Geoteknik Temel Terimleri Sözlüğü

Özet

Bu sözlük, geoteknik mühendisliğinin 20 temel terimini Türkiye standartlarına (TS EN 1997-1:2012, TBDY 2018, TS 1900-1:2006) ve uluslararası kaynaklara (ASTM, BS 1377, Eurocode 7) dayalı olarak tanımlamaktadır. Her terim; sembol, birim, kullanım alanı, standart referansı ve Türkiye saha koşullarına özgü uygulamalarla sunulmaktadır. Türkiye'nin aktif deprem bölgesi konumu, alüvyonlu zemin yaygınlığı ve TBDY 2018'in getirdiği zorunluluklar gözetilerek tüm terimler Türkiye saha koşullarıyla ilişkilendirilmiştir.

1. Gerilme Kavramları

1.1 Efektif Gerilme

Efektif gerilme, zemin iskeletinin taşıdığı gerilmedir; toplam gerilmeden boşluk suyu basıncı çıkarılarak elde edilir:

$$\sigma' = \sigma - u$$

Zemin mukavemeti ve geçirimliliği, boşluk suyu değil efektif gerilme ile belirlenir. Terzaghi'nin efektif gerilme ilkesi modern geotekniğin temel taşıdır.

Çok katmanlı zemin profilinde toplam düşey efektif gerilme:

$$\sigma'_v = \sum_{i=1}^{n} \gamma'_i \cdot h_i$$

Burada $\gamma'_i = \gamma_{sat,i} - \gamma_w$ efektif (batık) birim hacim ağırlıktır; su altındaki tabakalar için $\gamma_w = 9{,}81\text{ kN/m}^3$ kullanılır.

Kullanım alanı: Taşıma gücü, oturma, konsolidasyon, şev stabilitesi hesabı.

Saha Notu: Türkiye'nin batı kıyılarında ve büyük nehir deltalarında (Gediz, Büyük Menderes, Çukurova) taban suyu çoğunlukla yüzeyden 0,5–2,0 m'de bulunur. Bu koşullarda efektif gerilme profili, yüksek gözenek basıncı nedeniyle öngörülenden önemli ölçüde düşük çıkabilir; saha ölçümü zorunludur.

Dikkat: Serbest yer altı suyu varsayımı yerine artezyenlik veya kapiler bölge etkisi göz ardı edilirse efektif gerilme hatası oluşur. Tasarımda mutlaka piezometre ölçümlerine dayandırılmalıdır.

1.2 Toplam Gerilme

Belirli bir derinlikteki zemin noktasına etki eden; hem zemin iskelet hem de boşluk suyu tarafından taşınan tüm gerilmedir:

$$\sigma = \gamma \cdot z$$

Yer altı su tablasının altında doygun zemin için $\gamma_{sat}$ kullanılır. Çok katmanlı profillerde her tabakanın katkısı ayrı ayrı toplanır.

Saha Notu: Türkiye'de dolgu üzerinde inşa edilen yapılarda (özellikle Karadeniz kıyı kentleri ve ova kenarları) dolgunun kendi ağırlığı toplam gerilmeyi artırarak altındaki kil tabakalarında konsolidasyon oturmasını tetikler.

Dikkat: Artezyenlik yapan bölgelerde (Konya Ovası, Çarşamba deltası) piezometrik yük toplam gerilmeden bağımsızdır; karıştırılması taşıma gücü hesaplarını tehlikeli biçimde hatalı kılar.

1.3 Boşluk Suyu Basıncı

Zemin boşluklarındaki su tarafından oluşturulan basınçtır. Statik durumda:

$$u = \gamma_w \cdot h_w$$

Burada $h_w$ piezometrik yüzeyden ölçülen basınç yüküdür. Ani yükleme durumlarında (deprem, hızlı dolgu) aşırı boşluk suyu basıncı oluşur, efektif gerilme düşer ve zemin mukavemeti azalır.

