Tesisat (Mekanik + Elektrik) Metrajı Rehberi

Tesisat metrajı, mekanik (sıhhi tesisat, ısıtma/soğutma, yangın, havalandırma) ve elektrik sistemlerinin keşif bedelini oluşturmak üzere tüm bileşenlerin ölçülmesi ve fiyatlandırılmasıdır. Türkiye'de Bayındırlık Birim Fiyatları (BBF/BF), kamu ihalelerinde referans fiyat listesi olarak kullanılmakta olup ÇŞB Yüksek Fen Kurulu tarafından her yıl 1 Ocak tarihinde güncellenmektedir. Boru ve kanal sistemleri eksen uzunluğu (m) veya açılım alanı (m²) üzerinden, armatür ve ekipmanlar ise adet bazında ölçülür.

Genel Metraj Esasları

Yapım işlerinin metrajı, YİGŞ (Yapı İşleri Genel Şartnamesi) Madde 18 hükümleri çerçevesinde gerçekleşen imalat esas alınarak yapılır. 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamındaki işlerde BBF 2025 poz numaraları ve birim fiyatları uygulanır.

1. Net ölçüm: Gerçekte yapılan iş miktarı esas alınır; kalıp, boşluk ve atıklar dahil edilmez
2. Gerçekleşmiş iş: Proje ile imalat birbirini tutmuyorsa gerçekleşen esas alınır (YİGŞ Md. 18)
3. Ondalık hassasiyet: Uzunluk m (2 ondalık), alan m² (2 ondalık), ağırlık kg (1 ondalık)
4. Birim fiyat sınıfı: Malzeme, işçilik ve makine-ekipman dahil birim fiyat esası
5. Poz kapsamı kontrolü: Her pozun BBF Açıklama Kitabından doğrulanması zorunludur

Not: Türkiye'de kamu işlerinde BBF 2025 (ÇŞB Yüksek Fen Kurulu, 1 Ocak 2025 yürürlük), özel işlerde ise sözleşme birim fiyatı veya analitik fiyat esas alınır. BBF her yıl Ocak ayında güncellenmekte olup bir önceki yılın pozlarını kullanmak itiraz ve fiyat farkı sorunlarına yol açar.

Tablo 1: Genel Metraj Esasları

1. Sıhhi Tesisat Metrajı

Sıhhi tesisat sistemleri; temiz su, atık su ve yağmur suyu boru ağlarını kapsar. Türkiye'de bu sistemlerin tasarım ve hesabı TS EN 806-3:2009 (temiz su boru boyutlandırma) ve TS EN 12056-2:2000 (atık su boru sistemleri) standartlarına göre yapılır.

Tablo 2: Sıhhi Tesisat Metrajı

Boru Uzunluğu Hesabı

Boru ağırlık merkezi eksen uzunluğu toplamı (TS EN 806-3:2009):

$$L_{toplam} = \sum_{i=1}^{n} L_i \quad [\text{m}]$$

Kolon borusu için her katta aynı güzergah tekrarlanıyorsa:

$$L_{kolon} = L_{güzergah} \times n_{kat} \quad [\text{m}]$$

Temiz su sistemi yük birimi yöntemi (TS EN 806-3:2009, Madde 6.3 — LU/LOH metodu):

Tablo 3: Boru Uzunluğu Hesabı

Tablo 4: Boru Uzunluğu Hesabı

Saha Notu: Atık su boru eğimlerinin yetersiz olması (%1,0'ın altı) tıkanmaya ve koku sorununa neden olur. TS EN 12056-2:2000 Madde 6.3.4'e göre yatay boru minimum eğimi Sistem I'de %1,0, Sistem II'de %1,5 olmalıdır.

2. Isıtma/Soğutma (HVAC) Metrajı

HVAC sistemlerinin metrajında kalorifer boruları eksen uzunluğu (m), hava kanalları ise açılım yüzey alanı (m²) üzerinden ölçülür. Hava kanalı sızdırmazlık testleri TS EN 1507:2006 (dikdörtgen kanallar) ve TS EN 12237:2003 (yuvarlak/oval kanallar) standartlarına göre yapılır.

Tablo 5: Isıtma/Soğutma (HVAC) Metrajı

Hava Kanalı Metrajı

Dikdörtgen kanal açılım alanı (TS EN 1507:2006 referanslı BBF 2025 ölçüm esası):

$$A_{kanal} = 2(a + b) \times L \quad [\text{m}^2]$$

Burada $a$, $b$ = kanal boyutları [m], $L$ = uzunluk [m].

Örnek: 400×300 mm kanal, 15 m uzunluk:

$$A = 2(0{,}40 + 0{,}30) \times 15 = 2 \times 0{,}70 \times 15 = 21{,}0 \text{ m}^2$$

Dairesel/oval kanal için:

$$A_{dairesel} = \pi \times D \times L \quad [\text{m}^2]$$

Tablo 6: Hava Kanalı Metrajı

3. Yangın Tesisatı Metrajı

Türkiye'de yangın tesisat sistemleri Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY, 27/11/2007) ve TS EN 12845+A1:2020 standardına tabidir.

Sprinkler Sistemi Zorunluluk Koşulları (BYKHY Madde 96)

• Yapı yüksekliği 30,50 m'den fazla olan konut dışı binalarda
• Yapı yüksekliği 51,50 m'yi geçen konutlarda
• Kapalı otopark alanı toplamı 600 m² üzerinde olanlarda
• Yatak sayısı 200'ü geçen otellerde ve yataklı tesislerde (yükseklik ≥ 21,50 m)
• Toplam alanı 2.000 m² üzerinde olan katlı mağaza ve alışveriş merkezlerinde
• Kolay alevlenici madde alanı 1.000 m² üzerinde olan yapılarda

Tablo 7: Sprinkler Sistemi Zorunluluk Koşulları (BYKHY Madde 96)

Tablo 8: Sprinkler Sistemi Zorunluluk Koşulları (BYKHY Madde 96)

Saha Notu: Türkiye'nin 1. ve 2. derece deprem bölgelerinde (TBDY 2018 haritasına göre) sprinkler kolon borularında dört yönlü sismik destek kullanılması gerekmektedir (TS EN 12845+A1:2020 Madde 10.2.4). Bu husus özellikle Marmara, Ege ve Doğu Anadolu projelerinde göz ardı edilmektedir.

4. Elektrik Tesisatı Metrajı

Türkiye'de elektrik iç tesisat tasarımı TS HD 60364-5-52 standardına göre yapılır. Kablo kesit seçiminde iki temel kriter uygulanır: (1) gerilim düşümü ≤ %5 (aydınlatma hattında ≤ %3) ve (2) akım taşıma kapasitesi ≥ yük akımı.

Tablo 9: Elektrik Tesisatı Metrajı

Kablo Çarpanı

Kablo güzergahı düzlemsel metrajına bağlantı payı eklenir (BBF uygulaması):

$$L_{kablo} = L_{güzergah} \times 1{,}05 \quad \text{(bağlantı payı \%5)}$$

Dikey güzergah (kolon) için:

$$L_{dikey} = n_{kat} \times h_{kat} + L_{panel}$$

Tablo 10: Kablo Çarpanı

Tablo 11: Kablo Çarpanı

5. Zayıf Akım (Veri/Ses/Görüntü) Tesisatı

Zayıf akım sistemleri; veri ağı (LAN), CCTV, yangın alarm, erişim kontrolü ve ses sistemlerini kapsar.

Tablo 12: Zayıf Akım (Veri/Ses/Görüntü) Tesisatı

Önemli: Yangın alarm dedektörleri ve kabloları, zayıf akım tesisatıyla aynı boru/kanal güzergahında döşenemez; BYKHY gereği yangın sistemi kabloları ayrı güzergahta döşenmelidir.

6. BBF 2025 Poz Grubu Özeti

Tablo 13: BBF 2025 Poz Grubu Özeti

Güncel birim fiyatlar: yfk.csb.gov.tr — 1 Ocak 2025 yürürlük tarihi.

7. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları

Deprem ve Sismik Tasarım

Türkiye'nin yüksek sismik aktivitesi (TBDY 2018) tesisat sistemleri için özel önlemler gerektirir:

• Sismik bölgede boru genleşme kompansatörleri ve esnek bağlantılar zorunludur
• Sprinkler boruları 4 yönlü sismik destekle güçlendirilmelidir (TS EN 12845+A1 Md. 10.2.4)
• Kalorifer ve soğutma boruları için sismik braket aralıkları tasarımda belirtilmelidir

Bölgesel İklim Koşulları

Tablo 14: Bölgesel İklim Koşulları

8. Örnek Problemler

Örnek 1 — PPR Boru Metrajı (Kolay)

Veriler:

• 5 katlı konut, kat başına 2 daire = 10 daire
• Her daire: 1 lavabo, 1 küvet/duş, 1 mutfak evyesi, 1 çamaşır makinesi
• Kolon güzergahı (kat yüksekliği + tavan geçişi): 3,50 m/kat
• Daire dağıtım borusu (Ø 3/4" PPR): 12,0 m/daire
• Mutfak bağlantısı (Ø 1/2" PPR): 4,5 m/daire
• Banyo bağlantısı (Ø 1/2" PPR): 5,0 m/daire

İstenen: Toplam PPR boru metrajını hesapla.

Çözüm:

Ana kolon (Ø 1"):

$$L_{kolon} = 3{,}50 \times 5 = 17{,}5 \text{ m}$$

Daire dağıtımı (Ø 3/4"):

$$L_{dağıtım} = 12{,}0 \times 10 = 120{,}0 \text{ m}$$

Mutfak bağlantısı (Ø 1/2"):

$$L_{mutfak} = 4{,}5 \times 10 = 45{,}0 \text{ m}$$

Banyo bağlantısı (Ø 1/2"):

$$L_{banyo} = 5{,}0 \times 10 = 50{,}0 \text{ m}$$

Toplam:

$$L_{toplam} = \sum_{i=1}^{n} L_i = 17{,}5 + 120{,}0 + 45{,}0 + 50{,}0 = 232{,}5 \text{ m}$$

Sonuç: Toplam PPR boru metrajı = 232,5 m

Kontrol: Daire başına ortalama ≈ 23,25 m; konut tipinde tipik değer 18–30 m/daire aralığındadır — makul.

Örnek 2 — Hava Kanalı Açılım Alanı (Orta Düzey)

Veriler: Bir ofis katında 3 ayrı havalandırma kolonu:

• Kolon A: 400×300 mm, uzunluk 8,5 m
• Kolon B: 600×400 mm, uzunluk 12,0 m
• Kolon C: 300×200 mm, uzunluk 6,0 m

İstenen: Her kolonun açılım alanını hesapla; BBF 2025 poz sınıfını belirle.

Çözüm:

Kolon A (400×300 mm):

$$A_A = 2(0{,}40 + 0{,}30) \times 8{,}5 = 2 \times 0{,}70 \times 8{,}5 = 11{,}90 \text{ m}^2$$

En geniş kenar = 400 mm ≤ 600 mm → Poz: 25.470.1101 (0,60 mm sac)

Kolon B (600×400 mm):

$$A_B = 2(0{,}60 + 0{,}40) \times 12{,}0 = 2 \times 1{,}00 \times 12{,}0 = 24{,}00 \text{ m}^2$$

En geniş kenar = 600 mm ≤ 600 mm → Poz: 25.470.1101 (0,60 mm sac)

Kolon C (300×200 mm):

$$A_C = 2(0{,}30 + 0{,}20) \times 6{,}0 = 2 \times 0{,}50 \times 6{,}0 = 6{,}00 \text{ m}^2$$

En geniş kenar = 300 mm ≤ 600 mm → Poz: 25.470.1101 (0,60 mm sac)

Toplam (aynı poz altında):

$$A_{toplam} = 11{,}90 + 24{,}00 + 6{,}00 = 41{,}90 \text{ m}^2$$

Sonuç: Toplam hava kanalı metrajı = 41,90 m² → BBF 2025 Poz 25.470.1101

Örnek 3 — Sprinkler Sistemi Hesabı (İleri Düzey)

Veriler: Toplam brüt kapalı alanı 2.400 m² olan 4 katlı alışveriş merkezi:

• Tehlike sınıfı: OH1 (Orta Tehlike — 1)
• Tasarım yoğunluğu: 5,0 L/dak.m²
• Kritik alan (tasarım alanı): 72 m²
• Maks. sprinkler başlığı koruma alanı: 12 m²/başlık (OH1)

İstenen: Sprinkler başlığı sayısı, minimum debi ve su rezervi.

Çözüm:

Kritik alandaki sprinkler sayısı:

$$N_{sprinkler} = \frac{A_{tasarım}}{A_{başlık}} = \frac{72 \text{ m}^2}{12 \text{ m}^2/\text{başlık}} = 6 \text{ başlık}$$

Minimum debi:

$$Q_{min} = N \times A_{başlık} \times q = 6 \times 12 \times 5{,}0 = 360 \text{ L/dak}$$

Su rezervi (TS EN 12845+A1:2020 — OH1 için minimum 60 dak.):

$$V_{rezerv} = Q_{min} \times t = 360 \times 60 = 21.600 \text{ L} = 21{,}6 \text{ m}^3$$

Toplam bina sprinkler adedi (tahmini):

$$N_{toplam} = \frac{A_{bina}}{A_{başlık}} = \frac{2.400}{12} = 200 \text{ adet (minimum)}$$

Sonuç: 6 başlık kritik alanda; minimum debi 360 L/dak; su rezervi 21,6 m³; toplam bina minimum 200 adet sprinkler.

Kontrol: BYKHY Madde 96d — toplam alanı 2.000 m² üzeri alışveriş merkezi → sprinkler zorunludur.

9. Dikkat Edilmesi Gerekenler

1. Boru uzunluğunu proje planından değil çizim ekseninden ölçmemek: Gerçek güzergah, boru bükmeleri ve dikey geçişler dahil ölçülür.

2. Gömülü tesisat ile asma tavan tesisatını aynı poz altında toplamak: Gömülü ve açık montaj tesisatları farklı işçilik gerektirdiğinden farklı poz numaralarına düşmelidir.

3. Hava kanalı açılım alanını yanlış hesaplamak: Dikdörtgen kanal için $2(a+b) \times L$; dairesel kanal için $\pi \times D \times L$ formülü uygulanır.

4. Ekipman adet metrajında montaj ve kablo bağlantısını ayrı poz olarak almamak: Pek çok tesisat pozunda "montaj dahil" ve "montaj hariç" seçenekleri mevcuttur.

5. Güncel poz numaralarını kullanmamak: ÇŞB BBF listesi her yıl Ocak'ta güncellenir; önceki yıl poz numaraları değişmiş olabilir.

6. Yangın tesisatı sismik desteklerini atlamak: Deprem bölgelerinde dört yönlü sismik destek metrajda ayrı poz olarak yer almalıdır.

7. Elektrik kablo bağlantı payını (%5) unutmak: Kablo kesim artıkları ve panel bağlantı payı için %5 ek hesaplanmazsa malzeme yetersiz kalır.

Kaynaklar ve İlgili Mevzuat

1. ÇŞB Yüksek Fen Kurulu. 2025 İnşaat ve Tesisat Birim Fiyatları — M ve E Grupları. 01.01.2025 yürürlük. https://yfk.csb.gov.tr/
2. YİGŞ. Yapı İşleri Genel Şartnamesi. Madde 18 (Metraj ve Hesap). ÇŞB.
3. TS EN 12056-2:2000. Binalarda Yerçekimli Drenaj Sistemleri — Bölüm 2: Sıhhi Pis Su Sistemleri.
4. TS EN 806-3:2009. Binalardaki Temiz Su Tesisatları Teknik Özellikleri — Bölüm 3: Boru Boyutlandırma.
5. TS EN 12845+A1:2020. Sabit Yangın Söndürme Sistemleri — Otomatik Sprinkler Sistemleri.
6. TS EN 1507:2006. Havalandırma Yapı Elemanları — Dikdörtgen Kesitli Sac Metal Hava Kanalları.
7. TS HD 60364-5-52. Alçak Gerilim Elektrik Tesisatı, Bölüm 5-52.
8. BYKHY. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik. R.G. 26735, 27/11/2007.
9. 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu ve Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği.

• MT-008 — Birim Fiyat Analizi Oluşturma
• MT-009 — Hakediş Düzenleme Rehberi
• MT-015 — Keşif Özeti ve Maliyet Tahmini
• MT-001 — Yapı İnşaat Metraj Esasları

Kaynaklar

1. ÇŞB YFK BBF 2025 (M ve E Grupları).
2. TS EN 806-3:2009 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. TS EN 12056-2:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
4. TS EN 12845+A1:2020 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
5. TS HD 60364-5-52.
6. TS EN 1507:2006 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
7. YİGŞ Madde 18.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Beton Metrajı Hesaplama
• İnşaat Demiri Hesaplama
• Kalıp Metrajı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.