirme boyu (çekme bölgesi, TS 500:2000 Madde 9.2.5):

$l_{bind} = \alpha \cdot l_b = 1{,}3 \times 590 = \mathbf{767\;\text{mm}} \approx \mathbf{800\;\text{mm (pratik yuvarlama)}}$

Sonuç: $l_b \approx 590\;\text{mm}$ , $l_{bind} \approx 800\;\text{mm}$ (çekme bölgesi)

Kontrol: Tipik "60–70 cm" bindirme olarak kabul edilen değer $\phi 16$ /C25 için YETERSİZDİR. Doğru değer en az 800 mm'dir.

Problem 2 — Orta

Başlık: 30×60 cm Kiriş Sarılma Bölgesi Etriye Aralığı Hesabı Veriler:

Kiriş kesiti: $b_w = 300\;\text{mm}$ , $h = 600\;\text{mm}$
Boyuna donatı: $\phi 20$ (en ince = $\phi 20$ )
Etriye çapı: $\phi 8$
Sarılma bölgesi uzunluğu: $l_e = 2h = 2 \times 600 = 1200\;\text{mm}$

İstenen: (a) Sarılma bölgesinde izin verilen maksimum etriye aralığı, (b) Açıklıkta maksimum etriye aralığı

Çözüm:

Adım 1 — TBDY 2018 Madde 7.4.4.1 koşulları:

Tablo 11: Problem 2 — Orta

Koşul / Hesap / Değer (mm)

Koşul	Hesap	Değer (mm)
$h/4$	$600/4$	150
$8\phi_{boyuna}$	$8 \times 20$	160
$24\phi_{etriye}$	$24 \times 8$	192
Yönetmelik sınırı	—	150

$s_{sarılma} \leq \min(150;\;160;\;192;\;150) = \mathbf{150\;\text{mm}}$

Adım 2 — Pratik uygulama: $s = 120\;\text{mm}$ seçilir ( $\leq 150\;\text{mm}$ ✓, şantiyede $\phi 8/12$ kullanılır)

Adım 3 — Açıklıkta (TS 500:2000):

$s_{açıklık} \leq \min\!\left(\frac{h}{2},\;200\;\text{mm}\right) = \min(300;\;200) = \mathbf{200\;\text{mm}}$

Adım 4 — İlk etriye kontrolü (TBDY 2018 Madde 7.4.4.1(d)):

İlk etriye kolon yüzünden $\leq 50\;\text{mm}$ uzakta: 50 mm ✓

Sonuç:

Sarılma bölgesi ( $l_e = 120\;\text{cm}$ ): $\phi 8$ /12 cm (her 120 mm'de bir etriye)
Açıklık: $\phi 8$ /20 cm
İlk etriye: kolon yüzünden 50 mm

Kontrol: Etriye minimum çap $\phi 8 \geq \phi 8$ ✓, kanca açısı 135° SDY yapılarda zorunludur ✓

Problem 3 — Zor

Başlık: Uç Mesnette Kiriş Alt Donatısı Kenetlenme Boyu Kontrolü ve 90° Kanca Tasarımı Veriler:

Kolon kesiti: $500 \times 500\;\text{mm}$ ( $a = 500\;\text{mm}$ )
Kiriş alt boyuna donatısı: $2\phi 16$ ( $f_{yd} = 365\;\text{MPa}$ , B420C)
Beton sınıfı: C30 → $f_{ctd} = 1{,}267\;\text{MPa}$
Yapı türü: SDY (Süneklik Düzeyi Yüksek)
Durum: Kiriş yalnızca bir taraftan kolona birleşiyor (uç mesnet)

İstenen: (a) $l_b$ hesabı (C30/ $\phi 16$ ), (b) 90° kanca yatay ve düşey boyları, (c) Düz kenetlenme yeterli mi kontrolü

Çözüm:

Adım 1 — Kenetlenme boyu (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1, C30/ $\phi 16$ ):

$l_b = 0{,}12 \times \frac{365}{1{,}267} \times 16 = 0{,}12 \times 288{,}1 \times 16 = \mathbf{553\;\text{mm}}$

Adım 2 — Minimum kontrol: $20\phi = 320\;\text{mm} < 553\;\text{mm}$ → $l_b = \mathbf{553\;\text{mm}}$

Adım 3 — Düz kenetlenme yeterli mi? (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1(c)):

Kolon genişliği $a = 500\;\text{mm}$
Koşul: $a \geq l_b = 553\;\text{mm}$ → $500 < 553$ → Düz kenetlenme YETERSİZ
Koşul: $a \geq 50\phi = 50 \times 16 = 800\;\text{mm}$ → $500 < 800$ → SAĞLANMIYOR

$\Rightarrow \mathbf{90°\;\text{kanca zorunludur}}$

Adım 4 — 90° kanca detayı (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1(b)):

$\text{Yatay kısım} \geq 0{,}4 \times l_b = 0{,}4 \times 553 = \mathbf{221\;\text{mm}} \Rightarrow \text{Seç: } 230\;\text{mm}$

$\text{Düşey kısım} \geq 12\phi = 12 \times 16 = \mathbf{192\;\text{mm}} \Rightarrow \text{Seç: } 200\;\text{mm}$

Adım 5 — Toplam kenetlenme kontrolü:

$L_{toplam} = 230 + 200 = 430\;\text{mm} < l_b = 553\;\text{mm}$

Bu durumda kanca 90° büküme ek olarak düşey kol artırılır:

$\text{Düşey kısım} \geq l_b - \text{yatay} = 553 - 230 = 323\;\text{mm} \Rightarrow \text{Seç: } 330\;\text{mm}$

Adım 6 — Nihai kanca detayı:

Yatay kısım: 230 mm ( $\geq 0{,}4 \times 553 = 221\;\text{mm}$ ✓)
Düşey kısım: 330 mm ( $\geq 12\phi = 192\;\text{mm}$ ✓; toplam $\geq l_b = 553\;\text{mm}$ ✓)

Kontrol — 3 Aşamalı:

Düz kenetlenme yetersiz ( $a < l_b$ ve $a < 50\phi$ ) → 90° kanca zorunlu ✓
Yatay: $230 \geq 0{,}4 \times 553 = 221\;\text{mm}$ ✓
Toplam: $230 + 330 = 560\;\text{mm} \geq l_b = 553\;\text{mm}$ ✓

Saha Notu: Bu hesabın şantiyede karşılığı: kolon genişliği 500 mm olduğu için kiriş alt demiri kolona düz olarak girmez. Demir işçisi bu demiri sahaya "ters L" şeklinde bükerek kenetlemelidir. Projesiz ya da detay çizilmeden yapılan uygulamalarda bu adım sıklıkla atlanmaktadır.

5. Kalite Kontrol Akış Diyagramı

Aşağıdaki akış diyagramı, bir betonarme projenin donatı detaylandırma kalite kontrolünü basamak basamak göstermektedir:

6. Teknik Kesit Detayı

7. Tasarım Kontrol Kutusu

Kaynaklar

TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, TSE, Şubat 2000. Bölüm 9 (Kenetlenme, bindirme, kancalar, aralıklar)
TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Resmî Gazete 18.03.2018 / 30364. Madde 7.2, 7.3, 7.4
Atar M., İnce O., Taş Ö.F., Özmen A., Sayin E. (2024). "6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Sonrasında Betonarme Kolonlarda Enine Donatı Kusurlarının İncelenmesi." FÜ Müh. Bil. Dergisi, 36(1), 221-230.
THBB Akademi (2023). "Şubat 2023 Türkiye Depremleri — Betonarme Binaların Deprem Performansı ve Güçlendirme Önerileri." THBB Akademi Raporu, Kasım 2023
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (2024). 2024 Yılı Birim Fiyat Listesi. Poz No: 15.160.1001 (Nervürlü çelik hasırın yerine konulması)
TS EN 1992-1-1:2004 (TS EN 1992-1-1:2009) — Eurocode 2: Betonarme Yapıların Tasarımı — Genel Kurallar ve Binalara İlişkin Kurallar, TSE
4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun, Resmî Gazete 13.07.2001. Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği, RG 05.02.2008 / 26778
KGM Türkiye Don Penetrasyon Derinliği Haritası, Karayolları Genel Müdürlüğü
Güler K. (2009). "Betonarme Yapı Elemanlarında Donatı Düzenleme İlkeleri." İTÜ Ders Notları

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

1. Kenetlenme ve Bindirme Teorisi

1.1 Kenetlenme Boyu Formülü (TS 500:2000 Madde 9.1.2.1)

Hata 1 — Yetersiz Bindirme Boyu

Hata 2 — Kanca Eksikliği veya Hatalı Açı

Hata 3 — Yanlış Etriye Aralığı (Sarılma Bölgesi İhmal)

Hata 4 — Yetersiz Pas Payı (Beton Örtüsü)

Hata 5 — Donatı Çakışması / Üst Üste Binme

Hata 6 — Bindirme Yerinin Yanlış Seçilmesi

Hata 7 — Kiriş Alt Donatısının Kolona Kenetlenmemesi

Hata 8 — Döşeme Üst Donatısı Mesnet Bölgesinde Yetersiz

Hata 9 — Gövde Donatısı Eksikliği

Hata 10 — Paspayı Hesabında Net Örtü / Paspayı Karışıklığı

2. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

2.1 Deprem Riski (TBDY 2018)

2.2 Yasal Yükümlülükler

2.3 Beton Sınıfı Zorunluluğu (TBDY 2018)

3. Özet Tablo — 10 Sık Hata

4. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Problem 2 — Orta

Problem 3 — Zor

5. Kalite Kontrol Akış Diyagramı

6. Teknik Kesit Detayı

7. Tasarım Kontrol Kutusu

Kaynaklar

İlgili Hesaplama Araçları