Sıvılaşma anında $u \to \sigma$, yani $\sigma' \to 0$. TBDY 2018 Ek 16B Denklem (16B.5)'e göre deprem kayma gerilmesi:

$$\tau_{deprem} = 0{,}65 \cdot \sigma_v \cdot (0{,}4 \cdot S_{DS}) \cdot r_d$$

Saha Notu: İzmir, İstanbul (Avcılar), Adapazarı gibi alüvyonlu ZD–ZE sınıfı zeminlerde yüksek boşluk suyu basıncı sıvılaşma riskini artırmaktadır. 1999 Adapazarı Depremi'nde bu mekanizmayla geniş alanlarda zemin sıvılaşması yaşanmıştır.

2. Zemin Sınıflandırması ve Arazi Deneyleri

2.1 Zemin Sınıflandırması

Zemin örneklerinin tane boyutu dağılımı, plastisite özellikleri ve indeks parametrelerine göre standart gruplara ayrılmasıdır. Türkiye'de deprem tasarımı için TBDY 2018 Tablo 16.1 zemin sınıfları (ZA–ZF) kullanılır:

Saha Notu: Türkiye'deki en yaygın zemin tipleri: alüvyonal kil–silt (ZD–ZE; Marmara, Ege, Akdeniz ovaları), Neojen marn (ZC–ZD; İç Anadolu), volkanik tüf (ZB–ZC; Orta Anadolu), Jura–Kretase kireçtaşı (ZA–ZB; Toros Kuşağı).

Dikkat: Sahada gözlemle yapılan zemin sınıflandırması, Atterberg limitleri ve elek analizi olmadan tasarım için yetersizdir.

2.2 SPT (Standart Penetrasyon Deneyi)

Sondaj kuyusunda standart darbeci aletle 30 cm daldırmak için gerekli darbe sayısını ölçen in-situ zemin deneyi yöntemidir. Ham SPT değeri $N$, düzeltme faktörleriyle $N_{60}$'a dönüştürülür:

$$N_{60} = N \cdot C_N \cdot C_R \cdot C_S \cdot C_B \cdot C_E$$

Saha Notu: Türkiye'de SPT zorunlu olarak her 1,50 m'de bir yapılmalı, otomatik şahmerdan kullanılmalıdır (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Zemin ve Temel Etüdü Raporu Genel Şartnamesi, 2023). 50 darbe öncesi 30 cm ilerleme sağlanamıyorsa "ret" olarak kaydedilir.

Dikkat: TBDY 2018 Madde 16.6 uyarınca DTS=1 ve DTS=2 kapsamındaki yapılarda ZD, ZE, ZF sınıfı zeminlerde sıvılaşma değerlendirmesi için $N_{1,60}$ değeri esas alınmalıdır; ham $N$ değeri kullanılmamalıdır.

2.3 CPT (Koni Penetrasyon Deneyi)

Zemine sabit hızda (2 cm/s) bastırılan konili alet yardımıyla sürekli olarak uç direnci ($q_c$) ve yan sürtünme ($f_s$) ölçen in-situ zemin deneyi yöntemidir. Sürtünme oranı:

$$R_f = \frac{f_s}{q_c} \times 100\; [\%]$$

Robertson (1990) normogramı ile $Q_t$ ve $F_r$ parametreleri hesaplanarak 9 zemin davranış tipi bölgesi kullanılarak sınıflandırma yapılır.

Saha Notu: CPT, zemin stratigrafisini SPT'den daha hassas belirlediğinden İstanbul–Marmara kıyısı, Çorlu ve Avcılar gibi kritik alanlarda tercih edilmektedir. Türkiye'deki geoteknik raporlarda SPT ağırlıklı uygulanmakta, CPT büyük ölçekli projelerde yaygınlaşmaktadır.

Dikkat: ASTM D3441-16'ya göre CPT çakıl ve iri taneli zeminlerde doğru sonuç vermez; bu zeminlerde SCPTU (sismik CPT) veya SPT tercih edilmelidir.

3. Kıvam Limitleri

3.1 Likit Limit

İnce daneli bir zeminin sıvı kıvamdan plastik kıvama geçtiği su içeriği değeridir. Casagrande deneyi veya düşen koni yöntemi ile belirlenir.

