Derin Kazı İksa: Fore Kazık Perde ve Diyafram Duvar

1. İksa Sistemi Tanımı ve Genel Sınıflandırma

İksa sistemi, derin kazı çalışmalarında kazı kenar yüzeylerini desteklemek amacıyla uygulanan, komşu yapıları, üçüncü şahısları ve çalışma personelini korumaya yönelik geçici veya kalıcı destek yapısıdır (Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik — KDYY, 18 Aralık 2022 tarih ve 32047 sayılı Resmi Gazete).

Yönetmelik; tüm planlı ve plansız alanlarda her tür yapının temel ve/veya bodrum katları için yapılacak kazılarda, statik ve deprem yükleri altında kazı destek yapılarının tasarım, projelendirme ve uygulama kurallarını belirler (Madde 1). Bina ve bina türü yapıların kazılarında Yönetmeliğin ekindeki Kazı Destek Yapıları Tasarım ve Uygulama Esasları uygulanır (Madde 4); bu yazıda kısaca “Esaslar” denir. Yönetmelik 18 Aralık 2022'de yayımlanmış ve yayımından bir yıl sonra yürürlüğe girmiştir (Madde 5). Esaslar, 16 Temmuz 2026 tarihli ve 33311 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle yenilenmiştir. Şevli kazılar ile resmî kurumlarca belirlenmiş heyelan bölgelerindeki kazılar Yönetmeliğin kapsamı dışındadır (Madde 2).

Dikkat: Kentsel alanlarda yaşanan iksa göçmelerinde yetersiz zemin araştırması, projelendirme ve denetim eksikliği sık görülen nedenler arasındadır. Esaslar'da kazı destek sisteminin seçimi Geoteknik Sorumlu'nun tercih ve sorumluluğundadır (Madde 1.5.5). Geoteknik Sorumlu; kazı destek yapısı gibi konularda geoteknik proje tasarım raporu ve geoteknik proje hazırlayan, fenni mesul/kontrol/denetleme hizmetlerini yürüten inşaat mühendisidir. Kategoriye göre önerilen deneyim ölçütleri Esaslar EK-2B'de verilir: Kategori-1 için 3 yıldan fazla, Kategori-2 için 5 yıldan fazla, Kategori-3 için 10 yıldan fazla iş deneyimi; Kategori-2 ve 3'te ayrıca geoteknik alanında yüksek lisans veya doktora.

1.1 İksa Sistemi Seçim Kriterleri

Saha Notu (Türkiye): İstanbul, Ankara, İzmir gibi metropollerde zemin koşulları büyük ölçüde değişkenlik göstermektedir. İstanbul'da Avrupa Yakası'nda yaygın olan kiltaşı–kumtaşı–silttaşı ardalanmalı "grovak" birim fore kazık perde tasarımına olanak tanırken; Anadolu Yakası'nda ve Marmara kıyısında alüvyon–dolgu tabakası ile yüksek yeraltı suyu iksa sistem seçimini kısıtlamaktadır. Ankara'da yaygın kil zeminlerde diyafram duvar çözümü, İzmir sahillerinde ise su geçirimsiz sistemler zorunlu olmaktadır.

1.2 İksa Sistemi Türleri

1.3 Kazı Destek Yapısı Kategorileri (Esaslar Tablo 1.1)

Esaslar, kazı destek yapılarını taşıdıkları risk ile projelendirme ve uygulama zorluğuna göre üç kategoriye ayırır (Madde 1.4.11). Bir yapının bir kategoriye girmesi için o kategorinin tüm ölçütlerini sağlaması gerekir; ölçütlerden biri sağlanmazsa bir üst kategori seçilir (Madde 1.4.11.3).

Kategori-1'e girmeyen tüm kalıcı kazı destek yapıları Kategori-3 sayılır. Önemli yapıların (Esaslar Tablo 2.5) etkileşim alanında kalan kazılar da Kategori-3 alınır (Madde 1.4.11.4).

Saha Notu (Türkiye): Esaslar'a göre geoteknik arazi karakterizasyonunun kapsamı, sondajlardan önce Geoteknik Sorumlu, Zemin ve Temel Etüt Raporu hazırlayan ve varsa Geoteknik Danışman tarafından birlikte belirlenir (Madde 2.11). Araştırma noktaları her cephede en çok 30 m aralıkla seçilir; zemin koşulları ve yeraltı suyu seviyesi üniform değilse sondajlar arası mesafe 20 m'yi geçmez. Kazı destek hattındaki sondajlar, destek elemanının ulaşacağı derinliğin en az 5 m altına veya kazı tabanından itibaren en az 0,5H daha derine (hangisi büyükse) iner.

2. Fore Kazık Perde

2.1 Tanım ve Konfigürasyonlar

Fore kazık perde, zemine sondaj/kazı ile açılan deliklerden oluşturulan, donatılı veya donatısız beton kazıkların perde teşkil edecek şekilde dizilmesiyle elde edilen iksa sistemidir. Türkiye'de uygulanan fore kazık standartları TS 3168 EN 1536:2001 (Özel Jeoteknik Uygulamalar — Delme Kazıklar — Yerinde Dökme Betonarme Kazıklar) kapsamında düzenlenmektedir.

2.2 Kesişen Fore Kazık Sızdırmazlık Prensibi

Kazıklar arası örtüşme (overlap):

$$a=r_1+r_2-s$$

Burada $r_1,r_2$ kazık yarıçapları ve $s$ eksen aralığıdır. Esaslar'a göre kesişme miktarı tipik olarak 15–20 cm'dir; projedeki kesişme, kullanılan ekipmanla sağlanabilecek düşeylik toleransı hesaba katılarak kazık boyunca hiçbir yerde 15 cm'in altına düşmeyecek şekilde seçilir (Tablo 1.3, not 1).

