Kazı Metrajı ve Kübaj Tablosu

1. Kapsam

Kazı metrajı, zemin kazı hacminin m³ cinsinden belirlenmesidir. İnşaat kazısı, hafriyat (excavation) ve dolgu (fill / embankment) hesapları bu kategoridedir.

Ölçüm Birimi: m³

Bu makalede kapsanan konular:

• Kübaj yöntemleri (Orta Alan, Prismatoid, Başlık)
• Şev payı hesabı
• Kabarma ve sıkışma katsayıları
• Dolgu ve nakliye hesabı
• ÇŞB poz numaraları ve 2026 birim fiyatları
• Türkiye'ye özgü yasal yükümlülükler
• 3 adet sayısal örnek problem

Saha Notu: Türkiye'de Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY) Madde 23'e göre ilgili idareden yol kotu belgesi ile yapı ruhsatı veya kazı izni alınmadan tabii zeminde hiçbir şekilde kazı veya dolgu yapılamaz. Ruhsatsız kazıda 3194 sayılı İmar Kanunu Madde 32 ve 42 uyarınca cezai işlem uygulanır.

2. Temel Kavramlar

2.1 Zemin Hacimleri

Kazı metrajında üç farklı hacim kavramı kullanılır ve birbirinden ayırt edilmelidir:

Tablo 1: Zemin Hacimleri

Dikkat: Kazı ödemeleri banka hacmi üzerinden yapılır. Nakliye ise gevşek (kabarmış) hacim üzerinden hesaplanmalıdır; bu iki değer birbiriyle karıştırılmamalıdır.

2.2 Kabarma ve Sıkışma Katsayıları

Banka hacminden gevşek ve sıkışmış hacme dönüşüm formülleri:

$V_g = V_0 \cdot (1 + \theta_g)$

$V_k = V_0 \cdot (1 + \theta_k)$

$V_s = V_0 \cdot (1 - S)$

$T = \frac{\theta_g - \theta_k}{1 + \theta_g}$

• $V_0$ = banka hacmi (m³)
• $V_g$ = gevşek hacim (m³)
• $V_k$ = kalıcı kabarmış hacim (m³)
• $V_s$ = sıkışmış dolgu hacmi (m³)

Tablo 2: Kabarma ve Sıkışma Katsayıları

Saha Notu: Türkiye'nin batı kıyılarında (İzmir, Bursa, İstanbul alüvyon zonu) zemin genellikle gevşek killi/siltlidir; kabarma katsayısı %25–35 arası alınmalıdır. İç Anadolu'daki marn zeminlerde (Ankara, Konya) katsayı %25–40'a çıkabilir.

Dikkat: Zemin etüdü yapılmadan kabarma katsayısı varsayımsal alınamaz. TS EN ISO 14688-2:2018 Madde 6 kapsamında saha deneyleri (SPT, CPT, granülometri) ile doğrulanması zorunludur.

3. Kübaj Yöntemleri

3.1 Prizma (Prismatoid) Yöntemi

Uzun ve düzgün kesitlerde kullanılan basit yaklaşım; başlangıç ve bitiş kesit ortalama alanının uzunlukla çarpımından oluşur:

$V = L \times A_{\text{ort}}$

• $A_{\text{ort}}$ = başlangıç ve bitiş kesit ortalama alanı (m²)
• $L$ = bölümler arası mesafe (m)

Kullanım alanı: Ön proje hesapları, yaklaşık maliyet tespiti.

3.2 Orta Alan (Average End Area) Yöntemi

İki ardışık kesit arası en yaygın kullanılan yöntem; kesit alanlarının ortalaması uzunlukla çarpılır:

$V = \frac{A_1 + A_2}{2} \times L$

Kullanım: Yol ve kanal kazıları, düzenli kesitler.

Hata payı: Kesit değişim oranı yüksekse (iki kesit arasındaki alan farkı > %30) bu yöntem gerçek hacmin %5–15 üzerinde sonuç verebilir. Hassas projelerde Prismatoid formülü tercih edilmelidir.

Saha Notu: Türkiye'de KGM Teknik Şartnamesine göre yol kazılarında kesitler genellikle 20 m aralıklarla alınır. Arazi topoğrafyasının değişken olduğu dağlık bölgelerde (Doğu Karadeniz, Toros Dağları) bu aralık 10 m'ye indirilmelidir.

3.3 Prismatoid Formülü (Simpson)

Daha doğru sonuç için tercih edilen yöntem; iki kesit arası orta kesit alanı da hesaba katılır:

$V = \frac{L}{6} \left(A_1 + 4A_m + A_2\right)$

• $A_m$ = iki kesit arasındaki orta kesitin alanı (m²)
• $L$ = iki kesit arası uzaklık (m)

Doğruluk: Orta Alan yöntemine göre daha az sapmaya yol açar; geometrik şekil ne kadar "düzgünsüz" olursa Prismatoid yöntemi o kadar avantajlıdır.

Dikkat: $A_m$, iki kesit alanının ortalaması değil, iki kesit arasındaki gerçek orta kesit alanıdır. Saha ölçümü yapılmadan ortalama olarak alınması sonuçta yaklaşık %5 sapma yaratır.

3.4 Başlık (End Area) Yöntemi — Bina Temel Kazısı

Bina kazısı gibi tek dikdörtgen şekilli tek bir kazı için şev payı dahil kesin hacim:

$V = (L + 2mH) \times (B + 2mH) \times H - \frac{4}{3} m^2 H^3$

• $m$ = şev oranı (yatay:düşey; kum için 1:1, kaya için 0,25:1)
• $H$ = kazı derinliği (m)
• İkinci terim = dört köşedeki piramit hacimlerinin toplamı (köşe düzeltmesi)

Saha Notu: Köşe düzeltmesi $\frac{4}{3}m^2H^3$, birçok saha uygulamasında atlanmaktadır. H = 3 m ve m = 1 için bu hata yaklaşık 36 m³ olabilir; büyük projelerde hakedişi önemli ölçüde etkiler.

3.5 Hacim Tablosunun Hazırlanması

Tablo 3: Hacim Tablosunun Hazırlanması

4. Şev Payı

Kazı şevleri, zemin stabilitesini sağlamak ve iş güvenliğini korumak amacıyla projelendirilir. TS 7994:1990 şev tasarımı için temel ulusal standarttır.

Tablo 4: Şev Payı

Saha Notu: Türkiye'nin deprem bölgelerinde (TBDY 2018 DTS=1 ve DTS=2 kapsamı) kazı şevleri yalnızca statik duruma değil, sismik ivme etkisine karşı da kontrol edilmelidir. Deprem bölgesindeki derin kazılarda şev oranı en az %15–20 artırılmalıdır.

Dikkat: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (6331 sayılı Kanun kapsamında) Madde 12'ye göre H > 1,25 m derinliğindeki kazılarda şev veya iksa uygulanması zorunludur.

İksa gerektiren durumlar (TS 7994:1990'a göre):

• Kazı derinliği > 1,25 m ve şev uygulanamıyorsa
• Bitişik yapı veya altyapı koruması gerektiriyorsa
• Yeraltı suyu kazı seviyesinin üzerindeyse

İksa türleri: Sürekli veya aralıklı tahta kaplama, sheet pile (palplanş — TS EN 12063), ankrajlı perdeler, fore kazık perdeler.

5. Kazı Süreci Akış Diyagramı

Aşağıdaki diyagram, zemin etüdünden ÇŞB poz seçimine kadar kazı metrajının tüm karar adımlarını göstermektedir.

6. Dolgu ve Nakliye

6.1 Dolgu Hesabı

Kazı malzemesinin dolgu olarak kullanılması halinde sıkışma katsayısı uygulanır:

$V_{\text{dolgu,sıkışmış}} = V_{\text{kazı,banka}} \times (1 - S)$

Tablo 5: Dolgu Hesabı

Saha Notu: Türkiye'de özellikle Karadeniz kıyılarında yüksek nem ve kil içeriğine sahip zeminlerde (Ordu, Trabzon) sıkışma katsayısı daha yüksek alınmalı; Proctor deneyi (TS EN 13286-2) ile saha doğrulaması yapılmalıdır.

6.2 Nakliye Miktarı

Nakliye bedeli, şantiye dışına taşınan gevşek hacim üzerinden hesaplanır:

$\text{Nakliye hacmi} = V_{\text{toplam kazı}} - V_{\text{geri dolgu}} - V_{\text{şantiye içi depo}}$

Dikkat: Kazı bedeli banka (yerinde) hacme göre, nakliye miktarı ise gevşek (kabarmış) hacme göre hesaplanır. Bu fark birbiriyle karıştırılırsa hem poz hatası hem de fazla nakliye ödemesi ortaya çıkar.

7. ÇŞB Birim Fiyat Pozları (Mart 2026)

Türkiye'de tüm inşaat kazı imalatları ÇŞB İnşaat Birim Fiyat Listesi ile ölçülmektedir. Poz seçiminde zemin türü tutanakla tespit edilmelidir.

Tablo 6: ÇŞB Birim Fiyat Pozları (Mart 2026)

Saha Notu: Makine ile kazı yapılan serbest kazılarda (poz 15.120.1001) 25 m ötesindeki nakliye fiyata dahil değildir; ek nakliye için ayrı poz (15.130 serisi) uygulanması gerekir.

Dikkat: Poz seçiminde zemin türü mutlaka tutanakla tespit edilmelidir. Zemin cinslerini, ölçülerini ve kabarma-sıkışma katsayılarını belirleyen tutanaklar hazırlanmalı; aksi takdirde hakedişte itirazla karşılaşılır.

8. Türkiye Yasal Mevzuatı ve Standartlar

8.1 Temel Standartlar

Tablo 7: Temel Standartlar

8.2 Türkiye Zemin Koşulları

TBDY 2018 Tablo 2.1'e göre Türkiye'deki başlıca yerel zemin sınıfları ve kazıya etkileri:

Tablo 8: Türkiye Zemin Koşulları

Saha Notu: İstanbul, İzmir, Adapazarı gibi depremsellik yüksek bölgelerde zemin sınıfı ZD veya ZE olan alüvyon sahalar yaygındır. Bu alanlarda kazı tabanı üzeri dolgular sıkılaştırma kontrolü (TS EN 13286-2 Proctor deneyi) ile desteklenmelidir.

8.3 İş Güvenliği Zorunlulukları (6331)

6331 sayılı İSG Kanunu kapsamında kazı işleri çok tehlikeli sınıf olarak tanımlanmıştır:

• Risk değerlendirmesi yapılmadan kazıya başlanamaz (Madde 10)
• H > 1,25 m kazılarda şev veya iksa zorunludur
• Kazı kenarına en az 0,60 m eninde koruyucu şerit bırakılmalıdır
• Çalışma alanı genişliği en az 0,50 m alınmalıdır
• Tehlikeli atmosfer riski için gaz ölçümü yapılmalıdır

9. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Yol kazısı, düzenli trapez enkesit
• Kesit 1: $A_1$ = 25,0 m²; Kesit 2: $A_2$ = 30,0 m²; Mesafe: L = 20 m

İstenen: Orta Alan yöntemiyle iki kesit arası kazı hacmi

Çözüm:

$V = \frac{A_1 + A_2}{2} \times L = \frac{25{,}0 + 30{,}0}{2} \times 20 = 27{,}5 \times 20 = \mathbf{550 \ \text{m}^3}$

Kontrol: $A_{\text{ort}}$ = 27,5 m² beklenen aralıkta (25,0 ile 30,0 arası).

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Killi zemin; $V_0$ = 50 m³ (banka hacmi)
• Geçici kabarma: $\theta_g$ = 0,25 (%25); Kalıcı kabarma: $\theta_k$ = 0,05 (%5); Sıkışma: S = 0,20 (%20)

İstenen: (a) Gevşek hacim $V_g$, (b) Kalıcı kabarmış hacim $V_k$, (c) Çökme yüzdesi T, (d) Sıkıştırılmış dolgu hacmi $V_s$

Çözüm:

Adım 1 — Gevşek hacim: Geçici kabarma katsayısı banka hacmine uygulanır:

$V_g = V_0 \cdot (1 + \theta_g) = 50 \times 1{,}25 = \mathbf{62{,}50 \ \text{m}^3}$

Adım 2 — Kalıcı kabarmış hacim:

$V_k = V_0 \cdot (1 + \theta_k) = 50 \times 1{,}05 = \mathbf{52{,}50 \ \text{m}^3}$

Adım 3 — Çökme yüzdesi: Geçici ve kalıcı kabarma arasındaki nispi fark:

$T = \frac{\theta_g - \theta_k}{1 + \theta_g} = \frac{0{,}25 - 0{,}05}{1{,}25} = \frac{0{,}20}{1{,}25} = 0{,}16 \ (\%16)$

Adım 4 — Sıkıştırılmış dolgu hacmi:

$V_s = V_0 \cdot (1 - S) = 50 \times 0{,}80 = \mathbf{40{,}00 \ \text{m}^3}$

Sonuçlar: $V_g$ = 62,50 m³ | $V_k$ = 52,50 m³ | T = %16 | $V_s$ = 40,00 m³

Kontrol:

• Gevşek hacim (62,5) > banka hacmi (50): kabarma pozitif
• Sıkıştırılmış dolgu (40) < banka hacmi (50): sıkışma negatif
• Poz: Killi zemin → ÇŞB Poz 15.120.1101 = 71,85 TL/m³ × 50 m³ = 3.592,50 TL

Problem 3 — Zor

Senaryo: Türkiye'de ZD sınıfı zemin (kum-çakıl karışımı, $V_{s,30}$ = 250 m/s, TBDY 2018 Tablo 2.1) üzerinde 60 m uzunluğunda yol güzergahı. Zemin türü killi toprak, kabarma %25, sıkışma %15.

Veriler:

Tablo 9: Problem 3 — Zor

İstenen: (a) 1–2 arası yarma hacmi, (b) Geçit bölgesi yarma ve dolgu, (c) Maliyet, (d) Nakliye hacmi

Çözüm:

Adım 1 — 1–2 Kesit Arası Yarma Hacmi (Orta Alan):

$V_{Y_{1-2}} = \frac{25{,}0 + 35{,}0}{2} \times 20 = 30{,}0 \times 20 = \mathbf{600 \ \text{m}^3}$

Adım 2 — Geçit Bölgesi (2–3 arası): Geçit çizgisine mesafeler hesaplanır:

$l_y = \frac{A_y}{A_y + A_d} \times L = \frac{35{,}0}{55{,}0} \times 20 = \mathbf{12{,}73 \ \text{m}}$

$l_d = 20 - 12{,}73 = \mathbf{7{,}27 \ \text{m}}$

Yarma hacmi (geçit bölgesi): Üçgen prizma yaklaşımı:

$V_{Y_{2-3}} = \frac{1}{2} \times 35{,}0 \times 12{,}73 = \mathbf{222{,}8 \ \text{m}^3}$

Dolgu hacmi (geçit bölgesi):

$V_{D_{2-3}} = \frac{1}{2} \times 20{,}0 \times 7{,}27 = \mathbf{72{,}7 \ \text{m}^3}$

Adım 3 — Toplam Yarma Hacmi (Banka):

$V_{Y,\text{toplam}} = 600 + 222{,}8 = \mathbf{822{,}8 \ \text{m}^3}$

Adım 4 — Maliyet (ÇŞB Poz 15.120.1001 = 62,35 TL/m³):

$\text{Maliyet} = 822{,}8 \times 62{,}35 \approx \mathbf{51.301 \ \text{TL}}$

Adım 5 — Nakliye Hacmi:

Gevşek hacim (%25 kabarma): $V_{\text{gevşek}} = 822{,}8 \times 1{,}25 = 1.028{,}5 \ \text{m}^3$

Geri dolgu (sıkışmış): $V_{D,\text{sıkışmış}} = 72{,}7 \times (1 - 0{,}15) = 61{,}8 \ \text{m}^3$

Banka karşılığı: $V_{D,\text{banka}} = 61{,}8 / 0{,}85 = 72{,}7 \ \text{m}^3$

Dışarıya taşınan kazı (banka): $V_{\text{nakliye,banka}} = 822{,}8 - 72{,}7 = 750{,}1 \ \text{m}^3$

Gevşek nakliye: $750{,}1 \times 1{,}25 = \mathbf{937{,}6 \ \text{m}^3}$

Sonuçlar:

• Yarma hacmi: 822,8 m³ (banka)
• Dolgu hacmi: 72,7 m³ (sıkışmış)
• Maliyet: ~51.301 TL
• Nakliye: 750,1 m³ banka / 937,6 m³ gevşek

Kontrol:

• Geçit çizgisi mesafesi toplamı: 12,73 + 7,27 = 20 m = L
• Nakliye < toplam kazı (72,7 m³ geri dolgu çıkarıldı)
• Zemin sınıfı ZD → Poz 15.120.1001 uygun

10. Sık Yapılan Hatalar

Tablo 10: Sık Yapılan Hatalar

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. ÇŞB Birim Fiyatları 2026.
2. TS EN ISO 14688-2:2018 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. TS 7994:1990 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
4. 6331 İSG.
5. 3194 İmar Kanunu — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
6. 4708 Yapı Denetimi.
7. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Şev Stabilitesi Hesaplama
• İstinat Duvarı Hesaplama
• Beton Metrajı Hesaplama
• İnşaat Demiri Hesaplama
• Kalıp Metrajı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.