Saha Notu: Türkiye'deki Neojen yaşlı killerde $LL = 45$–$75\%$ tipik aralıktadır; Pliosen killerde ise $LL > 80\%$ değerleri görülebilmektedir.

Dikkat: Numune depolama koşulları LL'yi etkiler; kuruma ve yeniden ıslatma LL değerini 5–15% değiştirebilir. Numune hemen deney yapılmak üzere teslim edilmelidir.

3.2 Plastik Limit

İnce daneli zeminin plastik kıvamdan sert kıvama geçtiği su içeriğidir; elle yuvarlanan zemin ipliğinin 3 mm çapta kırılmaya başladığı su içeriğine karşılık gelir.

Saha Notu: Şantiye arazisi kontrolünde dolgu malzemesinin yerleştirilme anındaki su içeriği ile PL karşılaştırılarak optimum sıkıştırma durumu kontrol edilir. Su içeriği PL'ye yakınken sıkıştırma en verimlidir.

3.3 Plastisite İndeksi

Likit limit ile plastik limit arasındaki fark:

$$PI = LL - PL$$

Zeminin plastik davranış gösterdiği su içeriği aralığını tanımlar. Yüksek PI yüksek şişme potansiyeli ve düşük geçirimlilik anlamına gelir.

Casagrande diyagramında A-çizgisi denklemi:

$$PI = 0{,}73 \cdot (LL - 20) \quad [\text{A-çizgisi}]$$

A-çizgisinin üzeri kil (C), altı silt (M) olarak sınıflandırılır.

Saha Notu: TBDY 2018 Madde 16.6.2 uyarınca ince dane yüzdesi > %35 olan ve PI < 12 olan zeminlerde sıvılaşma değerlendirmesi yapılması zorunludur. Türkiye'deki ince kumlu siltlerde bu ölçütün karşılandığı durumlar sıklıkla görülmektedir.

3.4 Atterberg Limitleri

Atterberg limitleri, ince daneli zeminlerin fiziksel durumunun su içeriğine göre değişimini tanımlayan limit değerler bütünüdür. Likit limit ($LL$), plastik limit ($PL$) ve büzülme limiti ($SL$) 1911'de Albert Atterberg tarafından tanımlanmıştır.

Likidite indeksi:

$$LI = \frac{w - PL}{LL - PL} = \frac{w - PL}{PI}$$

$LI > 1$: sıvı kıvam (düşük dayanım); $LI < 0$: katı kıvam (yüksek dayanım).

4. Mukavemet ve Geçirimlilik Parametreleri

4.1 İçsel Sürtünme Açısı

Mohr-Coulomb kırılma zarfının eğim açısıdır; zemin partiküllerinin birbirleriyle olan sürtünme direncini temsil eder.

Saha Notu: Türkiye şantiye koşullarında üç eksenli basınç deneyi yaygın yapılamamakta, $\phi'$ değeri çoğunlukla SPT korelasyonuyla (Meyerhof, 1956) tahmin edilmektedir. Kritik projeler için TS EN ISO 17892-8:2018 uyumlu üç eksenli deney zorunlu olmalıdır.

Dikkat: Drenajsız analizlerde $\phi_u = 0$, $\tau = c_u$ kullanılır. Efektif sürtünme açısı ile toplam gerilme analizinin karıştırılması büyük tasarım hatalarına yol açar.

4.2 Kohezyon

Mohr-Coulomb bağıntısında sıfır normal gerilme altında da zemin kesme mukavemeti sağlayan parametredir:

$$\tau_f = c' + \sigma' \cdot \tan\phi'$$

Drenajsız kayma mukavemeti $c_u$ kısa dönem stabilite analizlerinde kullanılır.

Saha Notu: Konya ve İç Anadolu marn zeminlerinde görünür kohezyon cemantasyon kaynaklı olabilir ve kuruma–ıslanma döngüleriyle azalabilir. Uzun dönem efektif kohezyon $c' \approx 0$ kabul edilmesi daha güvenli bir tasarım yaklaşımı sunar.

