Hareketli Yük Değerleri Tablosu

Bu makale; A–H kullanım kategorilerini, alan ve kat azaltma katsayılarını ($\alpha_A$ ve $\alpha_n$), TS 500:2000 / TBDY 2018 yük kombinasyonlarını, Türkiye'ye özgü saha koşullarını ve üç adet çözümlü örnek problemi kapsamaktadır.

1. Hareketli Yüklerin Tanımı

Hareketli yükler (imposed loads / live loads), yapının kullanım ömrü boyunca oluşabilecek ve sabit olmayan kuvvetlerdir. TS EN 1991-1-1:2022 Madde 2.2 uyarınca hareketli yükler değişken serbest etkiler (variable free actions) olarak sınıflandırılır.

Hareketli yük değerleri; döşeme boyutlandırması, kiriş ve kolonların yük hesabı, yük kombinasyonları ve sehim kontrolü için kullanılır.

Saha Notu: Türkiye'de TS 498:2021, TS EN 1991-1-1 ile birlikte kullanılmaktadır. Eski projelerde yalnızca TS 498:1997 değerleri kullanılmış olabilir; güncelleme sonrası TS EN 1991-1-1 değerleri esas alınmalıdır.

Dikkat: Hareketli yük değerleri, yapı tipine, kullanım amacına ve ülke milli ekine (National Annex) göre farklılık gösterebilir. Türkiye'de TS EN 1991-1-1:2022 ile birlikte yayımlanan Türk Milli Eki (Tablo NA.6.1) esas alınmalıdır.

2. Hareketli Yük Kategorileri ve Değerleri

2.1 Kullanım Kategorileri

TS EN 1991-1-1:2022 Madde 6.3.1.1, döşeme ve çatı alanlarını kullanım amacına göre A–H kategorilerine ayırır.

Tablo 1: Kullanım Kategorileri

2.2 Tasarım Yük Değerleri

Tablo 2: Tasarım Yük Değerleri

Not: Çatı alanları için $q_k$ ve $Q_k$ değerleri rüzgar veya kar yükleri ile aynı anda uygulanmaz — TS EN 1991-1-1:2022 Madde 3.3.2(1).

2.3 TS 498:2021 ile Karşılaştırma

Tablo 3: TS 498:2021 ile Karşılaştırma

Saha Notu: Mevcut binaların değerlendirmesinde, yapım yılına göre hangi standardın uygulandığı kontrol edilmelidir. 2003 öncesi yapılarda yalnızca TS 498:1997 uygulanmıştır; bu değerlerin güncel TS EN 1991-1-1 değerleriyle karşılaştırılması gerekmektedir.

3. Sabit Yük Referans Değerleri

Tablo 4: Sabit Yük Referans Değerleri

Saha Notu: Türkiye'de yaygın olarak kullanılan gaz beton (AAC, Ytong/Siporex) birim ağırlığı 3,5–5,5 kN/m³, tuğla bölme duvar ise 190 mm genişlikte yaklaşık 3,0 kN/m²'dir. Malzeme üreticisinin teknik kataloğu esas alınmalıdır.

Dikkat: Sabit yük hesabında katmanların gerçek kalınlıkları kullanılmalıdır. Tasarım sırasında belirlenen nominal kalınlık ile uygulama sırasındaki gerçek kalınlık farklılık gösterebilir; özellikle şap ve tesviye katmanı için ±1 cm tolerans gözetilmelidir.

4. Hareketli Yük Azaltma Katsayıları

Büyük alanlarda ve çok katlı binalarda hareketli yükler azaltılabilir. Bu azaltmalar; tüm yüklemenin eş zamanlı oluşması ihtimalinin düşük olması prensibine dayanır.

4.1 Alan Azaltma Katsayısı ($\alpha_A$)

TS EN 1991-1-1:2022 Madde 6.3.1.2(10):

$\alpha_A = \frac{5}{7} \psi_0 + \frac{A_0}{A} \leq 1{,}0$

Burada:

• $A_0 = 10\ \text{m}^2$ — referans alan
• $A$ — döşemenin etki alanı (m²)
• $\psi_0$ — yük kombinasyon katsayısı (TS EN 1990:2022 Tablo A1.1'den)

Basitleştirilmiş alternatif:

$\alpha_A = 1{,}0 - 0{,}001 \times (A - 10) \quad \text{için}\ 10 \leq A \leq 250\ \text{m}^2$

Not: Alan azaltma katsayısı yalnızca A–D kategorileri için uygulanır; E (depolama) ve F (araç trafiği) kategorileri için kullanılmaz.

4.2 Kat Azaltma Katsayısı ($\alpha_n$)

TS EN 1991-1-1:2022 Madde 6.3.1.2(11) — çok katlı binalarda kolon ve duvarlar için:

$\alpha_n = \frac{2 + (n-2)\psi_0}{n}$

Burada $n$ = yükleme katı sayısı ($n > 2$ için uygulanır).

$\psi_0 = 0{,}7$ (Kategori A, B, C, D için — TS EN 1990:2022 Tablo A1.1)

Tablo 5: Kat Azaltma Katsayısı ()

Dikkat: TS EN 1991-1-1:2022 Madde 3.3.2(2) uyarınca, $\alpha_n$ uygulandığında aynı anda yük kombinasyon katsayısı $\psi$ uygulanamaz; yalnızca biri kullanılır.

5. Yük Kombinasyonları

5.1 TS 500:2000 Yük Kombinasyonları (Madde 6.2.6)

Tablo 6: TS 500:2000 Yük Kombinasyonları (Madde 6.2.6)

Simgeler: $G$ = sabit yük, $Q$ = hareketli yük, $W$ = rüzgar yükü, $S$ = kar yükü, $E_d$ = deprem etkisi.

Saha Notu: Türkiye'de en yaygın uygulama Kombinasyon 1 ($1{,}4G + 1{,}6Q$) ve Kombinasyon 4'tür. Yalnız düşey yük kontrolünde TS 500:2000 Madde 6.2.6 kullanılırken, depremli kombinasyonlarda TBDY 2018 Madde 4.4.4 esas alınır.

5.2 TBDY 2018 Depremli Yük Kombinasyonları (Madde 4.4.4.1)

TBDY 2018 Madde 4.4.4.1, Denklem 4.11–4.12 uyarınca betonarme yapılar için depremli yük kombinasyonları:

$G + Q + 0{,}2S + E_d^{(X)} + 0{,}3E_d^{(Y)} + 0{,}3E_z$

$G + Q + 0{,}2S + 0{,}3E_d^{(X)} + E_d^{(Y)} + 0{,}3E_z$

Tablo 7: TBDY 2018 Depremli Yük Kombinasyonları (Madde 4.4.4.1)

Not: TBDY 2018'de depremli kombinasyonlarda hareketli yük tam değeriyle $Q$ olarak alınır. Eski 2007 yönetmeliğinde kullanılan hareketli yük katılım katsayısı ($n$) TBDY 2018'de kaldırılmıştır.

Dikkat: DTS 1 ve DTS 2 bölgelerinde (yüksek deprem tehlikesi) sehim kontrolü yapılırken hareketli yük kombinasyon katsayısı $\psi_2$ uygulanır: $\psi_2 = 0{,}3$ (konut/ofis) veya $\psi_2 = 0{,}6$ (C4/C5).

5.3 Karakteristik ve Tasarım Kombinasyonları (TS EN 1990:2022)

Karakteristik (ender) kombinasyon (TS EN 1990:2022 Denklem 6.14a):

$E_d = \sum G_{k,j} + P + Q_{k,1} + \sum \psi_{0,i} Q_{k,i}$

Sık rastlanan kombinasyon (TS EN 1990:2022 Denklem 6.15a):

$E_d = \sum G_{k,j} + P + \psi_{1,1} Q_{k,1} + \sum \psi_{2,i} Q_{k,i}$

Tablo 8: Karakteristik ve Tasarım Kombinasyonları (TS EN 1990:2022)

5.4 Kar Yükü (TS EN 1991-1-3)

Kar yükü TS EN 1991-1-3 Madde 5.2'ye göre hesaplanır:

$s = \mu_i \cdot C_e \cdot C_t \cdot s_k$

Tablo 9: Kar Yükü (TS EN 1991-1-3)

Saha Notu: Ankara'nın doğu yamaçlarında $s_k = 1{,}0\ \text{kN/m}^2$, Erzurum'da $s_k = 2{,}0–2{,}5\ \text{kN/m}^2$ alınabilir.

6. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

6.1 Deprem Bölgesi ve TBDY 2018

Tablo 10: Deprem Bölgesi ve TBDY 2018

Saha Notu: TBDY 2018 deprem hesabında kullanılacak spektral ivme değerleri AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan (tdth.afad.gov.tr) adres/koordinat bazında alınmalıdır; sabit bölge değerleri kullanılmamalıdır.

6.2 Yasal Zorunluluklar

Tablo 11: Yasal Zorunluluklar

7. Parametre Özeti

Tablo 12: Parametre Özeti

8. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Kullanım: Konut dairesi (Kategori A1)
• Döşeme kalınlığı: 15 cm betonarme
• Şap + seramik kaplama: 5 cm
• Bölme duvar: 190 mm tuğla

İstenen: Döşemenin toplam karakteristik yük $p_k = g_k + q_k$ değeri ve tasarım yükü.

Çözüm:

Adım 1 — Sabit yük bileşenleri (TS EN 1991-1-1:2022 Ek A):

Tablo 13: Problem 1 — Kolay

Bölme duvar eşdeğer yük: 190 mm tuğla → $g_{k,\text{duvar}} = 3{,}0\ \text{kN/m}^2$

Adım 2 — Hareketli yük (TS EN 1991-1-1:2022 Tablo 6.1):

$q_k = 2{,}0\ \text{kN/m}^2$ (A1 — Konut dairesi)

Adım 3 — Toplam karakteristik yük:

$p_k = g_k + q_k = (5{,}31 + 3{,}0) + 2{,}0 = 10{,}31\ \text{kN/m}^2$

Adım 4 — Tasarım yükü (TS 500:2000 Madde 6.2.6, Kombinasyon 1):

$p_d = 1{,}4 \times 8{,}31 + 1{,}6 \times 2{,}0 = 11{,}63 + 3{,}20 = \mathbf{14{,}83\ \text{kN/m}^2}$

Sonuç: Tasarım yükü $p_d = 14{,}83\ \text{kN/m}^2$.

Kontrol: Konut döşemeleri için tipik tasarım yükü aralığı 12–16 kN/m²; sonuç bu aralık içindedir.

Problem 2 — Orta

Veriler:

• 8 katlı karma kullanım bina: Alt 3 kat ofis (B1, $q_k = 3{,}0\ \text{kN/m}^2$), üst 5 kat konut (A1, $q_k = 2{,}0\ \text{kN/m}^2$)
• Kat döşeme alanı: $A = 150\ \text{m}^2$ (toplam etkili alan/kat)
• Kolon: Zemin kat (tüm 8 kattan yük alıyor)

İstenen: Zemin kat kolonu için toplam azaltılmış hareketli yük toplamı (kN).

Çözüm:

Adım 1 — Kat azaltma katsayısı $\alpha_n$ ($n = 8$):

$\psi_0 = 0{,}7$ (Ofis B ve Konut A için, TS EN 1990:2022 Tablo A1.1)

$\alpha_n = \frac{2 + (8-2) \times 0{,}7}{8} = \frac{2 + 4{,}2}{8} = \frac{6{,}2}{8} = 0{,}775$

Adım 2 — Alan azaltma katsayısı $\alpha_A$ ($A = 150\ \text{m}^2$):

$\alpha_A = \frac{5}{7} \times 0{,}7 + \frac{10}{150} = 0{,}500 + 0{,}067 = 0{,}567$

Adım 3 — Azaltma katsayısı seçimi:

TS EN 1991-1-1:2022 Madde 3.3.2(2): $\alpha_n$ ve $\alpha_A$ aynı anda kullanılamaz; kolon için $\alpha_n$ uygulanır.

Adım 4 — Her kattaki ham hareketli yükler:

• 3 kat ofis: $3{,}0 \times 150 = 450\ \text{kN/kat}$, toplam: $3 \times 450 = 1.350\ \text{kN}$
• 5 kat konut: $2{,}0 \times 150 = 300\ \text{kN/kat}$, toplam: $5 \times 300 = 1.500\ \text{kN}$
• Ham toplam: $1.350 + 1.500 = 2.850\ \text{kN}$

Adım 5 — Azaltma uygulaması:

$Q_{k,\text{azalt}} = \alpha_n \times Q_{k,\text{ham}} = 0{,}775 \times 2.850 = \mathbf{2.209\ \text{kN}}$

Sonuç: Zemin kat kolonu için azaltılmış hareketli yük = 2.209 kN (ham değere göre %22,5 azalma).

Kontrol: $\alpha_n = 0{,}775 > 0{,}50$ (minimum sınır); TS EN 1991-1-1 azaltma sınırları içinde.

Problem 3 — Zor

Veriler:

• 5 katlı betonarme ofis binası, İstanbul (DTS 1a, ZC zemin sınıfı)
• Her katta döşeme hareketli yükü: $q_k = 3{,}0\ \text{kN/m}^2$ (B1, Ofis)
• Sabit yük: $g_k = 7{,}0\ \text{kN/m}^2$ (döşeme + kaplamalar + duvarlar)
• Bir kat döşeme alanı: $A = 400\ \text{m}^2$
• Tasarım ivme: $S_{DS} = 0{,}85g$, $S_{D1} = 0{,}40g$ (AFAD harita değerleri)
• Kar yükü: Bölge 2, $s_k = 0{,}75\ \text{kN/m}^2$, yatay çatı ($\mu_i = 0{,}8$)

İstenen:

1. TBDY 2018 Denklem 4.11 uyarınca depremli yük kombinasyonu için zemin kat kolona gelen düşey yük $N_d$
2. TS 500:2000 yalnız düşey yük kombinasyonu $N_d^{(G+Q)}$ ile karşılaştırma

Çözüm:

Adım 1 — Kat azaltma katsayısı $\alpha_n$ ($n = 5$):

$\alpha_n = \frac{2 + (5-2) \times 0{,}7}{5} = \frac{2 + 2{,}1}{5} = \frac{4{,}1}{5} = 0{,}82$

Adım 2 — Kar yükü hesabı (TS EN 1991-1-3 Madde 5.2):

$s = \mu_i \cdot C_e \cdot C_t \cdot s_k = 0{,}8 \times 1{,}0 \times 1{,}0 \times 0{,}75 = 0{,}60\ \text{kN/m}^2$

Adım 3 — Zemin kat kolona gelen ham yükler (5 kat):

Tablo 14: Problem 3 — Zor

Adım 4 — TBDY 2018 Depremli Kombinasyon (Denklem 4.11):

$N_d^{(\text{dep})} = G + Q_{\text{azalt}} + 0{,}2 \times S$

$N_d^{(\text{dep})} = 14.000 + 4.920 + 0{,}2 \times 240 = 14.000 + 4.920 + 48 = \mathbf{18.968\ \text{kN}}$

Not: Bu değer yalnızca düşey yük bileşenidir; yatay deprem etkisi $E_d^{(H)}$ ayrıca hesaplanır.

Adım 5 — TS 500:2000 Yalnız Düşey Yük Kombinasyonu:

$N_d^{(G+Q)} = 1{,}4 \times G + 1{,}6 \times Q_{\text{azalt}} = 1{,}4 \times 14.000 + 1{,}6 \times 4.920$

$N_d^{(G+Q)} = 19.600 + 7.872 = \mathbf{27.472\ \text{kN}}$

Adım 6 — Karşılaştırma:

Tablo 15: Problem 3 — Zor

Sonuç: TS 500 yalnız düşey yük kombinasyonu, depremli kombinasyona göre %44,8 daha büyük düşey yük vermektedir. Her iki kombinasyon da kontrol edilmelidir.

Kontrol: $N_d^{(G+Q)} > N_d^{(\text{dep})}$ → TS 500 yalnız düşey kombinasyon kolon boyutlandırması için belirleyici olabilir (Türkiye'de tipik durum).

9. Sık Yapılan Hatalar

Tablo 16: Sık Yapılan Hatalar

11. Kaynaklar

1. TS EN 1991-1-1:2022, Yapılarda Etkiler — Kısım 1-1: Genel Etkiler — Yoğunluklar, Binaların Zati Ağırlıkları ve Maruz Kaldığı Yükler, Türk Standartları Enstitüsü.
2. TS 498:2021, Yapı Elemanlarının Boyutlandırılmasında Alınacak Yüklerin Hesap Değerleri, TSE.
3. TS EN 1990:2022, Yapısal Tasarımın Temelleri (Eurocode 0), TSE.
4. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018 (TBDY 2018), Resmi Gazete 22 Ocak 2018 tarih ve 2018/11275 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi.
5. TS 500:2000, Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, TSE.
6. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2025 Yılı Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri, Resmi Gazete 31 Ocak 2025 tarih ve 32799 sayılı.
7. AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası — tdth.afad.gov.tr

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TS EN 1991-1-1:2022 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
2. TS EN 1991-1-3 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
3. TS EN 1990:2022 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
4. TS 498:2021 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
5. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
6. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
7. Yapısal Analiz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Yük Kombinasyonu Hesaplama
• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.