Geçirimsiz uzunluk:

$$l_{gecirimsiz}=2\sqrt{r^2-(s/2{)}^2}$$

Esaslar Tablo 1.2'de düşeylik toleransı, kesişen kazıklı destek yapılarında tipik 1/75, en iyi 1/100 (donatısız kazıklar SBK/CFA ile) veya 1/125 (tüm kazıklar forajla) olarak verilir. Belirli bir derinlikteki toplam yatay sapma, düşeylik toleransı ile derinliğin çarpımına plandaki başlangıç sapmasının eklenmesiyle bulunur; başlangıç sapmasını azaltmak için kesişen kazıklı duvarlarda kılavuz duvar zorunludur (Tablo 1.3, not 4). Örneğin 15 m derinlikte 1/100 tolerans, yalnız eğimden 150 mm sapma demektir; bu da 15 cm'lik en az kesişme payını tek başına tüketebilir. En iyi toleransa göre hazırlanan projelerde bu toleransın aşılmadığı, uygulama sırasında aletsel ölçümlerle gösterilir (not 3).

Saha Notu (Türkiye): Eski dolgu ve karışık zemin profillerinde (ör. İstanbul tarihi yarımadası) kesişen fore kazıkların düşeyliğini korumak güçleşir. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, kazıya başlamadan önce yer altı kabloları, gaz boruları, su, kanalizasyon ve diğer dağıtım sistemlerinin yerlerinin belirlenmesini ister (Ek-4, madde 62). Esaslar da yüklenicinin imalat alanındaki altyapı/üstyapı tesisleri hakkında bilgi sahibi olmasını ve imalata başlamadan önce Yapı Durum Tespiti Teknik Raporu'nu Geoteknik Sorumlu'dan temin etmesini ister (Madde 5.7).

2.3 Fore Kazık Tasarım Parametreleri

Tipik boyutlar (uygulamada yaygın değerler):

• Çap: $\varphi =600$–$1200$ mm (Türkiye'de en yaygın: 800 ve 1000 mm)
• Eksen aralığı (teğet): $s=d+50$ mm
• Eksen aralığı (kesişen): $s=d-a$ ($a$ tipik olarak $150$–$200$ mm; Esaslar Tablo 1.3)
• Derinlik: $L_{toplam}=L_{kazi}+L_{gomme}$

Gömme derinliği ($L_{gomme}$) belirleme:

Gömme derinliği, pasif direncin yeterliliğini sağlamalıdır. Esaslar'a göre konsol sistemlerin tasarımında klasik limit denge analizleri yeterlidir; ancak yakın çevrede yapı varsa deformasyon analizleriyle kazının etkileri irdelenir (Madde 3.5.1). Kategori-2 ve Kategori-3'e giren konsol sistemlerde tüm ULS durumları ve SLS için kontrol yapılır (Madde 3.5.2.3).

Gömme derinliği sabit bir $L_{gomme}/H_{kazi}$ oranıyla değil, TY2 kısmi katsayılarıyla yapılan limit denge hesabıyla bulunur; kumda konsol perde için bu hesap çoğu zaman kazı derinliğine yakın ya da ondan büyük gömme boyu verir (bkz. Problem 2).

Analitik belirleme için denge yöntemi (Classical earth pressure method) veya Blum yöntemi kullanılır.

Dikkat: Kum-çakıl alüvyon zeminde kazı yaparken araç trafiği ve inşaat makinelerinden gelen yükler sürşarj olarak hesaba katılmalıdır. Esaslar, sürşarj yüklerinin (depolama alanları, şantiye binaları, vinç/araç yükleri) ve trafik yüklerinin geoteknik tasarımda hesaba dahil edilmesini ister (Madde 2.6.2.1). Bu yazıdaki örneklerde kullanılan $q=10$ kPa öğretici bir en düşük kabuldür; gerçek değer şantiye düzenine ve komşu yol yüklerine göre projede belirlenir.

2.4 Eğilme Momenti Tasarımı

Kazık perdesi, yatay zemin basıncı ve su basıncına maruz kalan düşey konsol veya destekli eleman gibi tasarlanır.

Rankine aktif toprak basıncı (klasik Rankine kuramı):

$${\sigma }_a(z)=K_a\cdot \gamma \cdot z+K_a\cdot q-2c\sqrt{K_a}$$

Pasif direnç:

$${\sigma }_p(z)=K_p\cdot {\gamma }^{\prime }\cdot z+2c\sqrt{K_p}$$

Toprak basıncı katsayıları:

$$K_a={\tan }^2\left(45°-\frac{\varphi }{2}\right),K_p={\tan }^2\left(45°+\frac{\varphi }{2}\right)$$

Tasarım moment kapasitesi (TS EN 1997-1:2012 ve TS EN 1992-1-1:2006):

$$M_d\le M_{Rd}={\varphi }_M\cdot M_n$$

2.5 Kesme ve Burulma

Fore kazık perdelerde kesme hesabı TS 500:2000 Madde 8.1 ve TS EN 1992-1-1:2006 kapsamında yapılır.

Beton kesme kapasitesi (TS EN 1992-1-1:2006 Madde 6.2.2):

$$V_{Rd,c}=\left[C_{Rd,c}\cdot k\cdot (100{\rho }_l{f}_{ck}{)}^{1/3}+k_1{\sigma }_{cp}\right]b_{w}d$$

Burada:

• $C_{Rd,c}=0.18/{\gamma }_c=0.18/1.5=0.12$
• $k=1+\sqrt{200/d}\le 2.0$ ($d$ mm cinsinden)
• ${\rho }_l=A_{sl}/(b_w\cdot d)\le 0.02$

Alt sınır: $V_{Rd,c}\ge (v_{min}+k_1{\sigma }_{cp})b_{w}d$; TS EN 1992-1-1'in önerdiği değerle $v_{min}=0.035k^{3/2}{f}_{ck}^{1/2}$ (MPa) alınır, ulusal ek farklı değer verebilir.

TS 500:2000 Madde 8.1.4'e göre kesme güvenliği:

$$V_d\le V_r=V_c+V_w$$

Beton katkısı $V_c=0.8V_{cr}$; eğik çatlama dayanımı $V_{cr}=0.65f_{ctd}{b}_{w}d(1+\gamma N_d/A_c)$, eksenel basınçta $\gamma =0.07$ (TS 500:2000 Denklem 8.1 ve 8.4). Etriye katkısı $V_w=(A_{sw}/s)\cdot f_{ywd}\cdot d$ (Denklem 8.5).

Dikkat: Esaslar'a göre betonarme kazı destek yapı ve elemanlarında C25'ten düşük dayanımlı beton kullanılamaz (Madde 4.3). Yeraltı suyu altında kalan kazık kesimlerinde çevresel etki sınıfı (kimyasal etki varsa XA sınıfları) ve beton örtüsü, zemin ve yeraltı suyu kimyasına ve yapının geçici ya da kalıcı oluşuna göre TS EN 206 ve proje şartnamesiyle belirlenir.

3. Diyafram Duvar (Slurry Wall)

3.1 Tanım ve Yapım Yöntemi

Diyafram duvar, bentonit veya polimer süspansiyon desteğinde açılan hendeklere yerleştirilen donatı kafesleriyle tremie beton dökümü ile oluşturulan yerinde dökme beton duvardır. Türkiye'de özellikle İstanbul ve Ankara metro projeleri, büyük AVM ile ofis kuleleri bodrum katlarında diyafram duvar tercih edilmektedir.

Yapım sırası (Esaslar Madde 4.2, diyafram duvar uygulamaları):

1. Kılavuz duvar (guide wall) inşası — hendek konumlandırma ve üst zemin stabilitesi
2. Hendek kazısı (freze veya mekanik grip ile)
3. Bentonit süspansiyonu ile hendek stabilizasyonu
4. Bitiş elemanı (stop end) yerleştirmesi
5. Donatı kafesi yerleştirme (vinçle)
6. Tremie boruyla beton dökümü (alt-üst)
7. Stop end çekimi ve komşu panel inşası

3.2 Tasarım Parametreleri

Tipik panel boyutları (uygulamada yaygın aralıklar):

• Genişlik: $w=0.6$–$1.2$ m
• Panel uzunluğu: $l=2.5$–$7.0$ m
• Derinlik: $H_{duvar}=10$–$100$ m (teknoloji sınırı)

Saha Notu (Türkiye): Düşük kaliteli ya da kum oranı yüksek bentonitle yapılan uygulamalarda hendek stabilitesi tehlikeye girebilir. Esaslar'a göre bentonitin cinsini ve kimyasal özelliklerini gösteren sertifika imalattan önce kontrol edilir; bulamacın viskozitesi ve yoğunluğu hendek içinde sürekli kontrol altında tutulur ve Marsh hunisi, çamur terazisi, pH çubukları, kum ölçme kiti ile filtre presi sahada hazır bulundurulur (Madde 4.2). Beton dökümüne, kirli bentonit temiz bentonitle yer değiştirdikten sonra kuyu dibinden alınan numunenin test sonuçları olumlu çıkınca başlanır; her panel için bentonit değerlerini de içeren bir fiş tutulur. Taze bentonit bulamaç tanklarında bekletilir ve ara ara karıştırılarak hidratasyonunun tamamlanması sağlanır.

3.3 Diyafram Duvar Stabilite Kontrolü

Bentonit destekli hendek stabilitesi (Schneebeli, 1964; basitleştirilmiş öğretici ifade):

$$FS=\frac{{\gamma }_{bentonit}\cdot H-{\gamma }_w\cdot h_w}{\frac{1}{2}({\gamma }_{zemin}-{\gamma }_{bentonit})\cdot K_a\cdot H}\ge 1.1$$

Esaslar Tablo 4.1'e göre taze karıştırılmış bulamacın yoğunluğu 1.10 g/ml'nin, beton yerleştirilmeden önce hendekteki karışımın yoğunluğu 1.15 g/ml'nin altında olmalıdır; hesapta ${\gamma }_{bentonit}$ bu aralıkta seçilir. Kısa süreli hendek aşamasında deprem etkisinin ayrıca incelenip incelenmeyeceği proje özelinde değerlendirilir.

Dikkat: Esaslar Tablo 2.6'da geçici destek sistemlerinden Kategori-1 ve H < 15 m olan Kategori-2 yapılar için deprem düzeyi öngörülmemiştir; H ≥ 15 m olan Kategori-2 ve Kategori-3 geçici sistemlerde DD-4, kalıcı sistemlerde normal yapılar için DD-2, önemli yapılar için DD-1 kullanılır. Statik-eşdeğer hesapta yatay ivme katsayısı $k_h=0.4S_{DS}/r$ ile bulunur; $r$ destek yapısının tipine ve izin verilen yer değiştirmeye göre 1.0–2.0 arasındadır (Madde 2.14.3.5, Tablo 2.8).

3.4 Statik Hesap

Tasarım yüklemeleri:

$$E_{aktif}=K_a\gamma H^2/2+q{K}_{a}H$$

Su basıncı (hidrostatik):

$$u={\gamma }_w\cdot h_w$$

Tasarım iç kuvvetleri elastik zemin reaksiyonlu kiriş analizi (Winkler yay modeli) veya sonlu elemanlar yöntemi (Plaxis, ZSoil, GEO5) ile belirlenir.

Yay sabiti (zemin reaksiyon katsayısı):

$$k_s=\frac{E_s}{B(1-{\nu }^2)}\cdot \frac{1}{I_w}$$

Zemin modülü $E_s$ değerleri Türkiye'deki yaygın zeminler için:

• Yumuşak kil: $E_s=1$–$5$ MPa
• Sert kil: $E_s=5$–$15$ MPa
• Kum (orta sıkı): $E_s=10$–$30$ MPa
• Çakıl: $E_s=30$–$100$ MPa

4. Ankraj ve Strut Sistemleri

4.1 Zemin Ankrajı (Ground Anchor / Tieback)

Zemin ankrajı, iksa perdesini kazı dışındaki taşıyıcı zeminden tutarak yatay destek sağlayan ön germeli elemandır. Bina kazılarında ankrajlı sistemler Esaslar Madde 3.2'ye göre tasarlanır; ankraj testleri, Geoteknik Sorumlu aksini seçmedikçe TS EN 1537'de tanımlanan üç yöntemden birincisiyle yapılır (Madde 3.2.4). PTI DC80.3-17 gibi yabancı kılavuzlar tamamlayıcı kaynak olarak kullanılabilir.

Bileşenler:

• Tendon: yüksek mukavemetli çelik halat (strand, ASTM A416 / TS EN 10138) veya çubuk
• Serbest boy (free length): öngermeli ankrajlarda halatlı tipte en az 4.5 m, çubuk (bar) tipte en az 3.0 m (Esaslar Madde 3.2.2.2); analizde bulunan serbest boy, olası kayma düzleminden itibaren kazı derinliğinin 1/5'i ile 2.0 m'den büyük olanı kadar uzatılır
• Kök (pekiştirme) boyu (bond length): araştırma testleriyle kanıtlanmadıkça zeminde en az 8.0 m, kayada en az 6.0 m (Esaslar Madde 3.2.2.3)
• Ankraj başlığı + kilit sistemi
• Korozyon koruması: PTI Sınıf 1 (kalıcı) veya Sınıf 2 (geçici ≤ 18 ay)

Pekiştirme boyu gerilme kapasitesi:

Kaya veya sert zeminde:

$$T_{ult}=\pi \cdot d_b\cdot L_b\cdot f_{bu}$$

Yumuşak/orta zemin (kil) için:

$$T_{ult}=\pi \cdot d_b\cdot L_b\cdot \alpha \cdot c_u$$

Burada $d_b$ delgi çapı, $L_b$ pekiştirme boyu ve $f_{bu}$ birim bağlanma direncidir.

Güvenlik sayısı: Esaslar Tablo 3.1–3.3'teki nihai çeper sürtünmesi değerlerinden karakteristik değer elde edilirken güvenlik sayısı $\xi$ = 2.5–4.0 arasında seçilir; araştırma testi yapılmışsa 2.0'ye kadar düşürülebilir, hiçbir durumda 2.0'den az olamaz (Madde 3.2.2.3). Tablo 7'deki $f_{bu}$ aralıkları öğretici ön tasarım değerleridir.

Saha Notu (Türkiye): Esaslar'a göre kabul testleri her ankrajın tasarım ölçütlerini sağladığını göstermek için tüm ankrajlarda yapılır; ispat yükü geçici ankrajlarda tasarım yükünün en az 1.25 katı, kalıcı ankrajlarda en az 1.33 katıdır (Madde 3.2.4.3). Uygunluk testleri her cephede en az bir ve toplam ankrajların en az %2'sinde yapılır; ispat yükü geçici ankrajlarda 1.33, kalıcı ankrajlarda 1.50 katıdır (Madde 3.2.4.2). Kalıcı ankraj kullanılan tüm projelerde araştırma testi zorunludur (Madde 3.2.4.1). Başarılı kabul testinden sonra ankraj kilitleme yükü $P_0$'a gerilip kilitlenir.

4.2 Strut (İç Destek) Sistemi

Çelik veya beton kolon/kiriş sistemleriyle kazı içinden yatay destek sağlanır. Sıkışık kentsel alanlarda, ankraj uygulanamayan durumlarda kullanılır. Özellikle İstanbul tarihi yarımadası ve Boğaziçi bölgesinde parsel sınırları dışında ankraj uygulanamadığından strut kaçınılmaz olmaktadır.

Strut tasarımı:

$$N_{strut}=T_{yatay}\cdot S_{yatay}$$

TS EN 1993-1-1:2005 veya TS 648'e göre basınç-eğilme etkileşim kontrolü:

$$\frac{N_{Ed}}{N_{Rd}}+k_{yy}\frac{M_{y,Ed}}{M_{y,Rd}}\le 1.0$$

4.3 Kuşak Kirişi (Waler Beam)

Ankraj veya strut kuvvetini perde boyunca dağıtan yatay kiriş elemanıdır. TS EN 1993-1-1 kapsamında çelik, TS 500:2000 kapsamında betonarme olarak tasarlanabilir. Türkiye uygulamalarında HEA/HEB ve IPE profilli çelik waler yaygın kullanılmaktadır.

Saha Notu (Türkiye): Waler montajında kazık perdesiyle temasın sürekli olması gerekir; boşluk kalan bölgeler grout ile doldurulmazsa kazıktan walere kuvvet aktarımı yetersiz kalır. Esaslar, donmayı da içeren ısıl etkilerin geoteknik tasarımda hesaba katılmasını ister (Madde 2.6.2.1); soğuk bölgelerde uzun süre açık kalan kazılarda çelik strut ve walerlerde sıcaklık değişiminin eksenel kuvvete etkisi ayrıca değerlendirilir.

5. Deformasyon Kontrolü

5.1 İzin Verilen Deformasyonlar

Esaslar'a göre destek yapısındaki sınır deplasman, kazı derinliği H'nin makul bir oranı olarak belirlenir ve geoteknik proje raporunun tasarım esaslarında verilir (Madde 2.12.2). Sistem türüne göre yanal deplasman üst limitleri şunlardır:

Dikkat: Bu değerler yalnız üst limittir. Arkadaki yapıların hasarsız tolere edebileceği deplasmanlar ayrıca belirlenir ve limitler buna göre düşürülür (Madde 2.12.11). Komşu yapılardaki dönme, statik yüklemede 1/500, deprem durumunda 1/250 değerini aşmamalıdır; önemli yapılarda Geoteknik Sorumlu daha güvenli ölçüt belirler (Madde 2.12.5). Tarihi kent dokusundaki kagir ve zayıf betonarme yapıların yakınında bu nedenle çoğu zaman tablodakinden daha küçük sınırlar gerekir.

5.2 Taban Kabarması (Heave) Kontrolü

Esaslar, kohezyonlu zeminlerde yapılan derin kazılarda taban kabarmasına karşı kazı tabanında stabilite problemi olmadığının hesap raporunda gösterilmesini ister (Madde 3.2.2.6). Klasik yöntemlerden Terzaghi yöntemi (derin kazı, kil zemin; Terzaghi 1943):

$$F{S}_{heave}=\frac{5.7\cdot c_u}{\gamma H+q-\frac{c_u\cdot H}{B}}\ge 1.5$$

Bjerrum ve Eide (1956) yöntemi:

$$F{S}_{heave}=N_c\cdot c_u/(\gamma H+q)\ge 1.5$$

Burada $N_c$ taşıma gücü katsayısı olup kazı geometrisine ($H/B$) bağlıdır; genellikle $N_c=5.14$–$7.5$ aralığında değer alır.

6. İzleme (Monitoring)

6.1 İnklinometre

İksa perdesinin yatay deplasman profili, kazı derinliğine bağlı olarak izlenir. İnklinometre boruları düşey elemanların içine ya da arkasına yerleştirilir; eğim, cihaz tipine göre düşeyde 50 cm veya 100 cm aralıkla ölçülür (Esaslar Madde 1.4.10.1). Kuyu derinliği düşey destek elemanının alt kotundan en az 3.0 m daha derin olur (Madde 4.4). Arkada izlenmesi gereken bina veya altyapı varsa aynı cephedeki iki inklinometre arasındaki mesafe 15–30 m seçilir; 60 m'den uzun cephelerde en az 3 kuyu açılır, özel bir neden yoksa her cephenin ortasında en az 1 inklinometre kuyusu bulunur.

Alarm seviyeleri: Her kazı kademesinde ölçülen yatay deplasman, o kademe için hesaplanan tasarım deplasmanı ve Madde 2.12'deki üst limitlerle karşılaştırılır; bunlardan birinin aşılması Esaslar'da problem ölçütüdür (Madde 2.12.6, 4.7.1). Bakanlığın KDYY Tasarım El Kitabı'ndaki (2023) örnekte, özel deplasman kriteri konmamış geçici ankrajlı bir kazıda kırmızı alarm limit deplasmana ($0.003H$) göre, sarı alarm ise kırmızı alarm değerinin %70–80'i olarak tanımlanmıştır (Bölüm 8.3). Ölçülen deplasman limitleri aşarsa kazı durdurulur ve acil tedbirle deplasmanın sönümlenmesi sağlanır (Esaslar Madde 4.5).

Saha Notu (Türkiye): Esaslar'a göre, Geoteknik Sorumlu özel bir neden belirtmedikçe inklinometre ve yük hücresi okumaları en geç haftada bir veya her kademe kazısı sonrasında yapılır ve sonuçlar ölçümden en geç bir gün sonra raporlanır (Madde 4.4). Düşey elemanlar ve varsa başlık kirişi tamamlanmadan ve inklinometre sıfır okuması alınmadan hafriyata başlanmaz (Madde 4.6). Hassas çevre koşullarında otomatik veri kayıt (gerçek zamanlı izleme) sistemleri ölçüm aralığını kısaltır.

6.2 Diğer İzleme Araçları

7. Top-Down (Yukarıdan Aşağıya) Yapım Yöntemi

Diyafram duvarlarla mümkün olan özel yapım yönteminde:

1. Diyafram duvar inşa edilir.
2. Çatı/döşeme dökülür (zemin seviyesinde).
3. Döşeme destekleyici strut görevini üstlenir.
4. Kazı bir sonraki kata iner.
5. İşlem bodrum en alt katına kadar tekrarlanır.

Avantaj: Döşemeler hem strut hem de kalıcı yapı elemanı olarak çift işlev görür; şehir merkezlerinde alan tasarrufu sağlar. Dezavantaj: Sınırlı alan, yetersiz havalandırma ve ışıklandırma koşullarında çalışma güçlüğü.

Saha Notu (Türkiye): Top-down yöntem Türkiye'de metro istasyonlarında ve sıkışık kent merkezlerindeki derin bodrumlarda kullanılır; döşemeler kazı sırasında rijit yatay destek sağladığından komşu yapılardaki deplasmanları sınırlamaya yardım eder. Döşemeler hem geçici destek hem kalıcı yapı elemanı olduğu için düşey taşıyıcı–döşeme bağlantıları her kazı kademesindeki yüklere göre ayrıntılı projelendirilir.

8. İksa Sistemi Seçim Akış Diyagramı

9. Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları ve Mevzuat

9.1 Deprem Parametreleri (TBDY 2018)

Kazı destek yapılarında deprem etkisi Esaslar Madde 2.14'e göre dikkate alınır: destek sisteminin geçici ya da kalıcı olması dikkate alınacak deprem düzeyini belirler ve tasarım yöntemi için Tablo 2.6 izlenir (Madde 2.14.3.1, 2.14.3.3). Tasarım spektrumu TBDY 2018 Bölüm 2'deki gibi harita spektral ivme katsayıları ve yerel zemin etki katsayılarıyla tanımlanır (Madde 2.14.2.1); Tablo 11'deki aralıklar yalnız ön fikir vermek içindir; parsele özgü $S_{DS}$ Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan alınır.

Statik-eşdeğer yöntemde yatay deprem katsayısı $k_h=0.4S_{DS}/r$ bağıntısıyla hesaplanır; $r$, 120 $S_{DS}$ mm'ye kadar yer değiştirmesine izin verilen konsol kazıklı ve zemin çivili sistemlerde 2.0, 80 $S_{DS}$ mm'ye kadar izin verilen konsol kazıklı, zemin çivili sistemler ve ankrajlı duvarlarda 1.5, içten destekli ve yer değiştirmesine izin verilmeyen duvarlarda 1.0 alınır (Esaslar Madde 2.14.3.5, Tablo 2.8); TBDY 2018 Madde 16.12.2.1 dayanma yapıları için aynı bağıntıyı verir. Bu yöntemde kısmi katsayılar 1.0 alınır ve güvenlik sayısının 1.0'dan büyük olması aranır (Madde 2.14.3.6).

9.2 İmar ve Yapı Denetim Mevzuatı

• 3194 sayılı İmar Kanunu ve Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY): Kanun ve Yönetmelikle getirilen istisnalar dışında yapı ruhsatı alınmaksızın hiçbir yapının inşasına başlanamaz (PAİY Madde 54). Ruhsattan önce kazı izni verilebilse de kazı sahasında kazık, palplanş, istinat duvarı ve benzeri uygulamalar varsa bunların projelerinin onaylanması ve ruhsatlandırılması zorunludur (PAİY Madde 59).
• 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun: Kanun kapsamındaki yapılarda kazı destek imalatı da yapı denetim sürecinde kontrol edilir. Esaslar, performans ölçüm kriterlerinin Geoteknik Sorumlu ile kontrol teşkilatı (fenni mesul/ilgili kurum/yapı denetim kuruluşu) tarafından ortaklaşa belirlenmesini ister (Madde 4.5).
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği: İşveren risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla (Kanun Madde 10) ve iş güvenliği uzmanı görevlendirmekle (Madde 6) yükümlüdür; yapı işine başlamadan önce sağlık ve güvenlik planı hazırlanır (Yönetmelik Madde 8). Kazılarda zemin yapısı, iklim, sarsıntı, su kaynakları ve fazla yükler göz önüne alınarak uygun şev açıları belirlenir ve/veya statik hesabı yapılmış uygun destekler kullanılır; 150 cm'den derin açık kazılarda ve her derinlikteki temel ve kanal kazılarında yan yüzeylerin altının oyularak çökertilmesi yasaktır (Yönetmelik Ek-4, madde 63 ve 67).
• Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik (RG 18.12.2022/32047) ve Esaslar (RG 16.07.2026/33311): Destek sisteminin seçimi ve aletsel ölçümlerin yeri, özellikleri ve sıklığı Geoteknik Sorumlu tarafından belirlenir (Madde 1.5.5, 4.4); inklinometre sıfır okuması alınmadan hafriyata başlanmaz (Madde 4.6).

Don derinliğinin aşılmaması için fore kazık perde başlık kotu bu derinliğin altında tasarlanmalıdır; aksi halde don kaldırması (frost heave) beton başlığa zarar verebilir.

9.3 Birim Fiyat Referansları

Not: Güncel birim fiyatlar ÇŞB Yapı İşleri Genel Müdürlüğü'nün resmi sitesinden yılda iki kez güncellenmektedir. Teklif ve maliyet hesaplarında yayım tarihine göre uygun döneme ait liste kullanılmalıdır.

10. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Kazı derinliği: $H_{kazi}=5.0$ m
• Zemin: kum-çakıl alüvyon (İstanbul Avrupa Yakası tipi)
• İç sürtünme açısı: $\varphi =32°$
• Birim hacim ağırlığı: $\gamma =18.5$ kN/m³
• Kohezyon: $c=0$ (kohezyonsuz)
• Sürşarj yükü: $q=10$ kPa (araç trafiği — öğretici en düşük kabul; Esaslar Madde 2.6.2.1 sürşarj ve trafik yüklerinin hesaba katılmasını ister)
• Yeraltı su seviyesi: zemin altında (YAS etkisi yok)

İstenen: Aktif toprak basınç dağılımı ve maksimum moment $M_{max}$

Çözüm:

Adım 1 — Rankine aktif katsayısı:

$$K_a={\tan }^2\left(45°-\frac{32°}{2}\right)={\tan }^2(29°)=0.307$$

Adım 2 — Sürşarj katkılı basınç dağılımı:

Sürşarjdan gelen sabit basınç:

$${\sigma }_{a,q}=K_a\cdot q=0.307\times 10=3.07\text{ kPa}$$

Zemin ağırlığından gelen üçgen dağılım (tabanda, z = 5 m):

$${\sigma }_{a,z}=K_a\cdot \gamma \cdot H=0.307\times 18.5\times 5=28.4\text{ kPa}$$

Toplam taban basıncı:

$${\sigma }_{a,toplam}=3.07+28.4=31.5\text{ kPa}$$

Adım 3 — Konsol perde için maksimum moment (birim genişlik başına, bağlanma noktasını perde tabanı kabul ederek):

Sürşarj bileşeninden moment:

$$M_q={\sigma }_{a,q}\cdot H\cdot H/2=3.07\times 5.0\times 2.5=38.4\text{ kNm/m}$$

Üçgen zemin basıncından moment (taban üçgeninin ağırlık merkezi H/3'te):

$$M_{\gamma }=\frac{1}{2}\cdot {\sigma }_{a,z}\cdot H\cdot H/3=\frac{1}{2}\times 28.4\times 5.0\times \frac{5.0}{3}=118.3\text{ kNm/m}$$

Toplam moment:

$$M_{max}=M_q+M_{\gamma }=38.4+118.3=156.7\text{ kNm/m}$$

Sonuç: Aktif toprak basıncı taban değeri ${\sigma }_{a,toplam}=31.5$ kPa; konsol perde tabanında $M_{max}=156.7$ kNm/m.

Kontrol: Sürşarjsız durum $M_{\gamma ,0}=118.3$ kNm/m; sürşarj momenti toplam momenti yaklaşık %32 artırır ($38.4/118.3=0.32$).

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Kazı derinliği: $H_{kazi}=8.0$ m
• Zemin: orta sıkı kum ($\varphi =35°$, $c=0$, $\gamma =19.0$ kN/m³)
• Sürşarj: $q=10$ kPa (değişken etki)
• Yeraltı su seviyesi: kazık ucunun altında (su etkisi yok)
• Tasarım yaklaşımı: Tasarım Yaklaşımı-2 (TY2; Esaslar Madde 2.9.3.1)
• Kısmi katsayılar (Esaslar Tablo 2.1): zemin itkisi ${\gamma }_G=1.35$, sürşarj ${\gamma }_Q=1.50$, pasif zemin direnci ${\gamma }_{R,e}=1.40$

İstenen: Kesişen fore kazık perde konsol sistemi için gerekli gömme derinliği $L_{gomme}$

Çözüm:

Adım 1 — Toprak basıncı katsayıları:

$$K_a={\tan }^2\left(45°-\frac{35°}{2}\right)={\tan }^2(27.5°)=0.271$$ $$K_p={\tan }^2\left(45°+\frac{35°}{2}\right)={\tan }^2(62.5°)=3.690$$

Adım 2 — Kazık ucuna göre momentler (basitleştirilmiş Blum yaklaşımı: perde ucu çevresinde döner, uçtaki karşı kuvvet ihmal edilir; $d$ kazı tabanı altındaki gömülü boydur). Aktif basınç perdenin tüm boyunca ($H+d$), pasif basınç yalnız gömülü boy boyunca etkir:

Zemin itkisi (üçgen dağılım): $M_{a,\gamma }=\frac{K_a\gamma (H+d{)}^3}{6}=0.858(8+d{)}^3$

Sürşarj (dikdörtgen dağılım): $M_{a,q}=\frac{K_{a}q(H+d{)}^2}{2}=1.355(8+d{)}^2$

Pasif direnç (üçgen dağılım): $M_p=\frac{K_p\gamma d^3}{6}=11.685d^3$

Adım 3 — TY2 koşulu (etkiler artırılır, pasif direnç azaltılır):

$$1.35M_{a,\gamma }+1.50M_{a,q}\le \frac{M_p}{1.40}$$ $$1.158(8+d{)}^3+2.033(8+d{)}^2\le 8.346d^3$$

Adım 4 — Deneme ile çözüm, $d_0=9.2$ m için ($8+d_0=17.2$ m):

Sol taraf: $1.158\times 5088.4+2.033\times 295.8=5892.4+601.4=6493.8$ kNm/m

Sağ taraf: $8.346\times 778.7=6499.0$ kNm/m $\ge 6493.8$ ✓ ($d=9.1$ m için koşul sağlanmaz)

Adım 5 — Pratik gömme derinliği (Blum yaklaşımında uçtaki karşı kuvvet için %20 artırım):

$$L_{gomme}=1.20\times d_0=1.20\times 9.2=11.0\text{ m}$$

Sonuç: Gerekli gömme derinliği $L_{gomme}\approx 11.0$ m; toplam kazık uzunluğu $L_{toplam}=8.0+11.0=19.0$ m.

Kontrol ve yorum: $L_{gomme}/H_{kazi}=11.0/8.0=1.38$. Tüm kısmi katsayılar 1.0 alınsaydı $d_0\approx 6.1$ m bulunurdu; TY2 katsayıları gömme boyunu belirgin biçimde artırır. H = 8 m kazı Esaslar Tablo 1.1'e göre en az Kategori-2'dir; Kategori-2 konsol sistemlerde tüm ULS durumları ve SLS için kontrol yapılır (Madde 3.5.2.3); yanal deplasman $0.01\times 8.0=0.08$ m = 80 mm üst limitini aşmamalıdır (Madde 2.12.9). Esaslar tek sıra kazık veya palplanşların 8 m'den derin kazılarda yapılmamasını önerir (Madde 3.5.2.1); Tablo 1.2'de kesişen kazıklı sistemler için konsol uygulama derinliği 7 m'nin altında verilir. Bu nedenle 8 m'lik bu kazıda ankrajlı ya da içten destekli çözüm de karşılaştırılmalıdır.

Problem 3 — Zor

Veriler (İstanbul alüvyon/kil profili, Anadolu Yakası tipi):

• Diyafram duvar derinliği: $H=15.0$ m
• Zemin: kil ($c_u=30$ kPa, $\gamma =18.5$ kN/m³)
• Yeraltı su seviyesi: $h_w=2.0$ m (yüzeyden itibaren)
• Bentonit yoğunluğu: ${\gamma }_{bentonit}=11.0$ kN/m³ (= 1.12 g/cm³)
• Kazı genişliği: $B=20$ m (otopark binası)
• Sürşarj: $q=10$ kPa
• Kategori: kazı tabanı üzerinde yeraltı suyu bulunduğu ve derinlik 25 m'yi geçmediği için geçici destek olarak Kategori-2; diyafram duvar kalıcı yapı elemanı olarak kullanılacaksa Kategori-3 (Esaslar Tablo 1.1). ULS hesapları Esaslar'a göre TY2 ile yapılır (Madde 2.9.3.1); aşağıdaki (a) ve (b) kontrolleri klasik güvenlik sayısı yaklaşımıyla yapılmış öğretici ön kontrollerdir.

İstenen:

(a) Bentonit destekli hendek stabilite faktörü ($F{S}_{hendek}$) (b) Kazı tabanı kabarma güvenlik katsayısı ($F{S}_{heave}$) — Bjerrum-Eide yöntemi (c) Her iki kontrolde yeterliliğin değerlendirilmesi

Çözüm:

(a) Hendek Stabilite Kontrolü (Schneebeli 1964)

$$F{S}_{hendek}=\frac{{\gamma }_{bentonit}\cdot H-{\gamma }_w\cdot h_w}{\frac{1}{2}({\gamma }_{zemin}-{\gamma }_{bentonit})\cdot K_a\cdot H}$$

Aktif katsayısı (kil, $\varphi =0$, undrained analiz): $K_a=1.0$ (Rankine, $\varphi =0$ durumu)

Bentonit: ${\gamma }_{bentonit}=11.0$ kN/m³, ${\gamma }_w=10.0$ kN/m³

Payı:

$${\gamma }_{bentonit}\cdot H-{\gamma }_w\cdot h_w=11.0\times 15.0-10.0\times 2.0=165.0-20.0=145.0\text{ kPa}$$

Paydayı:

$$\frac{1}{2}({\gamma }_{zemin}-{\gamma }_{bentonit})\cdot K_a\cdot H=\frac{1}{2}(18.5-11.0)\times 1.0\times 15.0=\frac{1}{2}\times 7.5\times 15.0=56.25\text{ kPa}$$ $$F{S}_{hendek}=\frac{145.0}{56.25}=2.58\ge 1.1✓$$

(b) Taban Kabarması Kontrolü — Bjerrum-Eide (1956)

$H/B=15.0/20.0=0.75$ → interpolasyonla $N_c=6.7$ (kare plan tablosundan)

$$F{S}_{heave}=\frac{N_c\cdot c_u}{\gamma H+q}=\frac{6.7\times 30.0}{18.5\times 15.0+10}=\frac{201.0}{277.5+10}=\frac{201.0}{287.5}=0.70$$

Sonuç: $F{S}_{heave}=0.70<1.50$ → YETERSIZ!

(c) Değerlendirme ve Tasarım Revizyonu

Hendek stabilitesi yeterlidir ($FS=2.58\ge 1.1$); ancak taban kabarması kontrolü başarısız olmuştur ($FS=0.70<1.5$).

Olası Çözümler:

1. Diyafram duvarın gömme derinliği artırılır (kazı tabanının altında perde uzatılır; pasif direnç artacak)
2. Zemin iyileştirmesi: kazı tabanı altında jet grouting veya deep mixing ile $c_u$ artırılır
3. Sahaya özgü yeniden değerlendirme: zemin tabakalıysa her tabaka için ayrı $c_u$ alınır ve kayma yüzeyi boyunca tabaka kalınlıklarıyla ağırlıklandırılmış ortalama kullanılabilir
4. Ankraj/strut ile kazı kademelere bölünür; kazı gerilmesi azaltılır

Kontrol (iyileştirilmiş — jet grouting sonrası $c_u=60$ kPa):

$$F{S}_{heave}=\frac{6.7\times 60.0}{287.5}=\frac{402.0}{287.5}=1.40$$

Hala $1.40<1.50$ — zemin iyileştirme sahası ve derinliği genişletilmelidir veya strut eklenerek etkin derinlik azaltılmalıdır. Esaslar, kohezyonlu zeminlerdeki derin kazılarda taban kabarmasına karşı kazı tabanında stabilite problemi olmadığının hesap raporunda gösterilmesini ister (Madde 3.2.2.6); uygulama sırasında kazı tabanında su kaynaması veya kabarma görülmesi Esaslar'da problem ölçütleri arasındadır (Madde 4.7.1). Buradaki $FS\ge 1.5$ hedefi klasik yöntem için öğretici bir kabuldür.

11. Sık Yapılan Hatalar

1. Zemin sondajı olmadan iksa tasarımı: TS 3234 EN 1997-2 kapsamında yeterli sayıda sondaj yapılmadan tasarlanan iksa sistemleri çoğunlukla aşırı ya da yetersiz boyutlandırılmaktadır.
2. YAS'ın mevsimsel değişiminin ihmal edilmesi: Özellikle alüvyon sahalarda yeraltı suyu seviyesi yağışlı dönemde yükselebilir. Esaslar, göçme sınır durumu hesaplarında yapının servis ömrü boyunca karşılaşabileceği en olumsuz yeraltı su basıncının tasarım değeri olarak alınmasını ister (Madde 2.8.1.3).
3. Kesişme payının tükenmesi: Kesişen kazıklarda kesişme miktarı, ekipmanla sağlanabilecek düşeylik toleransına göre kazık boyunca hiçbir yerde 15 cm'in altına düşmeyecek şekilde seçilir (Esaslar Tablo 1.3, not 1). Sapma bu payı tüketirse sızıntı ve zemin kaçağı riski doğar; düşeylik her kazık için ölçülüp kayıt altına alınmalı, sapma görüldüğünde ek önlem alınmalıdır.
4. Ankraj testi yapılmadan kilitleme: Esaslar'a göre kabul testleri tüm ankrajlarda yapılır ve başarılı kabul testinden sonra ankraj kilitleme yüküne gerilip kilitlenir (Madde 3.2.4.3, 3.2.4.4). Kilitlenmeyen veya yük kaybeden ankrajlar perde deformasyonunu artırır.
5. İzleme sıklığının azaltılması: Her kademe kazıdan sonra inklinometre ölçümü yapılmaması, ani göçmelerin önceden tespit edilememesine neden olur.
6. Taban kabarmasının ihmal edilmesi: Özellikle yumuşak killi zeminlerde taban kabarma kontrolü unutularak tasarlanan iksa sistemleri, derin kazılarda ani stabilite kaybına yol açabilir.
7. Deprem etkisinin hatalı ele alınması: Esaslar'da deprem düzeyi destek sisteminin geçici ya da kalıcı olmasına, kategorisine ve derinliğine göre Tablo 2.6'dan seçilir: H ≥ 15 m olan Kategori-2 ve Kategori-3 geçici sistemlerde DD-4, kalıcı sistemlerde DD-2 (normal yapılar) veya DD-1 (önemli yapılar) kullanılır (Madde 2.14.3.3).
8. Mevcut altyapı haritasının güncellenmemesi: Bodrum katlara ve zemine gömülü mevcut altyapı (su, kanalizasyon, telekom, elektrik) tespit edilmeden yapılan fore kazık/diyafram duvar çalışmaları hem iş güvenliği hem de hasarlanma riski taşır.

Kaynaklar

1. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (2022). Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik (KDYY). 18 Aralık 2022 tarih ve 32047 sayılı Resmî Gazete. Eki Kazı Destek Yapıları Tasarım ve Uygulama Esasları, 16 Temmuz 2026 tarihli ve 33311 sayılı Resmî Gazete ile yenilenmiştir.
2. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı & İÜC (2023). Kazı Destek Yapıları Yönetmeliği Tasarım El Kitabı. Temmuz 2023.
3. TSE (2001). TS 3168 EN 1536:2001 — Özel Jeoteknik Uygulamalar — Delme (Fore) Kazıklar (Yerinde Dökme Betonarme Kazıklar). Türk Standartları Enstitüsü, Ankara.
4. TSE (2012). TS EN 1997-1:2012 — Eurocode 7: Geoteknik Tasarım — Bölüm 1: Genel Kurallar. Türk Standartları Enstitüsü, Ankara.
5. TSE (2000). TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları. Türk Standartları Enstitüsü, Ankara.
6. AFAD (2018). Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018). Ankara.
7. Bjerrum, L. & Eide, O. (1956). Stability of strutted excavations in clay. Géotechnique, 6(1), 32–47.
8. Schneebeli, G. (1964). Stabilité des tranchées en terrain cohérent. La Houille Blanche, 19(5), 553–558.
9. Post-Tensioning Institute (2017). PTI DC80.3-17: Recommendations for Prestressed Rock and Soil Anchors. 5th ed. Farmington Hills, MI.
10. FHWA (1999). Ground Anchors and Anchored Systems. FHWA-IF-99-015. U.S. Department of Transportation.
11. Çetin, E., Bayraklı, Y. & Güler, E. (2004). Derin Kazı Çukuru İksa Projelendirilmesine Bir Örnek. İMO Teknik Dergi, İstanbul.
12. Xanthakos, P.P. (1994). Slurry Walls as Structural Systems. McGraw-Hill, New York.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Perde Duvar Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama
• Temel Boyutlandırma Hesaplama
• Şev Stabilitesi Hesaplama
• İstinat Duvarı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

yapidan (2026). Derin Kazı İksa: Fore Kazık Perde ve Diyafram Duvar. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/tm/derin-kazi-iksa-sistemleri-fore-kazik-perde-diyafram-duvar