4.3 Mohr-Coulomb Kırılma Kriteri

Zemin ve kayaların kırılma dayanımını tanımlayan en yaygın kullanılan ampirik modeldir. Kırılma zarfı $\tau$–$\sigma'$ düzleminde doğrusaldir.

Özel durumlar:

• Doygun kil, drenajsız yükleme: $\phi_u = 0$, $\tau_f = c_u$
• Temiz kum, uzun dönem: $c' = 0$, $\tau_f = \sigma' \tan\phi'$

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde Mohr-Coulomb parametreleri çoğunlukla doğrudan kesme deneyi ile belirlenmektedir. Ancak kritik projeler için üç eksenli CU deneyi (TS EN ISO 17892-8:2018) tercih edilmelidir.

4.4 Zemin Geçirimliliği

Zeminin birim hidrolik gradyan altında suyu iletme kapasitesinin ölçüsüdür. Darcy kanununa göre:

$$v = k \cdot i$$

4.5 Darcy Kanunu

Zemindeki su akışını tanımlayan ampirik kanundur:

$$v = k \cdot i \quad; \quad Q = k \cdot i \cdot A$$

Burada $i = \Delta h / L$ hidrolik eğimdir. Laminar akış koşullarında (Reynolds sayısı $Re < 1$–$10$) geçerlidir.

Reynolds sayısı kontrolü:

$$Re = \frac{v \cdot D_{10}}{\nu}$$

$Re > 10$ durumunda (iri çakıl, taş dolgu) Darcy kanunu geçerliliğini yitirir; türbülanslı akış söz konusudur.

Saha Notu: Türkiye'de 900+ büyük baraj bulunmakta olup baraj gövdelerinde Darcy kayıpları hesabı temel güvenlik parametresidir. DSİ teknik şartnamelerinde sızma hesabı Darcy kanununa dayandırılmaktadır.

Dikkat: Yüksek gradyanlı akış durumlarında piping riski oluşabilir. Kritik hidrolik gradyan $i_{kr} = (G_s - 1) / (1 + e)$ ile kontrol edilmelidir.

5. Temel Davranışı

5.1 Taşıma Gücü

Bir zemin yüzeyinin, temelden iletilen yük altında göçmeden önce taşıyabileceği maksimum basınç yoğunluğudur. TS EN 1997-1:2012 Madde 6.5.2'ye göre karakteristik nihai taşıma gücü:

$$q_k = c \cdot N_c \cdot s_c \cdot d_c \cdot i_c + q \cdot N_q \cdot s_q \cdot d_q \cdot i_q + 0{,}5 \cdot \gamma \cdot B \cdot N_\gamma \cdot s_\gamma \cdot d_\gamma \cdot i_\gamma$$

Burada $N_c, N_q, N_\gamma$ taşıma gücü katsayıları; $s, d, i$ şekil, derinlik ve yük eğimi düzeltme faktörleridir. İzin verilebilir taşıma gücü için güvenlik katsayısı $GS = 2{,}5$–$3{,}0$ uygulanır.

Saha Notu: Türkiye'nin batı kıyılarındaki Kuvaterner yaşlı dolgu alanlarda $N_{60} < 10$ değerleri yaygın olup bu zeminlerde taşıma gücü 50–100 kPa aralığına düşebilir; kazıklı temel zorunlu hale gelebilir.

Dikkat: TBDY 2018 Madde 16.8 uyarınca ZD, ZE veya ZF zemin sınıfında bulunan yapılarda deprem etkisi altında taşıma gücü kontrolü ayrıca yapılmalıdır; statik koşul yeterli değildir.

5.2 Oturma

Temel altındaki zeminin yük altında sıkışması sonucu yapının düşey yer değiştirme miktarıdır. Üç bileşenden oluşur:

$$s_{toplam} = s_i + s_c + s_s$$

Burada $s_i$ anlık (elastik) oturma; $s_c$ birincil konsolidasyon oturması; $s_s$ ikincil konsolidasyon (sürünme) oturmasıdır.

Saha Notu: Türkiye'deki alüvyonal kil tabakaları (Marmara Bölgesi, Çukurova, Ege ovaları) yüksek $C_c$ değerleri (0,3–0,6) içermektedir. Bu tür zeminlerde 5–10 yıl süren uzun dönemli konsolidasyon oturmaları bina hasarının önemli bir kaynağıdır.

5.3 Konsolidasyon

Yük uygulandıktan sonra geçirimli zeminlerde boşluk suyunun yavaş yavaş zemin dışına çıkmasıyla oturmanın zamana bağlı olarak ilerlemesidir. Terzaghi bir boyutlu konsolidasyon denklemi:

$$\frac{\partial u}{\partial t} = c_v \cdot \frac{\partial^2 u}{\partial z^2}$$

Konsolidasyon katsayısı:

$$c_v = \frac{k(1+e_0)}{a_v \cdot \gamma_w}$$

Nihai konsolidasyon oturması (normal konsolide kil için):

$$s_c = \frac{C_c \cdot H_0}{1+e_0} \cdot \log\frac{\sigma'_{v0} + \Delta\sigma'_v}{\sigma'_{v0}}$$

Saha Notu: Türkiye'deki alüvyonal killerde tipik olarak $C_c = 0{,}2$–$0{,}6$, $c_v = 1$–$20\text{ m}^2/\text{yıl}$ değerleri elde edilmektedir.

Dikkat: Aşırı konsolide (OC) killerde tekrar yükleme indeksi $C_r$ kullanılmalıdır; $C_c$ ile yapılan hesaplama aşırı muhafazakâr oturma tahminlerine neden olur.

5.4 Şev Stabilitesi

Doğal veya yapay bir şevin kaymaya karşı güvenlik katsayısının belirlenmesi işlemidir. Basitleştirilmiş Bishop yöntemi (dairesel kayma):

$$FS = \frac{\sum \left[ \dfrac{c' b + (W - ub) \tan\phi'}{m_\alpha} \right]}{\sum W \sin\alpha}$$

Burada $m_\alpha = \cos\alpha + \dfrac{\sin\alpha \tan\phi'}{FS}$ iteratif olarak çözülür.

Saha Notu: Türkiye'de Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde tarihsel heyelan alanları yaygındır. TBDY 2018 Madde 16.13.6 uyarınca eski heyelan bölgelerinde artık mukavemet parametreleri kullanılmalıdır.

6. Zemin İyileştirme

Yetersiz zemin koşullarını iyileştirmek için uygulanan teknik yöntemlerin genel adıdır. Amaç; taşıma gücünü artırmak, oturmayı azaltmak ve sıvılaşmayı önlemektir.

Saha Notu: TBDY 2018 Ek 16D, özellikle sıvılaşma riskli ZD–ZE sınıfı zeminlerde zemin iyileştirme gerekliliklerini açıklamaktadır. İzmir, İstanbul ve Adapazarı gibi büyük kentlerde jet grout ve vibro-kompaksiyon uygulamaları son yıllarda önemli ölçüde artmıştır.

Dikkat: Zemin iyileştirme sonrası mutlaka kontrol deneyleri (SPT, CPT, presiyometre) yapılmalı ve sonuçlar TBDY 2018 Madde 16.4.1 gerekliliklerine göre değerlendirilmelidir.

7. Türkiye Saha Koşulları

Don Derinliği

Türkiye'deki temel derinliği tasarımında zemin donma derinliği kritik bir parametredir. Temel alt kotu don derinliğinin altında olmalıdır (TS EN 1997-1:2012 Madde 6.5.3.2).

İç Anadolu ve Doğu Anadolu'da don derinliği 1,0–3,0 m aralığında olup temel alt kotunun bu değerlerin altında kalması zorunludur.

8. Parametreler Tablosu

9. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Katman 1: Kil, $H_1 = 3{,}0\text{ m}$, $\gamma_1 = 18{,}0\text{ kN/m}^3$ (doğal)
• Katman 2: Kum (doygun), $H_2 = 2{,}0\text{ m}$, $\gamma_{sat,2} = 19{,}5\text{ kN/m}^3$
• Yer altı su seviyesi (GWL): $z_w = 3{,}0\text{ m}$; $\gamma_w = 9{,}81\text{ kN/m}^3$

İstenen: $z = 5{,}0\text{ m}$ derinlikte toplam gerilme $\sigma$, boşluk suyu basıncı $u$ ve efektif gerilme $\sigma'$.

Çözüm:

Adım 1 — Toplam gerilme:

$$\sigma = \gamma_1 \cdot H_1 + \gamma_{sat,2} \cdot (z - z_w) = 18{,}0 \times 3{,}0 + 19{,}5 \times 2{,}0 = 54{,}0 + 39{,}0 = 93{,}0\text{ kPa}$$

Adım 2 — Boşluk suyu basıncı:

$$u = \gamma_w \times (z - z_w) = 9{,}81 \times (5{,}0 - 3{,}0) = 19{,}6\text{ kPa}$$

Adım 3 — Efektif gerilme (Terzaghi ilkesi):

$$\sigma' = \sigma - u = 93{,}0 - 19{,}6 = 73{,}4\text{ kPa}$$

Sonuç: $\sigma = 93{,}0\text{ kPa}$; $u = 19{,}6\text{ kPa}$; $\sigma' = 73{,}4\text{ kPa}$

Kontrol: $\sigma' < \sigma$ ✓; $u > 0$ (GWL altında) ✓; $\sigma' = \sigma - u$ ✓

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Temel: kare ($B = L = 1{,}50\text{ m}$), gömme derinliği $D_f = 1{,}20\text{ m}$
• Zemin: drenajsız kil, $c_u = 50\text{ kPa}$, $\phi_u = 0°$, $\gamma = 18{,}0\text{ kN/m}^3$
• GWL zeminin çok altında (kuru durum varsayımı)

İstenen: Nihai taşıma gücü $q_{ult}$ ve güvenlik katsayısı $GS = 3$ ile izin verilebilir taşıma gücü $q_{all}$.

Çözüm:

Adım 1 — Taşıma gücü katsayıları ($\phi = 0$ için):

$$N_c = 5{,}14 \quad ; \quad N_q = 1{,}0 \quad ; \quad N_\gamma = 0$$

Adım 2 — Şekil düzeltme katsayısı (kare temel):

$$s_c = 1 + \frac{B}{L} \cdot \frac{N_q}{N_c} = 1 + \frac{1{,}0}{5{,}14} = 1{,}195$$

Adım 3 — Derinlik düzeltmesi ($D_f/B = 1{,}2/1{,}5 = 0{,}8$):

$$d_c = 1 + 0{,}4 \cdot \frac{D_f}{B} = 1 + 0{,}4 \times 0{,}8 = 1{,}32$$

Adım 4 — Nihai taşıma gücü:

$$q_{ult} = c_u \cdot N_c + q_0 \cdot N_q = 50 \times 5{,}14 + (18{,}0 \times 1{,}20) \times 1{,}0 = 257{,}0 + 21{,}6 = 278{,}6\text{ kPa}$$

Adım 5 — İzin verilebilir taşıma gücü:

$$q_{all} = \frac{q_{ult}}{GS} = \frac{278{,}6}{3{,}0} = 92{,}9\text{ kPa}$$

Sonuç: $q_{ult} = 278{,}6\text{ kPa}$; $q_{all} = 92{,}9\text{ kPa}$

Problem 3 — Zor

Veriler:

• Homojen kil şev: yükseklik $H = 5{,}0\text{ m}$, şev açısı $\beta = 40°$
• Efektif parametreler: $c' = 10\text{ kPa}$, $\phi' = 22°$
• Birim hacim ağırlık: $\gamma = 18{,}5\text{ kN/m}^3$
• Yer altı suyu etkisi: $r_u = 0{,}25$ (gözenek basıncı oranı)
• Deprem parametresi: $S_{DS} = 0{,}6\text{ g}$, $k_h = 0{,}12$

İstenen: (a) Statik durum için Basitleştirilmiş Bishop yöntemiyle FS hesabı; (b) depremli durum için FS kontrolü (TBDY 2018 Madde 16.13).

Çözüm:

Adım 1 — Statik durum (Basitleştirilmiş Bishop, TS 8853:2005):

Ortalama dilim verilerinden ($\alpha_{ort} = 15°$, $W/b = 185\text{ kN/m}$, $u = r_u \times \gamma \times z$):

$$\sum W \sin\alpha \approx 185 \times \sin 15° \approx 47{,}9\text{ kN/m}$$ $$\sum \frac{c' b + (W - r_u W) \tan\phi'}{m_\alpha} \approx \frac{10 \times 1{,}0 + (185 \times 0{,}75) \times \tan 22°}{0{,}98} \approx \frac{10 + 51{,}0}{0{,}98} = 62{,}2\text{ kN/m}$$ $$FS_{statik} \approx \frac{62{,}2}{47{,}9} \approx 1{,}30$$

Adım 2 — Depremli durum (TBDY 2018 Madde 16.13.9):

$$k_h = \frac{0{,}4 \cdot S_{DS}}{r} = \frac{0{,}4 \times 0{,}6}{1{,}0} = 0{,}24$$

Depremli FS, statik FS'ye göre yaklaşık %15–20 azalır:

$$FS_{deprem} \approx 1{,}30 \times 0{,}82 \approx 1{,}07$$

Sonuç ve Karar:

• Statik: $FS_{statik} \approx 1{,}30$ → TS 8853:2005 limiti FS ≥ 1,5 sağlanmıyor!
• Depremli: $FS_{deprem} \approx 1{,}07$ → TBDY 2018 Madde 16.13.11 limiti FS ≥ 1,10 sağlanmıyor!

Şev her iki koşulda da yetersizdir; şev açısı azaltılmalı ($\beta \leq 30°$) veya zemin iyileştirmesi (kazık, anker) uygulanmalıdır.

10. Sık Yapılan Hatalar

1. Yeraltı su tablasını sabit varsaymak: Mevsimsel dalgalanma, yağış ve komşu inşaatlar su tablasını değiştirir. Tasarımda en kötü durum (yüksek su) esas alınmazsa taşıma gücü ve kaldırma kuvveti hataları doğar. TS EN 1997-1:2012 Madde 2.4.6 uyarınca piezometre verileri tasarım girişi olarak kullanılmalıdır.

2. SPT N değerini düzeltmeden kullanmak: Saha $N$ değeri, TBDY 2018 Ek 16B Denklem (16B.1)'e göre enerji verimi, çubuk uzunluğu ve kuyu çapı için düzeltilmeden kullanılması hatalı $\phi'$ ve $D_r$ tahminlerine yol açar; $N_{60}$ veya $N_{1,60}$ kullanılmalıdır.

3. Drenajsız ve drenajlı analizleri karıştırmak: Hızlı yükleme durumunda kil için $\phi_u = 0$, $c_u$ kullanılır; uzun dönem stabilitede efektif parametreler ($c'$, $\phi'$) esas alınır. Yanlış parametre seçimi güvensiz veya aşırı muhafazakâr tasarıma neden olur.

4. Sıvılaşma riskini yalnızca kum için değerlendirmek: TBDY 2018 Madde 16.6.2 uyarınca ince dane yüzdesi > %35 ve PI < 12 olan kumlu siltler de sıvılaşma değerlendirmesine tabi tutulmalıdır.

5. Konsolidasyon oturmasını anlık oturmayla karıştırmak: Kil zeminlerde toplam oturma; anlık (elastik) + birincil konsolidasyon + ikincil konsolidasyon bileşenlerinden oluşur. Yalnızca anlık hesap uzun dönem oturmayı ciddi ölçüde küçümser.

6. TBDY 2018 zemin sınıfını eksik belirleme: TBDY 2018 Madde 16.4'e göre zemin sınıfı $(V_S)_{30}$, $(N_{60})_{30}$ ve $(c_u)_{30}$ parametrelerinden en kısıtlayıcısı esas alınır. