Sarılma bölgesinde 90° kancalı etriye kullanılabilir mi?

Hayır. TBDY 2018 Madde 7.2.8'e göre kolonlarda, kolon-kiriş birleşim bölgelerinde, perde uç bölgelerinde ve kiriş sarılma bölgelerinde özel deprem etriyesi kullanılır ve Madde 7.2.8.1'e göre bu etriyelerin her iki ucunda 135° kıvrımlı kanca bulunur. Kanca iç büküm çapı en az 5φ, uç düz boyu nervürlü çubukta 6φ ve 80 mm'den küçük olamaz. Özel deprem çirozlarında ise bir uçta 90° kanca yapılabilir; bu durumda çirozlar şaşırtmalı düzenlenir.

SDY kolonlarda minimum beton ve çelik sınıfı nedir?

TBDY 2018 Madde 7.2.5.1'e göre tüm betonarme binalarda C25'ten düşük dayanımlı beton kullanılamaz. Madde 7.2.5.3'e göre deprem etkisini karşılayan elemanlarda C25–C80 sınıfı beton ile B420C veya B500C donatı çeliği kullanılır; çekme/akma dayanımı oranı 1,35'ten küçük ve eşdeğer karbon oranı %0,55'i geçmemek koşuluyla S420 de kullanılabilir.

Güçlü kolon–zayıf kiriş koşulu hangi durumlarda kontrol edilmez?

TBDY 2018 Madde 7.3.5.3'e göre düğüm noktasına birleşen kolonların her ikisinde de N_d ≤ 0,10·A_c·f_ck ise Denklem 7.3'ün sağlanması zorunlu değildir; tek katlı binalarda, kolonları üst kata devam etmeyen düğüm noktalarında ve kirişlerin saplandığı perdenin zayıf doğrultuda kolon gibi çalıştığı durumlarda Denklem 7.3'e bakılmaz.

Kısa kolon nasıl tanımlanır ve hangi ek önlemler alınır?

Kısa kolonlar, taşıyıcı sistem nedeniyle veya dolgu duvarlarında kolonlar arasında bırakılan boşluklar nedeniyle oluşur (TBDY 2018 Madde 7.3.8). Kısa kolon oluşumu engellenemiyorsa enine donatı hesabına esas kesme kuvveti Denklem 7.5 ile, uç momentleri M_a ≈ 1,4M_ra ve M_ü ≈ 1,4M_rü alınıp kısa kolonun serbest boyu kullanılarak hesaplanır; kısa kolonun tüm boyunca sarılma bölgesi enine donatı koşulları uygulanır.

SDY kirişte kapasite kesme kuvveti nasıl hesaplanır?

TBDY 2018 Madde 7.4.5.1, Denklem 7.9'a göre V_e = V_dy ± (M_pi + M_pj)/ℓ_n; kiriş uçlarındaki moment kapasiteleri M_pi ≈ 1,4M_ri ve M_pj ≈ 1,4M_rj alınabilir. V_dy düşey yüklerden oluşan basit kiriş kesme kuvvetidir. Düşey yüklerle birlikte D ile artırılmış deprem kesme kuvveti V_e'den büyükse enine donatı hesabında o değer kullanılır.

TBDY 2018 Bölüm 7 — Betonarme Bina Taşıyıcı Sistemlerinin

Kapsam (Madde 7.1)
Genel Kurallar (Madde 7.2)
Süneklik Düzeyi Yüksek Kolonlar (Madde 7.3)
Süneklik Düzeyi Yüksek Kirişler (Madde 7.4)
Kolon-Kiriş Birleşim Bölgeleri (Madde 7.5)
Süneklik Düzeyi Yüksek Perdeler (Madde 7.6)
Süneklik Düzeyi Sınırlı Elemanlar (Madde 7.7–7.9)
Bodrum Katlar ve Temeller
Döşemeler (Madde 7.11)
Tasarım Akış Şeması
Örnek Problemler
Sık Yapılan Hatalar
Kaynaklar

Özet

TBDY 2018 Bölüm 7, "Deprem Etkisi Altında Yerinde Dökme Betonarme Bina Taşıyıcı Sistemlerinin Tasarımı için Özel Kurallar" başlığını taşımakta olup TS 500:2000 temel kurallarını depremsel koşullar altında tamamlar; gerektiğinde TS 500'den daha kısıtlayıcı değerler belirler. Yönetmelik, betonarme taşıyıcı sistemleri Süneklik Düzeyi Yüksek (SDY), Süneklik Düzeyi Sınırlı (SDS) ve süneklik düzeyi sınırlı çerçevelerin süneklik düzeyi yüksek perdelerle birlikte kullanıldığı Süneklik Düzeyi Karma sistemler olmak üzere üç sınıfa ayırır (Madde 7.2.1); her sınıf için kolon, kiriş ve perde tasarımında ayrı detaylandırma ve kesme güvenliği kuralları verir. Yönetmelik kapsamı dışında kalan durumlar için TS 500:2000 geçerliliğini korur.

1. Kapsam (Madde 7.1)

TBDY 2018 Bölüm 7, yerinde dökme (monolitik) betonarme bina taşıyıcı sistemlerine uygulanır; prefabrik sistemler Bölüm 8'e tabidir.

Tüm elemanlar için TS 500:2000 temel kuralları geçerlidir; TBDY 2018 yalnızca farklı veya ek koşulları düzenler (TBDY 2018 Madde 7.2.2).
Taşıyıcı sistem türleri, R ve D katsayıları ve izin verilen BYS aralıkları Tablo 4.1'de verilir; DTS = 1a, 2a, 3a ve 4a binalarda süneklik düzeyi sınırlı sistemler kullanılamaz; deprem etkilerinin tamamının SDS çerçevelerle karşılandığı sistemler (A31) yalnız DTS = 3 ve DTS = 4 binalarda kullanılabilir (Madde 4.3.4.1, 4.3.4.3).
Türkiye Bağlamı: TBDY 2018 il bazlı 'deprem bölgesi' kullanmaz: DTS, DD-2 düzeyindeki kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı S_DS ve bina kullanım sınıfına göre Tablo 3.2'den belirlenir (BKS = 2 ve 3 için S_DS ≥ 0,75 ise DTS = 1). Aynı şehirde bile parselin koordinatına ve yerel zemin sınıfına göre DTS değişebilir; bu nedenle sistem seçimi her proje için ayrıca yapılır.

Dikkat: Süneklik Düzeyi Karma sistem, TBDY 2018 Madde 7.2.1.3'e göre süneklik düzeyi sınırlı çerçevelerin süneklik düzeyi yüksek perdelerle birlikte kullanılmasıdır; kolon ve kirişlerde süneklik düzeyinin katlara göre değiştirilmesi bu tanıma girmez. Seçilen sistemin tüm katlarda aynı kurallarla detaylandırılması gerekir.

2. Genel Kurallar (Madde 7.2)

2.1 Süneklik Sınıflandırması

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 1: Süneklik Sınıflandırması
Sistem	Kısaltma	R	D
Süneklik Düzeyi Yüksek Çerçeve	SDY Çerçeve	8	3
Süneklik Düzeyi Yüksek Perde+Çerçeve	SDY Karma	7	2,5
Süneklik Düzeyi Yüksek Perdeli	SDY Perdeli	6	2,5
Süneklik Düzeyi Sınırlı Çerçeve	SDS Çerçeve	4	2,5
Süneklik Düzeyi Sınırlı Perde+Çerçeve	SDS Karma	4	2,5

2.2 Minimum Malzeme Koşulları (Madde 7.2.5)

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 2: Minimum Malzeme Koşulları (Madde 7.2.5)
Eleman	Min. Beton	Min. Çelik	Min. Çap	Sarılma Aralığı
Kolon	C25/30	B420C veya B500C	Ø14 mm	50–100 mm
Kiriş	C25/30	B420C veya B500C	Ø12 mm	50–150 mm
Perde	C25/30	B420C veya B500C	Ø12 (gövde), Ø14 (uç)	50–150 mm

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde yaygın olarak kullanılan B500C donatı çeliği TBDY 2018 Madde 7.2.5 gerekliliklerini karşılamaktadır. Piyasada yaygın C30/37 sınıfı beton, minimum olan C25/30 sınıfının üzerinde olduğundan uygundur.

Dikkat: TBDY 2018 Madde 7.2.8.1'e göre özel deprem etriyelerinin her iki ucunda 135° kıvrımlı kanca bulunmalıdır; bu nedenle kolonlarda, kolon-kiriş birleşim bölgelerinde, perde uç bölgelerinde ve kiriş sarılma bölgelerinde 90° kancalı etriye kullanılamaz (çirozlarda bir uçta 90° kancaya şaşırtmalı düzenle izin verilir). 90° kanca çevrimsel yükler altında açılarak sargı etkisini kaybedebilir.

2.3 Özel Deprem Etriyeleri (Madde 7.2.8)

Özel deprem etriyeleri boyuna donatıyı dıştan kavrayan kapalı etriyelerdir; her iki uçlarında 135° kıvrımlı kanca bulunur ve kancalar aynı boyuna donatı etrafında kapanır. Kanca iç büküm çapı en az 5φ, kıvrımdaki son teğet noktasından itibaren uç düz boyu nervürlü çubukta 6φ ve 80 mm'den küçük olamaz. Özel deprem çirozlarının çapı ve aralığı etriyelerle aynıdır; çirozlarda bir uçta 90° kanca yapılabilir, bu durumda 135° ve 90° kancalı çirozlar yatay ve düşey doğrultuda şaşırtmalı düzenlenir (Madde 7.2.8.1–7.2.8.2).

Betonarme kolon etriye düzeni üç farklı uygulama (A, B, C): A tipi dar aralıklı sarılma, B tipi standart sarılma, C tipi sık çiroz düzeni — Şekil 1. SDY kolon etriye düzeni karşılaştırması: (A) dar sarılma, (B) standart etriye, (C) yoğun çiroz — özel deprem etriyelerinde 135° kanca zorunluluğu tüm tiplerde geçerlidir

3. Süneklik Düzeyi Yüksek Kolonlar (Madde 7.3)

3.1 Enkesit Koşulları (Madde 7.3.1)

b_{min} \geq 300 mm (dikd \overset{o}{¨} rtgen), D \geq 350 mm (dairesel) (TBDY 2018 Madde 7.3.1.1)

Eksenel yük sınırı:

N_{d} \leq 0, 40 \cdot A_{c} \cdot f_{c k} (TBDY 2018 Madde 7.3.1.2) (1)

TS 500:2000 Madde 7.4.1'e göre ayrıca $N_{d} \leq 0, 9 f_{c d} A_{c}$ koşulu da sağlanmalıdır.

Dikkat: Her iki eksenel yük sınırından küçük olanı belirleyici olacaktır. C25 beton için $0, 40 \cdot f_{c k} \cdot A_{c} \leq 0, 9 \cdot f_{c d} \cdot A_{c}$ eşdeğeri yaklaşık 10 MPa olduğundan TBDY 2018 koşulu genellikle daha kısıtlayıcıdır.

3.2 Boyuna Donatı Koşulları (Madde 7.3.2)

Min. çubuk çapı: Ø14 mm
Min. donatı oranı: $ρ_{t} \geq 0, 01$
Maks. donatı oranı: $ρ_{t} \leq 0, 04$ (bindirme bölgesinde ≤ 0,06)
Dikdörtgen kesitte min. 4 çubuk

Saha Notu: Pratikte 0,01–0,02 aralığında donatı oranı hem ekonomik hem de uygulanabilir bir aralık olarak önerilmektedir. 0,04'ü aşan donatı oranları hem maliyeti artırır hem de beton dökümü güçleşir.

3.3 Boyuna Donatı Bindirme Eki (Madde 7.3.3)

Bindirmeli ekler kolonun serbest yüksekliğinin orta üçte birlik bölgesinde yapılır. Bindirme boyu ℓ_b'den küçük olamaz; ek boyunca enine donatı aralığı kolonun en küçük boyutunun 1/3'ünden ve 150 mm'den büyük olamaz (Madde 7.3.3.1).

Kolon boyuna donatı bindirme eki yerleşimi: Şekil 1a (deprem açısından uygun — orta 1/3 bindirme, deprem momentinin küçük olduğu bölge) ve Şekil 1b (uygun olmayan — uç bölge bindirmesi, deprem momentinin en büyük olduğu bölge) — Şekil 2. Kolon boyuna donatı bindirme eki: (sol) TBDY 2018'e uygun orta üçte bir bölgesi bindirmesi; (sağ) yasak olan sarılma bölgesi / uç bölge bindirmesi

3.4 Sarılma Bölgesi Enine Donatı (Madde 7.3.4 — Kritik)

Sarılma bölgesi uzunluğu:

l_{c} \geq max {1, 5 h_{ma x}, \frac{H _{ser b es t}}{6}, 500 mm} (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1) (2)

Burada $h_{ma x}$ kolonun en büyük kesit boyutudur.

Sarılma bölgesinde minimum etriye aralığı $s_{c}$ :

s_{c} \leq min {\frac{b _{min}}{3}, 150 mm, 6 ϕ_{b oy}}, s_{c} \geq 50 mm

Denklem 7.1 — Sarılma bölgesinde minimum toplam enine donatı alanı (etriyeli kolon, $N_{d} > 0, 20 A_{c} f_{c k}$ ; iki koşulun elverişsizi):

A_{s h} \geq max {0, 30 s b_{k} (\frac{A _{c}}{A _{c k}} - 1) \frac{f _{c k}}{f _{y w k}}, 0, 075 s b_{k} \frac{f _{c k}}{f _{y w k}}} (3)

Burada:

$A_{s h}$ : İlgili doğrultuda $s$ aralığına karşı gelen toplam enine donatı alanı (etriye ve çiroz kolları, mm²)
$s$ : Enine donatı aralığı (mm)
$b_{k}$ : İlgili doğrultuda çekirdek boyutu — en dıştaki enine donatı eksenleri arasındaki mesafe (mm)
$A_{c}$ : Kolon brüt kesit alanı (mm²)
$A_{c k}$ : Sargı donatısının dışından dışına alınan ölçü içinde kalan çekirdek beton alanı (mm²)
$f_{c k}$ : Karakteristik beton basınç dayanımı (MPa)
$f_{y w k}$ : Enine donatının karakteristik akma dayanımı (MPa)

TBDY 2018 Şekil 7.3 — SDY betonarme kolon sarılma bölgesi teknik çizim: kolon yan görünüşünde sarılma ve orta bölge etriye düzeni, Ash formülleri, bmin/3 ve lc/6 boyutları ile kolon-kiriş birleşimi — Şekil 3. TBDY 2018 Şekil 7.3 — SDY kolon sarılma bölgesi detayı: üst ve alt sarılma bölgelerinde sık etriye, orta bölgede gevşetilmiş etriye, kuşatılmış/kuşatılmamış birleşim bölgesi

Saha Notu: $N_{d} \leq 0, 20 A_{c} f_{c k}$ durumunda Denklem 7.1 ile bulunan miktarın 2/3'ü minimum olarak uygulanabilir (TBDY 2018 Madde 7.3.4). Bu koşul eksenel yükü düşük olan üst kat kolonlarında uygulanabilir.

3.5 Güçlü Kolon — Zayıf Kiriş Koşulu (Madde 7.3.5)

Her düğüm noktasında, her deprem doğrultusu ve her iki yön için:

(\sum M_{r a, k o l o n} + \sum M_{r \overset{u}{¨}, k o l o n}) \geq 1, 2 \cdot (\sum M_{r i, k i r i \overset{s}{\c}} + \sum M_{r j, k i r i \overset{s}{\c}}) (TBDY 2018 Denklem 7.3) (4)

İstisnalar (kontrol gerekmez):

Düğüm noktasına birleşen kolonların her ikisinde de $N_{d} \leq 0, 10 A_{c} f_{c k}$ ise Denklem 7.3'ün sağlanması zorunlu değildir (Madde 7.3.5.3(a))
Tek katlı binalarda ve kolonları üst kata devam etmeyen düğüm noktalarında Denklem 7.3'e bakılmaz (Madde 7.3.5.3(b))
Kirişlerin saplandığı perdenin zayıf doğrultuda kolon gibi çalıştığı durumlarda Denklem 7.3'e bakılmaz (Madde 7.3.5.3(c))

Dikkat: Madde 7.3.6'ya göre ilgili katta $α_{i} = V_{i s} / V_{ik} \geq 0, 70$ (Denklem 7.4) sağlanıyorsa bazı düğüm noktalarında Denklem 7.3'ün sağlanamamasına izin verilir; bu durumda koşulu her iki uçta sağlayan kolonların momentleri ve kesme kuvvetleri $1/ α_{i}$ ile artırılır. Herhangi bir katta Denklem 7.4 de sağlanamazsa sistemdeki tüm çerçeveler süneklik düzeyi sınırlı çerçeve olarak göz önüne alınır (Madde 7.3.6.3).

3.6 Kolonların Kapasite Kesme Kuvveti (Madde 7.3.7)

Tasarım kesme kuvveti, analiz sonuçlarından değil kapasiteden hesaplanır:

V_{e} = \frac{M _{a} + M _{\overset{u}{¨}}}{H _{n}} (TBDY 2018 Denklem 7.5) (5)

V_{e} \leq V_{r}, V_{e} \leq 0, 85 A_{w} f_{c k} (TBDY 2018 Denklem 7.7)

Denklem 7.5 ile bulunan $V_{e}$ , düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisinden hesaplanan $V_{d}$ 'den küçük alınmaz (Madde 7.3.7.5).

3.7 Kısa Kolonlar (Madde 7.3.8)

Kısa kolonlar, taşıyıcı sistem nedeniyle veya dolgu duvarlarında kolonlar arasında bırakılan boşluklar nedeniyle oluşabilir (TBDY 2018 Madde 7.3.8, Şekil 7.6). Kısa kolon oluşumu engellenemiyorsa:

Kısa Kolon Ek Koşulları (Madde 7.3.8):

Enine donatı hesabına esas kesme kuvveti Denklem 7.5 ile, uç momentleri $M_{a} \approx 1, 4 M_{r a}$ ve $M_{\overset{u}{¨}} \approx 1, 4 M_{r \overset{u}{¨}}$ alınarak ve $ℓ_{n}$ kısa kolonun serbest boyu olarak hesaplanır; bu kuvvet Denklem 7.7 koşullarını sağlamalıdır
Kısa kolonun tüm boyunca, sarılma bölgeleri için tanımlanan minimum enine donatı ve yerleştirme koşulları uygulanır
Dolgu duvarı kolona tamamen bitişikse enine donatılar tüm kat yüksekliğince devam ettirilir

Kısa kolon etkisi bilgi görseli: 'KISA KOLON NEDİR?' başlığı, dolgu duvar kısıtlaması ile oluşan kısa kolon mekanizması, sağ alt köşede deprem hasarı görselleri — gövde kesme çatlakları ve beton dökülmesi — Şekil 4. Kısa kolon etkisi: dolgu duvar yarı yüksekliğe kadar çekildiğinde oluşan kısa kolon mekanizması ve deprem sırasında beklenen gevrek kesme göçmesi

Dikkat: Dolgu duvarların yarım yüksekliğe kadar çekildiği veya bodrum pencereleri nedeniyle kısmen desteklenen kolonlar kısa kolon haline gelebilir. Bu durum çerçeve sisteminin dengesiz yük dağıtımına ve kırılgan deprem davranışına yol açar.

4. Süneklik Düzeyi Yüksek Kirişler (Madde 7.4)

4.1 Enkesit Koşulları (Madde 7.4.1)

b_{w} \geq 250 mm ve b_{w} \leq h + b_{k o l o n}

h \geq 3 h_{d \overset{o}{¨} \overset{s}{\c} e m e}, h \geq 300 mm ve h \leq 3, 5 b_{w}

N_{d} \leq 0, 10 A_{c} f_{c k} (aksi h \overset{a}{ˆ} lde kolon olarak tasarlan ı r)

4.2 Boyuna Donatı Koşulları (Madde 7.4.2)

Tüm boyuna donatı çapı: $ϕ \geq 12 mm$
Mesnet alt donatısı, aynı mesnetteki üst donatının DTS = 1, 1a, 2 ve 2a'da en az %50'si, diğer durumlarda en az %30'u (Madde 7.4.2.3)
Mesnet üst donatılarının büyük olanının en az 1/4'ü kiriş boyunca sürekli devam ettirilir (Madde 7.4.3.1)

4.3 Enine Donatı — Sarılma Bölgesi (Madde 7.4.4)

Her kirişin iki ucunda sarılma bölgesi oluşturulur:

l_{s a r} \geq 2 h (kiri \overset{s}{¸} iki ucundan)

Sarılma bölgesinde etriye aralığı:

s_{c} \leq min {\frac{d}{4}, 8 ϕ_{b oy, min}, 150 mm}

İlk etriye kolon yüzüne 50 mm'den fazla uzakta olmayacaktır. Sarılma bölgesinde min. Ø8 etriye kullanılır.

Kiriş ve kolon etriye detay çizimleri: kolon/kiriş kesitlerinde etriye aralığı tablosu — sarılma bölgesi ve orta bölge aralıkları, çiroz düzeni, TS 500:2000 ve TBDY 2018 referansları — Şekil 5. SDY kiriş ve kolon etriye detay çizimleri: farklı kesit tiplerinde sarılma bölgesi etriye aralığı ve çiroz düzeni karşılaştırması

4.4 Kirişlerin Kapasite Kesme Kuvveti (Madde 7.4.5 — Kritik)

Deprem tasarımında kirişlerin tasarım kesme kuvveti analiz kesme kuvvetinden değil plastik mafsal momentlerinden hesaplanır:

V_{e} = V_{d y} \pm \frac{M _{p i} + M _{p j}}{ℓ _{n}} (TBDY 2018 Denklem 7.9) (7)

Burada:

$M_{p i}, M_{p j}$ : Kiriş uçlarındaki moment kapasiteleri; daha kesin hesap yapılmadıkça $M_{p i} \approx 1, 4 M_{r i}$ ve $M_{p j} \approx 1, 4 M_{r j}$ alınabilir ( $M_{r}$ : $f_{c d}$ ve $f_{y d}$ ile hesaplanan taşıma gücü momenti)
$ℓ_{n}$ : Kiriş serbest açıklığı
$V_{d y}$ : Düşey yüklerden oluşan basit kiriş kesme kuvveti

Kiriş plastik mafsal yeri diyagramı: sürekli kirişte mesnet bölgelerinde plastik eğriliğin bulunduğu kesitler, phi_B eğrilik dağılımı, eşdeğer plastik eğrilik değişimi ve lp plastik mafsal uzunluğu — Şekil 6. Sürekli kirişte plastik mafsal oluşumu: deprem etkisi altında mesnet bölgelerindeki plastik eğrilik dağılımı ve Mp–lp ilişkisi (kapasite kesme hesabının temeli)

Dikkat: Kiriş enine donatısı $V_{e}$ 'ye göre hesaplanır; düşey yüklerle birlikte $D$ ile artırılmış deprem kesme kuvvetinin toplamı $V_{e}$ 'den büyükse o değer kullanılır (Madde 7.4.5.1). $V_{e}$ ayrıca $V_{e} \leq V_{r}$ ve $V_{e} \leq 0, 85 b_{w} d f_{c k}$ koşullarını sağlamalıdır (Denklem 7.10). Analiz kesme kuvvetiyle yetinilmesi yaygın bir tasarım hatasıdır.

5. Kolon-Kiriş Birleşim Bölgeleri (Madde 7.5)

5.1 Kuşatılmış / Kuşatılmamış Birleşim (Madde 7.5.1)

Bir birleşim bölgesi kuşatılmış sayılabilmesi için:

Kirişlerin kolona 4 taraftan birleşmesi
Her kirişin genişliğinin birleştiği kolon genişliğinin ≥ 3/4'ü olması gerekir.

Aksi hâllerde birleşim kuşatılmamış kabul edilir.

5.2 Birleşim Bölgesinin Kesme Güvenliği (Madde 7.5.2)

Birleşim bölgesi kesme kuvveti (Denklem 7.11):

V_{e, bi r l e \overset{s}{\c} im} = 1, 25 f_{y k} \cdot (A_{s 1} + A_{s 2}) - V_{k o l} (8)

Kesme dayanımı üst sınırı:

V_{e} \leq {1, 7 b_{j} h f_{c k} 1, 0 b_{j} h f_{c k} Ku \overset{s}{¸} at ı lm ı \overset{s}{¸} (Denklem 7.12) Ku \overset{s}{¸} at ı lmam ı \overset{s}{¸} (Denklem 7.13) (9)

Saha Notu: Birleşim bölgesi boyunca, alttaki kolonun sarılma bölgesi için hesaplanan enine donatının kuşatılmış birleşimlerde en az %40'ı (φ ≥ 8 mm, aralık ≤ 150 mm), kuşatılmamış birleşimlerde en az %60'ı (φ ≥ 8 mm, aralık ≤ 100 mm) kullanılır (TBDY 2018 Madde 7.5.2.3). Birleşim bölgesinde etriyelerin sahada unutulması sık görülen bir uygulama hatasıdır.

6. Süneklik Düzeyi Yüksek Perdeler (Madde 7.6)

6.1 Enkesit Koşulları (Madde 7.6.1)

b_{w} \geq 250 mm, b_{w} \geq \frac{H _{k a t}}{16}, \frac{l _{w}}{b _{w}} \geq 6 (perde tan ı m ı)

6.2 Kritik Perde Yüksekliği ve Uç Bölgeleri (Madde 7.6.2)

2 l_{w} \geq H_{cr} \geq max {l_{w}; \frac{H _{w}}{6}} (Denklem 7.15) (10)

Uç bölgesi uzunluğu: $\geq 0, 20 l_{w}$ ve $\geq 2 b_{w}$
Kritik yükseklik üstünde uç bölgesi uzunluğu: $\geq 0, 10 l_{w}$ ve $\geq b_{w}$

6.3 Perde Gövde Donatısı (Madde 7.6.3.2)

ρ_{v} \geq 0, 0025 (boyuna), ρ_{h} \geq 0, 0025 (yatay), s \leq 250 mm

6.4 Perdelerin Kesme Güvenliği (Madde 7.6.7)

V_{r} = A_{c h} (0, 65 f_{c t d} + ρ_{s h} f_{y w d}) (TBDY 2018 Denklem 7.17)

V_{e} \leq V_{r}, V_{e} \leq 0, 85 A_{c h} f_{c k} (bo \overset{s}{¸} luksuz perde), V_{e} \leq 0, 65 A_{c h} f_{c k} (ba \overset{g}{˘} kiri \overset{s}{¸} li perde) (Denklem 7.18) (11)

Bağlantılı perdede bağ kirişi donatı düzeni: perde gövde ve uç bölgelerinde boyuna ve yatay donatı, bağ kirişlerinde çapraz donatı veya paralel donatı alternatifleri — Şekil 7. Bağlantılı perdede bağ kirişi ve perde donatı düzeni: gövde donatısı, uç bölgesi yoğun donatı ve bağ kirişi alternatifleri (TBDY 2018 Madde 7.6)

Saha Notu: Perdeli sistemlerde deprem yükünün büyük çoğunluğu perdeler üzerinden iletilir. Ülkemizde başlangıçta perde olarak tasarlanan elemanların sonradan kapı/pencere açılması nedeniyle bölünmesi kritik deprem dayanımı kaybına neden olabilir.

7. Süneklik Düzeyi Sınırlı Elemanlar (Madde 7.7–7.9)

7.1 SDS Kolon (Madde 7.7)

Tüm sütunlar için yana kaydırın →

Tablo 3: SDS Kolon (Madde 7.7)
Parametre	SDY Kolon	SDS Kolon	Kaynak
Min. Beton	C25/30	C25/30	TBDY 2018 Md. 7.2.5
Min. Çelik	B420C	B420C	TBDY 2018 Md. 7.2.5
$N_{d}$ Sınırı	$0, 40 \cdot A_{c} \cdot f_{c k}$	$0, 40 \cdot A_{c} \cdot f_{c k}$	TBDY 2018 Md. 7.7.1
Sarılma Uzunluğu	$max (1, 5 h_{ma x}, ℓ_{n} /6, 500 mm)$	$max (1, 5 h_{ma x}, ℓ_{n} /6, 500 mm)$	TBDY 2018 Md. 7.3.4.1, 7.7.4.1
Etriye Aralığı $s_{c}$	$\leq min (b_{min} /3, 150, 6 ϕ)$ , $\geq 50$ mm	$\leq min (b_{min} /3, 150, 8 ϕ)$	TBDY 2018 Md. 7.3.4.1, 7.7.4.1
Sarılma Enine Donatısı	Denk. 7.1 ( $N_{d} \leq 0, 20 A_{c} f_{c k}$ ise en az 2/3'ü)	Denk. 7.1'in en az yarısı	TBDY 2018 Md. 7.3.4.1, 7.7.4.1
Güçlü Kolon Kontrolü	Zorunlu	Zorunlu değil	TBDY 2018 Md. 7.3.5
Kapasite Kesme ( $V_{e}$ )	Zorunlu (Dnk. 7.5)	D ile arttırılmış $V_{d}$	TBDY 2018 Md. 7.7.5
135° Kanca	Zorunlu	Zorunlu	TBDY 2018 Md. 7.2.8

7.2 SDS Kiriş (Madde 7.8)

Sarılma bölgesi: $l_{s a r} \geq 2 h$ (aynı SDY)
Sarılma etriye aralığı: $s \leq min (h /4, 8 ϕ_{min}, 200 mm)$ (Madde 7.8.4; $h$ : kiriş yüksekliği)
Kesme: kapasite kesmesi $V_{e}$ hesaplanmaz; düşey yükler ve $D$ ile artırılmış deprem etkilerinden bulunan $V_{d}$ esas alınır (Madde 7.8.5)

7.3 SDS Perde (Madde 7.10)

Kritik perde yüksekliği: Denklem 7.15 geçerli
Uç bölgesi ve diğer koşullar: SDY perdeler için 7.6'daki kurallar (7.6.6, 7.6.8.2 ve 7.6.8.3 hariç), $V_{e}$ yerine $D \cdot V_{d}$ alınarak SDS perdelerde de geçerlidir (Madde 7.10)
Gövde donatısı: $ρ_{v} = ρ_{h} \geq 0, 0025$

8. Bodrum Katlar ve Temeller

Rijit bodrum perdeleri binayı her taraftan veya en az üç taraftan çevreliyor ve periyot oranı koşulu ( $T_{p, t \overset{u}{¨} m} \leq 1, 1 T_{p, \overset{u}{¨} s t}$ ) sağlanıyorsa bina tabanı bodrum perdelerinin üst kotundaki kat döşemesi seviyesinde tanımlanır (Madde 3.3.1.1); aksi hâlde bina tabanı temel üst kotudur (Madde 3.3.1.2).
Kolon sarılma bölgesindeki enine donatı temelin içinde, kolonun en küçük boyutundan az olmayan bir yükseklik boyunca devam ettirilir (Madde 7.3.4.1).
Betonarme bina temelleriyle ilgili kurallar Bölüm 16'dadır (Madde 7.1.1); temel tasarımında taşıma gücü ilkesi esas alınır (Madde 16.7.2).

Saha Notu: Temel derinliği, yerel don derinliği ve zemin koşullarına göre belirlenir; don derinliği bölgeden bölgeye değiştiğinden yerel veriler esas alınmalıdır.

Statik proje kolon çizimi 2. ve 3. kat: 40/50 cm kesit, 14Ø14 boyuna donatı, sarılma bölgesi 37Ø8/8/10/13 etriye detayı ile birlikte aks kotları — Şekil 8. Gerçek bir yapı statik projesinde 40/50 kolon donatı detayı: sarılma ve orta bölge etriye aralıkları, bindirme ekleri ve boyuna donatı düzeni

9. Döşemeler (Madde 7.11)

Döşemeler, katlardaki deprem yüklerini düşey taşıyıcı elemanlara güvenle dağıtacak rijitlik ve dayanıma sahip olmalıdır (Madde 7.11.1). A2 ve A3 düzensizliği bulunan kirişli döşemeli binalarda ve kirişsiz döşemeli binalarda deprem yüklerinin döşemeden düşey taşıyıcılara güvenle aktarıldığı hesapla gösterilir (Madde 7.11.4–7.11.5).
Zımbalama donatıları, kolon veya perde yüzeyinden itibaren döşeme kalınlığının en az dört katından az olmamak üzere, kayma gerilmesinin $f_{c t d} /2$ değerine düştüğü bölgeye kadar devam ettirilir (Madde 7.11.13).

10. Tasarım Akış Şeması

BA-033 TBDY 2018 Bölüm 7 sismik detaylandırma kesit özet — kolon/kiriş/birleşim/perde detayları ve anahtar maddeler tablosu (TBDY 2018) — **Şekil — TBDY 2018 Bölüm 7 Sismik Detay Görsel Özeti**
Dört ana eleman detayları ve Bölüm 7 anahtar maddelerinin tablosu.

11. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay: SDY Kolon Sarılma Bölgesi Uzunluğu

Veriler:

Kolon kesiti: 400 mm × 500 mm
Net serbest yükseklik: $H_{ser b es t} = 3, 20 m$

İstenen: TBDY 2018'e göre sarılma bölgesi uzunluğu $l_{c}$

Çözüm:

Adım 1 — Sarılma bölgesi uzunluğu koşulları (TBDY 2018 Madde 7.3.4.1):

l_{c} \geq max {\frac{H _{ser b es t}}{6}, 1, 5 h_{ma x}, 500 mm}

Adım 2 — Değerleri hesapla:

$H_{ser b es t} /6 = 3200/6 = 533 mm$
$1, 5 h_{ma x} = 1, 5 \times 500 = 750 mm$ (kolonun en büyük kesit boyutu 500 mm)
Sabit alt sınır: 500 mm

Adım 3 — Maksimumu al:

l_{c} \geq max {533; 750; 500} = 750 mm

Sonuç: $l_{c} \geq 750 mm$ → kolonun hem alt hem üst ucunda 750 mm sarılma bölgesi

Kontrol: $2 \times 750 = 1500 mm < H_{ser b es t} = 3200 mm$ → orta bölge için 1700 mm kalır.

Problem 2 — Orta: SDY Kolon Sarılma Bölgesi Min. Enine Donatı ( $A_{s h}$ )

Veriler:

Kolon kesiti: 500 mm × 600 mm
Beton sınıfı: C30 → $f_{c k} = 30 MPa$
Çelik sınıfı: B420C → $f_{y w k} = 420 MPa$ (Denklem 7.1 karakteristik akma dayanımıyla yazılır)
Beton örtüsü: $c = 30 mm$ (etriye dış yüzüne), Ø10 etriye, boyuna donatı Ø20
Etriye aralığı: $s = 80 mm$ (seçilecek)
Çekirdek boyutu (en dıştaki etriye eksenleri arası): $b_{k, x} = 500 - 2 \times 30 - 10 = 430 mm$ , $b_{k, y} = 530 mm$
Çekirdek alanı (etriye dışından dışına): $A_{c k} = 440 \times 540 = 237.600 mm^{2}$
$A_{c} = 500 \times 600 = 300.000 mm^{2}$
$N_{d} = 2400 kN > 0, 20 \times 300.000 \times 30 \times 1 0^{- 3} = 1800 kN$ → tam Denklem 7.1 uygulanır

İstenen: x doğrultusunda gerekli $A_{s h}$ ( $b_{k} = 430 mm$ )

Çözüm:

Adım 1 — Denklem 7.1 birinci koşul:

A_{s h} \geq 0, 30 s b_{k} (\frac{A _{c}}{A _{c k}} - 1) \frac{f _{c k}}{f _{y w k}}

= 0, 30 \times 80 \times 430 \times 0, 2626 \times 0, 0714 = 193, 5 mm^{2}

Burada $A_{c} / A_{c k} - 1 = 300 . 000/237 . 600 - 1 = 0, 2626$ ve $f_{c k} / f_{y w k} = 30/420 = 0, 0714$ .

Adım 2 — Denklem 7.1 ikinci koşul:

A_{s h} \geq 0, 075 s b_{k} \frac{f _{c k}}{f _{y w k}} = 0, 075 \times 80 \times 430 \times 0, 0714 = 184, 2 mm^{2}

Adım 3 — Belirleyici koşul: $max (193, 5; 184, 2) = 193, 5 m m^{2}$ (birinci koşul)

Adım 4 — Etriye kol sayısı ( $s = 80$ mm):

3 kol Ø10 → $3 \times 78, 5 = 235, 5 mm^{2} \geq 193, 5 mm^{2}$ ; kollar arası yatay mesafe $a \approx 430/2 = 215 mm \leq 25 ϕ_{w} = 250 mm$

Sonuç: x doğrultusunda 3 kol Ø10 (etriye + çiroz), aralık $s = 80 mm$ gerekli $A_{s h}$ 'ı sağlar.

Kontrol: $50 mm \leq s = 80 mm \leq min (500/3 = 167; 150; 6 \times 20 = 120) = 120 mm$

Problem 3 — Zor: SDY Kirişin Kapasite Kesme Kuvveti (Denklem 7.9)

Veriler:

Kiriş kesiti: $b_{w} = 300 mm$ , $h = 600 mm$ , $d = 550 mm$
Açıklık: $L = 6, 0 m$ , $l_{n} = 5, 5 m$
Beton: C25 → $f_{c k} = 25 MPa$ , $f_{c d} = 25/1, 5 = 16, 67 MPa$
Donatı: B420C → $f_{y d} = 365 MPa$
Bina: DTS = 1 (mesnet alt donatısı aynı mesnetteki üst donatının en az %50'si olmalı — Madde 7.4.2.3)
Sol uç üst donatı: 3Ø20 + 2Ø16 → $A_{s, \overset{u}{¨} s t} = 3 \times 314 + 2 \times 201 = 1344 mm^{2}$
Sol uç alt donatı: 4Ø16 → $A_{s, a l t} = 804 mm^{2}$ ( $804/1344 = 0, 60 \geq 0, 50$ )
Sağ uç üst donatı: 3Ø20 → $A_{s, \overset{u}{¨} s t, s a \overset{g}{˘}} = 942 mm^{2}$
Sağ uç alt donatı: 4Ø16 → $A_{s, a l t, s a \overset{g}{˘}} = 804 mm^{2}$
Düşey yük (G + Q): $w = 35 kN/m$

İstenen: TBDY 2018 Denklem 7.9'a göre tasarım kesme kuvveti $V_{e}$ (sol uç)

Çözüm:

Adım 1 — Kiriş uçlarının taşıma gücü momentleri $M_{r}$ (TS 500 eşdeğer dikdörtgen gerilme bloğu, basınç donatısı ihmal):

Sol uç, negatif moment (üst donatı çekmede):

M_{r i}^{-} = A_{s, \overset{u}{¨} s t} \cdot f_{y d} \cdot (d - \frac{A _{s, \overset{u}{¨} s t} f _{y d}}{1 , 7 f _{c d} b _{w}}) = 1344 \times 365 \times (550 - \frac{1344 \times 365}{1 , 7 \times 16 , 67 \times 300})

= 490.560 \times (550 - 57, 7) = 490.560 \times 492, 3 = 241, 5 kN \cdot m

Pozitif moment (alt donatı çekmede, iki uçta aynı):

M_{r}^{+} = 804 \times 365 \times (550 - \frac{804 \times 365}{8501}) = 293.460 \times (550 - 34, 5) = 151, 3 kN \cdot m

Sağ uç, negatif moment:

M_{r j}^{-} = 942 \times 365 \times (550 - \frac{942 \times 365}{8501}) = 343.830 \times (550 - 40, 4) = 175, 2 kN \cdot m

Adım 2 — Moment kapasiteleri (Madde 7.4.5.1: $M_{p} \approx 1, 4 M_{r}$ ):

Deprem soldan sağa (sol uç negatif, sağ uç pozitif moment):

M_{p i} + M_{p j} = 1, 4 \times (241, 5 + 151, 3) = 1, 4 \times 392, 8 = 549, 9 kN \cdot m

Deprem sağdan sola (sol uç pozitif, sağ uç negatif): $1, 4 \times (151, 3 + 175, 2) = 457, 1 kN \cdot m$ → birinci durum belirleyici.

Adım 3 — Düşey yüklerden basit kiriş kesme kuvveti:

V_{d y} = \frac{w \cdot l _{n}}{2} = \frac{35 \times 5 , 5}{2} = 96, 25 kN

Adım 4 — Kapasite kesme kuvveti (Denklem 7.9, sol uç):

V_{e} = V_{d y} + \frac{M _{p i} + M _{p j}}{l _{n}} = 96, 25 + \frac{549 , 9}{5 , 5} = 96, 25 + 99, 98 = 196, 2 kN

Adım 5 — Kesme sınırı kontrolü (Denklem 7.10):

0, 85 b_{w} d f_{c k} = 0, 85 \times 300 \times 550 \times 25 = 701.250 N = 701, 3 kN > 196, 2 kN

Adım 6 — Gerekli etriye: depremden gelen kesme (99,98 kN) toplam kesmenin yarısından büyük olduğundan sarılma bölgesinde $V_{c} = 0$ alınır (Madde 7.4.5.3):

\frac{A _{s w}}{s} = \frac{V _{e}}{f _{y w d} \cdot d} = \frac{196 . 200}{365 \times 550} = 0, 977 mm^{2} / mm

2 kollu Ø10 etriye → $A_{s w} = 2 \times 78, 5 = 157 mm^{2}$ → $s \leq 157/0, 977 = 161 mm$

Sarılma bölgesi sınırları (Madde 7.4.4): $s \leq min (d /4 = 137, 5; 8 ϕ_{min} = 8 \times 16 = 128; 150) = 128 mm$ → $s = 125 mm$ seçilir.

Sonuç: Sol uçta $V_{e} = 196, 2 kN$ ; sarılma bölgesinde 2 kollu Ø10/125 mm etriye yeterlidir (sarılma bölgesi aralık sınırı belirleyici).

Kontrol: $s = 125 mm \leq 128 mm$ (en küçük boyuna donatı Ø16 için 8φ) ve $157/125 = 1, 256 \geq 0, 977 mm^{2} / mm$

Sık Yapılan Hatalar

90° kancalı etriye kullanımı: Özel deprem etriyelerinin her iki ucunda 135° kanca zorunludur (TBDY 2018 Madde 7.2.8.1); kolon, birleşim, perde uç bölgesi ve kiriş sarılma bölgelerinde 90° kancalı etriye kullanılamaz. Sahada bu kural sıklıkla ihlal edilmektedir.
Kapasite kesme kuvveti hesabı yapılmaması: SDY kolonlarda Denklem 7.5, kirişlerde Denklem 7.9 ile bulunan $V_{e}$ esas alınır; düşey yüklerle birlikte $D$ ile artırılmış deprem kesmesi daha büyükse o kullanılır (Madde 7.3.7.1, 7.4.5.1). Otomatik programlarda bu ayar ayrıca kontrol edilmelidir.
Kısa kolon tespitinin atlanması: Dolgu duvarların kolon boyunun bir kısmını kısıtladığı durumlarda kısa kolon mekanizması aktive olabilir.
Güçlü kolon kontrolünün atlanması: Denklem 7.3 her düğüm noktasında, her deprem doğrultusu ve depremin iki yönü için ayrı ayrı uygulanır (Madde 7.3.5.2); sağlanamayan düğümler için Madde 7.3.6'daki $α_{i}$ koşulu kontrol edilir.
C25 altında beton kullanımı: TBDY 2018 Madde 7.2.5.1'e göre tüm betonarme binalarda C25'ten düşük dayanımlı beton kullanılamaz.
Bindirme ekini yanlış bölgeye koymak: Bindirmeli ekler kolon serbest yüksekliğinin orta üçte birinde yapılmalıdır; alt veya üst uçlara yakın yapılması sarılma bölgesiyle örtüşür.
Perde uç bölgesi hesabını atlamak: $H_{w} / ℓ_{w} > 2, 0$ olan perdelerde planda her iki uçta perde uç bölgeleri oluşturulur (Madde 7.6.2.1); unutulması yetersiz sünekliğe yol açar.

Kaynaklar

TBDY 2018, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Resmi Gazete 18.03.2018, Bölüm 7 tam metin.
TS 500:2000, Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, TSE, Ankara.
Topçu, A., Betonarme I Ders Notları, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, 2026.
Gündoğay, A., Aksakal, A.K., "Betonarme Kolon Eğrilik Sünekliğinin 2007 ve 2018 Deprem Yönetmeliklerine Göre İncelenmesi", EJOSAT Özel Sayı 34, s. 202–210, 2022.
ideCAD Bilgi Bankası, "Kolon Enine Donatı Kontrolleri", "Kesme Kuvveti Etkisi TS 500".
Toros Üniversitesi Ders Notları, Betonarme 2 — Perdeler (Madde 7.6).

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Kapsam (Madde 7.1)
Genel Kurallar (Madde 7.2)
Süneklik Düzeyi Yüksek Kolonlar (Madde 7.3)
Süneklik Düzeyi Yüksek Kirişler (Madde 7.4)
Kolon-Kiriş Birleşim Bölgeleri (Madde 7.5)
Süneklik Düzeyi Yüksek Perdeler (Madde 7.6)
Süneklik Düzeyi Sınırlı Elemanlar (Madde 7.7–7.9)
Bodrum Katlar ve Temeller
Döşemeler (Madde 7.11)
Tasarım Akış Şeması
Örnek Problemler
Sık Yapılan Hatalar
Kaynaklar

Özet

1. Kapsam (Madde 7.1)

TBDY 2018 Bölüm 7, yerinde dökme (monolitik) betonarme bina taşıyıcı sistemlerine uygulanır; prefabrik sistemler Bölüm 8'e tabidir.

Tüm elemanlar için TS 500:2000 temel kuralları geçerlidir; TBDY 2018 yalnızca farklı veya ek koşulları düzenler (TBDY 2018 Madde 7.2.2).
Taşıyıcı sistem türleri, R ve D katsayıları ve izin verilen BYS aralıkları Tablo 4.1'de verilir; DTS = 1a, 2a, 3a ve 4a binalarda süneklik düzeyi sınırlı sistemler kullanılamaz; deprem etkilerinin tamamının SDS çerçevelerle karşılandığı sistemler (A31) yalnız DTS = 3 ve DTS = 4 binalarda kullanılabilir (Madde 4.3.4.1, 4.3.4.3).
Türkiye Bağlamı: TBDY 2018 il bazlı 'deprem bölgesi' kullanmaz: DTS, DD-2 düzeyindeki kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı S_DS ve bina kullanım sınıfına göre Tablo 3.2'den belirlenir (BKS = 2 ve 3 için S_DS ≥ 0,75 ise DTS = 1). Aynı şehirde bile parselin koordinatına ve yerel zemin sınıfına göre DTS değişebilir; bu nedenle sistem seçimi her proje için ayrıca yapılır.