Kalıp Metrajı

1. Kapsam

Kalıp metrajı, betonarme elemanlarda beton yüzeyini şekillendiren kalıp (form) alanının m² cinsinden hesaplanmasıdır.

Ölçüm Birimi: m²

TS EN 13670:2010 Madde 5'e göre yalnızca beton ile temas eden yüzeyler kalıp metrajına dahil edilir. Zemin veya dolgu ile temas eden yüzeyler (örneğin sürekli temel iç tabanı, radye temel alt yüzeyi) ölçüme dahil edilmez.

Saha Notu: Türkiye'de yaygın uygulama olan "kırık ölçü" yöntemi, beton yüzeyi ile temas eden tüm yüzeyleri ayrı ayrı ölçer ve toplama dahil eder. Kamu ihalelerinde bu yöntem zorunlu tutulmaktadır. "Düz ölçü" yöntemi bazı özel sektör ihalelerinde kullanılmakla birlikte, resmi kurum ihalelerinde tercih edilmez.

Dikkat: Metraj hesabı projenin en güncel revizyonu üzerinden yapılmalıdır; revize edilmemiş çizimlerden alınan ölçüler %10–25 sapma yaratabilir.

2. Genel Prensipler

Kalıp metrajı yapılırken aşağıdaki kurallar titizlikle uygulanmalıdır:

• Yalnızca beton ile temas eden yüzeyler ölçülür (TS EN 13670:2010 Madde 5)
• Zemin veya dolgu ile temas eden yüzeyler kalıp metrajına dahil edilmez
• Kolon–kiriş birleşiminde çift sayım yapılmamalıdır; birleşim bölgelerinde kolon ağzına kadar olan alan kirişe ait değildir
• Poz tanımı kalıp tipini belirtmeli: ahşap (15.180.1002), plywood (15.180.1003), sac (15.180.1004), tünel (15.180.1007)
• ÇŞB Tebliği RG Sayı:31296 (06.11.2020) uyarınca beton dökümünden önce Form-1, kalıp sökümünden önce Form-2 düzenlenmesi zorunludur; bu formlar statik proje müellifi tarafından onaylanır

Tablo 1: Genel Prensipler

Saha Notu: Güncel birim fiyatlar için ÇŞB web sitesi ve herpoz.com takip edilmelidir. Ekim 2025 itibarıyla sac kalıp (15.180.1004) birim fiyatı 930,59 TL/m² seviyesine ulaşmıştır.

3. Eleman Bazlı Formüller

TS EN 13670:2010 ve ÇŞB Birim Fiyat Tarifleri kapsamında her eleman tipi için ölçüm kuralları aşağıdaki iş akışına ve formüllere göre uygulanır.

3.1 Kolon Kalıbı

Dikdörtgen kesitli kolon kalıp alanı, dört yan yüzeyin toplamından oluşur. Kiriş–kolon birleşim bölgesinde kiriş yüksekliği kadar olan kısım kolon kalıbından düşülür.

$A_{\text{kolon}} = 2 \times (b + d) \times H_{\text{net}}$

• $b$ = kolon kısa kenar boyutu (m)
• $d$ = kolon uzun kenar boyutu (m)
• $H_{\text{net}}$ = kiriş altına kadar kolon net yüksekliği (m)

Saha Notu: Türkiye'de yaygın kolon kesitleri 30×30 cm ile 80×80 cm arasında değişmektedir. TBDY 2018 Madde 7.3.1 uyarınca deprem bölgelerinde kolon en küçük boyutu 25 cm'den az olamaz.

3.2 Kiriş Kalıbı

Kiriş kalıp alanı; taban yüzeyi ve döşeme altına çıkan görünen yan yüzeylerin toplamından oluşur. Döşeme içinde kalan kiriş yan yüzeyleri kalıp metrajına dahil edilmez.

$A_{\text{kiriş}} = (b_k + 2 \times h_{\text{görünen}}) \times L_{\text{net}}$

• $b_k$ = kiriş genişliği (m)
• $h_{\text{görünen}}$ = kiriş yüksekliğinin döşeme altına çıkan kısmı (m): $h_k - h_d$
• $L_{\text{net}}$ = kiriş net uzunluğu (kolon veya perde yüzünden yüzüne) (m)

Dikkat: Döşeme içinde kalan kiriş yan yüzeyleri (döşeme kalınlığı kadar) kalıp metrajına dahil edilmez; bu yüzeyler döşeme kalıbı tarafından taşınmaktadır.

3.3 Döşeme Kalıbı

Döşeme kalıbı yalnızca alt yüzeyden oluşur; kiriş ve kolon izleri bu alandan düşülür.

$A_{\text{döşeme}} = A_{\text{net, döşeme}} \quad (\text{yalnızca alt yüzey})$

Kiriş geçen bölgelerin alt yüzeyleri kiriş kalıbı kapsamındadır.

3.4 Sürekli Temel Kalıbı

Sürekli temelde yalnızca yan yüzeyler ölçülür; zemine oturan taban yüzeyi dahil değildir.

$A_{\text{temel}} = 2 \times h_{\text{temel}} \times L_{\text{toplam}}$

3.5 Tekil Temel Kalıbı

Tekil temelde dört yan yüzey toplamı hesaplanır:

$A_{\text{tekil}} = 2 \times (a + b) \times h_{\text{temel}}$

• $a$ ve $b$ = temel plan boyutları (m)
• $h_{\text{temel}}$ = temel yüksekliği (m)

3.6 Perde Duvar Kalıbı

Perde duvar her iki yüzü birden ölçülür. Kapı veya pencere boşluklarının kenar alanları ayrıca ölçülerek dahil edilir.

$A_{\text{perde}} = 2 \times H_{\text{perde}} \times L_{\text{perde}}$

Saha Notu: Türkiye'de perde duvar uygulamalarında yoğun TBDY 2018 gereklilikleri nedeniyle perde kalıbı metrajı toplam kalıp içinde önemli pay tutmaktadır. Deprem bölgelerinde çekirdek perdeler büyük panel çelik kalıp sistemleriyle oluşturulmaktadır.

4. Kalıp Tipleri Karşılaştırması

Tablo 2: Kalıp Tipleri Karşılaştırması

Saha Notu: Türkiye'de 100+ dairelik toplu konut projelerinde tünel kalıp kullanımı son 10 yılda belirgin biçimde artmıştır. Tünel kalıp ile kat dönemi 2–3 güne kadar indirilebilmekte; bu da toplam inşaat süresini %30–40 kısaltmaktadır. Ancak ön hazırlık maliyeti yüksek olup 10.000 m² altı projelerde genellikle ekonomik değildir.

5. Hesap Örneği

Bu temel hesap örneği, kırık ölçü yöntemiyle yapılmış ve birleşim düşmeleri uygulanmıştır.

Veriler:

• Kolon: 40 × 50 cm → 6 adet, $H_{\text{net}}$ = 2,70 m
• Kiriş: $b_k$ = 25 cm, $h_k$ = 50 cm, $h_d$ = 15 cm → $L_{\text{net}}$ = 4,50 m (4 adet)
• Döşeme: 5,00 × 5,00 m grid, 4 adet döşeme tabliyesi, $h_d$ = 15 cm

Kolon Kalıp Alanı: Kolon net yüksekliği kiriş yüksekliği düşülerek belirlenir:

$A_{\text{kolon}} = 6 \times [2 \times (0{,}40 + 0{,}50) \times 2{,}70] = 6 \times 4{,}86 = \mathbf{29{,}16 \ \text{m}^2}$

Kiriş Kalıp Alanı: Döşeme içinde kalan kısım çıkarılır; $h_{\text{görünen}} = 0{,}50 - 0{,}15 = 0{,}35$ m:

$A_{\text{kiriş}} = 4 \times [(0{,}25 + 2 \times 0{,}35) \times 4{,}50] = 4 \times [0{,}95 \times 4{,}50] = 4 \times 4{,}275 = \mathbf{17{,}10 \ \text{m}^2}$

Döşeme Kalıp Alanı: Kolon ve kiriş izleri düşüldükten sonra net döşeme alanı hesaplanır. 5×5 m grid için kiriş ve kolon payları çıkarılarak net panel boyutu ≈ 4,75 × 4,75 m alınmıştır:

$A_{\text{döşeme}} = 4 \times 4{,}75 \times 4{,}75 = \mathbf{90{,}25 \ \text{m}^2}$

Toplam:

$A_{\text{toplam}} = 29{,}16 + 17{,}10 + 90{,}25 = \mathbf{136{,}51 \ \text{m}^2}$

6. Fire Payı

Fire payı, biçim düzeltme, kesim atığı, tahta kırılması ve yerleştirme kayıplarını kapsar. TS EN 13670:2010 Madde 5 kapsamında hesaplanan net alana aşağıdaki fire payı eklenerek sipariş miktarı bulunur.

Tablo 3: Fire Payı

Saha Notu: Ahşap kalıplarda fire oranı, proje karmaşıklığı ve düzensiz kolon yerleşimine bağlı olarak %20'ye kadar çıkabilmektedir. Buna karşın plywood sistemlerde projeli modüler kullanımla fire %3'ün altında tutulabilmektedir.

7. Kalıp Söküm Süreleri

Kalıp söküm süreleri TS EN 13670:2010 Madde 8 ve TS 500:2000 Madde 2 kapsamında belirlenmiştir. Bu süreler asgari değerler olup beton dayanımı ve iklim koşulları gözetilerek artırılabilir.

Tablo 4: Kalıp Söküm Süreleri

Önemli Türkiye Saha Koşulları:

1. Don riski: Hava sıcaklığı +5°C'nin altına düştüğü günler söküm süresine ilave edilecektir. Türkiye'de İç Anadolu'da don süresi yılda 60–90 gün, Ege-Akdeniz'de ise 10–15 gün öngörülmektedir.
2. Priz hızlandırıcı: CEM III veya özel erken priz çimento kullanımıyla süreler laboratuvar kanıtı ile kısaltılabilir.
3. Numune kırma: Söküm kararı için TS EN 12390-2'ye uygun küp numuneler alınmalı; 28 günlük dayanımın en az %70'ine ulaşılmalıdır.
4. Form-2 Zorunluluğu: ÇŞB Tebliği RG Sayı:31296 (06.11.2020) Madde 5 uyarınca Form-2 (Kalıp Söküm İzin Belgesi) düzenlenmeden kalıp sökülmesi yasaktır.

Dikkat: Çok katlı yapılarda alt katın kalıpları, üst kat yükleri aktarılmadan sökülmemelidir. TS EN 12812:2009 Madde 6 uyarınca çok katlı yük aktarımı (reshoring) hesap ile kanıtlanmalıdır.

8. Taze Beton Yük Esasları

8.1 Genel

Dikey kalıplara gelen taze beton yanal basıncının belirlenmesi, TS EN 12812:2009 ve DIN 18218:2010 esaslarına göre yapılmaktadır.

8.2 DIN 18218:2010 Yöntemi

Taze beton yanal basıncı hesabında DIN 18218:2010 standardı Türkiye'de yaygın şekilde uygulanmaktadır:

$P_{\max} = \gamma \cdot C_2 \cdot K_T \cdot (0{,}48 \cdot V + 0{,}74) \quad (\text{kN/m}^2)$

• $\gamma$ = beton birim ağırlığı (kN/m³), tipik değer 25 kN/m³
• $V$ = betonlama hızı (m/saat)
• $C_2$ = kıvam katsayısı (plastik: 1,0; akıcı SCC: 1,5)
• $K_T$ = sıcaklık katsayısı

Beton döküm hızı hesabı:

$V = \frac{2{,}08 \times P}{\gamma \times C_2 \times K_T} - 1{,}54 \quad (\text{m/saat})$

8.3 Yanal Basınç Sınıf Değerleri

Tablo 5: Yanal Basınç Sınıf Değerleri

8.4 Döşeme Kalıplarında Yük

TS EN 12812:2009 Madde 6 uyarınca döşeme kalıbına etkiyen toplam yük üç bileşenin toplamıdır:

$q_{\text{toplam}} = q_{\text{kalıp}} + q_{\text{beton}} + q_{\text{hareketli}}$

Tipik değerler: kalıp kendi ağırlığı ≈ 0,4 kN/m²; beton yükü ≈ $\gamma \times h$; hareketli yük (işçi, alet) ≈ 2,5 kN/m² (TS EN 12812 Yük Sınıfı 4).

Saha Notu: SCC (kendiliğinden yerleşen beton) kullanımında yanal basınç konvansiyonel betona göre %15–40 daha yüksek olabilmektedir; bu durum kalıp kelepçe aralığı ve dikme seçimini doğrudan etkiler.

9. Yönetmelik Referansları

Tablo 6: Yönetmelik Referansları

10. Kalıp Tipi Seçim Kriterleri

Doğru kalıp tipi seçimi ekonomi ve kalite açısından kritik öneme sahiptir.

Tablo 7: Kalıp Tipi Seçim Kriterleri

Saha Notu: Türkiye'de büyük müteahhitler (İstanbul, Ankara, İzmir) tünel kalıp sistemini tercih etmektedir. Kat planının standartlaşması zorunlu olup bu yöntem iskelet inşaat hızını günde 1 tam kata taşıyabilmektedir.

11. Türkiye Saha Koşullarına Özgü Notlar

11.1 İklim ve Mevsimsel Etkiler

Don günleri söküm süresine eklenmeli; beton numune dayanımı söküm kararının tek ölçütü olmalıdır.

Tablo 8: İklim ve Mevsimsel Etkiler

11.2 Deprem Etkisi ve TBDY 2018

TBDY 2018 Madde 7.3.1 uyarınca deprem bölgelerinde perde duvar zorunluluğu ve kolon enkesit boyutları arttığından kalıp metrajı konvansiyonel yapılara göre %20–35 daha yüksek çıkabilmektedir. Deprem bölgesi 1 ve 2'de (Türkiye'nin yaklaşık %70'i) perde kalıbı toplam kalıp metrajının %40–50'sini oluşturabilir.

11.3 Yasal Zorunluluklar

• 3194 Sayılı İmar Kanunu: Kalıp projesinin yapı ruhsatı ekinde sunulması
• 4708 Sayılı Yapı Denetimi Kanunu: Kalıp denetimi, beton döküm öncesi kalıp teslim formu
• 6331 Sayılı İSG Kanunu: Kalıp kurulumu ve söküm sırasında risk değerlendirmesi, yüksekte çalışma güvenliği (TS EN 13374)
• ÇŞB Tebliği RG 31296 (06.11.2020): Form-1 ve Form-2 belgeleme zorunluluğu; 500 m²'yi aşan bina inşaatlarında kalıp iskele projesi zorunludur

12. Kalıp İskelesi Tasarım Esasları

TS EN 12812:2009 Madde 4 kapsamında kalıp iskelesi aşağıdaki yük sınıflarına göre tasarlanır:

Tablo 9: Kalıp İskelesi Tasarım Esasları

Dikkat: ÇŞB Tebliği RG 31296 (06.11.2020) Madde 5 uyarınca 500 m²'yi aşan projelerde kalıp iskelesi statik hesabı hazırlanması ve statik proje müellifinin onayı zorunludur.

13. Film Kaplı Plywood Kalıp Özellikleri

Film kaplı plywood kalıplar (TS EN 636+A1) Türkiye'de en yaygın kullanılan kalıp malzemesidir.

Tablo 10: Film Kaplı Plywood Kalıp Özellikleri

14. Pratik Metraj Kuralları

1 m³ betonun yaklaşık kaç m² kalıba karşılık geldiğine ilişkin pratik kurallar ön keşif aşamasında kullanılır.

Tablo 11: Pratik Metraj Kuralları

Dikkat: Bu katsayılar yalnızca ön keşif ve yaklaşık maliyet tespitinde kullanılabilir. Gerçek hakediş ve ihale metrajları mutlaka projeden ölçme ile yapılmalıdır.

15. BIM ve Dijital Metraj

Modern şantiyelerde BIM (Yapı Bilgi Modellemesi) tabanlı sistemler kalıp metrajını otomatik hesaplayabilmektedir. ODTÜ'de gerçekleştirilen araştırmada (Çepni, 2021) BIM-tabanlı formwork quantity take-off yönteminin geleneksel yönteme göre %5–12 daha yüksek doğruluk sağladığı ve süreyi %60 oranında kısalttığı gösterilmiştir. Türkiye'de büyük müteahhitler ideCAD, Autodesk Revit ve Tekla gibi yazılımlarla entegre metraj yönetimi uygulamaktadır.

16. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Başlık: Sürekli Temel Kalıp Alanı Hesabı

Veriler:

• Sürekli temel uzunluğu: L = 12,00 m
• Temel yüksekliği (görünen): $h_{\text{temel}}$ = 0,25 m
• Temel zeminde: alt taban zemine oturduğundan kalıp dahil değil

İstenen: Sürekli temel yan yüzleri kalıp alanı (m²)

Çözüm:

TS EN 13670:2010 Madde 5 uyarınca yalnızca beton ile temas eden görünen yan yüzler ölçülür; zemine oturan alt yüzey hariçtir:

$A_{\text{temel}} = 2 \times h_{\text{temel}} \times L = 2 \times 0{,}25 \times 12{,}00 = \mathbf{6{,}00 \ \text{m}^2}$

Sonuç: Sürekli temel kalıp alanı = 6,00 m²

Kontrol: ÇŞB Poz 15.180.1002 (ahşap) tahmini maliyet: $6{,}00 \times 524{,}41 \approx 3.147$ TL.

Problem 2 — Orta

Başlık: Çok Elemanlı Kat Kalıp Metrajı (Kırık Ölçü)

Veriler:

• 6 adet kolon: 50×70 cm; 3 adet kolon: 40×60 cm
• Kirişler: tümü 25×50 cm, $h_d$ = 20 cm
• Kat yüksekliği: 3,00 m (döşeme üstünden döşeme üstüne)
• Kiriş net uzunlukları: ortalama 4,50 m; 4 adet tabliye (5 × 5 m grid)

İstenen: Toplam kalıp alanı (kolon + kiriş + döşeme) m²

Çözüm:

Adım 1 — Kolon $H_{\text{net}}$ hesabı: Kiriş yüksekliği düşülür:

$H_{\text{net}} = 3{,}00 - 0{,}50 = 2{,}50 \ \text{m}$

Adım 2 — Kolon kalıp alanı:

$A_1 = 6 \times [2 \times (0{,}50 + 0{,}70) \times 2{,}50] = 6 \times 6{,}00 = 36{,}00 \ \text{m}^2$

$A_2 = 3 \times [2 \times (0{,}40 + 0{,}60) \times 2{,}50] = 3 \times 5{,}00 = 15{,}00 \ \text{m}^2$

Kolon toplam: 51,00 m²

Adım 3 — Kiriş $h_{\text{görünen}}$ ve kalıp alanı:

$h_{\text{görünen}} = 0{,}50 - 0{,}20 = 0{,}30 \ \text{m}$

$A_{\text{kiriş}} = 8 \times [(0{,}25 + 2 \times 0{,}30) \times 4{,}50] = 8 \times [0{,}85 \times 4{,}50] = 8 \times 3{,}825 = \mathbf{30{,}60 \ \text{m}^2}$

Adım 4 — Döşeme kalıp alanı (kolon ve kiriş izleri düşülmüş):

$A_{\text{döşeme}} \approx 4 \times 4{,}75 \times 4{,}75 = \mathbf{90{,}25 \ \text{m}^2}$

Adım 5 — Toplam:

$A_{\text{toplam}} = 51{,}00 + 30{,}60 + 90{,}25 = \mathbf{171{,}85 \ \text{m}^2}$

Kontrol: Pratik kural: 5×5×4 = 100 m² döşeme alanı × 2,60 m²/m² ≈ 260 m² (kiriş+kolon dahil). Hesabımız bu aralıkta tutarlıdır.

Problem 3 — Zor

Başlık: Taze Beton Yanal Basıncı Hesabı ve Perde Kalıp Kelepçe Aralığı (DIN 18218:2010)

Veriler:

• Perde yüksekliği: H = 3,00 m
• Betonlama hızı: $V_b$ = 2,0 m/saat
• Beton birim ağırlığı: $\gamma$ = 25 kN/m³
• Beton kıvamı: Plastik ($C_2$ = 1,0); Ortam sıcaklığı: +15°C ($K_T$ = 1,0)
• Kalıp panel genişliği: 0,75 m; İzin verilen basınç: $P_{\text{izin}}$ = 80 kN/m²

İstenen: a) Maksimum taze beton yanal basıncı, b) Kelepçe aralığı

Çözüm:

Adım 1 — Maksimum yanal basınç (DIN 18218:2010):

$P_{\max} = 25 \times 1{,}0 \times 1{,}0 \times (0{,}48 \times 2{,}0 + 0{,}74) = 25 \times 1{,}70 = \mathbf{42{,}5 \ \text{kN/m}^2}$

Adım 2 — Hidrostatik taban basıncı kontrolü:

$P_{\text{hidrostatik}} = \gamma \times H = 25 \times 3{,}00 = 75{,}0 \ \text{kN/m}^2$

DIN 18218'e göre $P_{\max} < P_{\text{hidrostatik}}$ olduğundan $P_{\text{hesap}} = \mathbf{42{,}5 \ \text{kN/m}^2}$ esas alınır.

Adım 3 — Alt kısım kelepçe aralığı: İzin verilen kapasiteden bölme:

$s_{\text{kelepçe}} = \frac{P_{\text{izin}}}{P_{\text{hesap}}} = \frac{80}{42{,}5} \approx 0{,}94 \ \text{m} \rightarrow \text{pratik: } \mathbf{0{,}90 \ \text{m}}$

Adım 4 — Üst kısım kelepçe aralığı: Üst 1/3'te basınç yaklaşık yarıya düşer:

$P_{\text{üst}} \approx \frac{42{,}5}{2} = 21{,}25 \ \text{kN/m}^2$

$s_{\text{üst}} = \frac{80}{21{,}25} \approx 1{,}88 \ \text{m} \rightarrow \text{pratik: } \mathbf{1{,}80 \ \text{m}}$

Sonuç:

• Maksimum taze beton yanal basıncı: 42,5 kN/m²
• Alt bölge kelepçe aralığı: 0,90 m (≈ 3 adet / H = 3 m)
• Üst bölge kelepçe aralığı: 1,80 m

Kontrol: 4708 Kanun uyarınca perde kalıp projesinin statik proje müellifi tarafından onaylanması ve beton döküm öncesi Form-1 belgesi düzenlenmesi zorunludur.

17. Sık Yapılan Hatalar

Tablo 12: Sık Yapılan Hatalar

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TS EN 13670:2010 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
2. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. TS EN 12812:2009 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
4. ÇŞB Birim Fiyat Tarifleri 2025.
7. ÇŞB Tebliği RG 31296:2020 — Resmî Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Beton Metrajı Hesaplama
• İnşaat Demiri Hesaplama
• Kalıp Metrajı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.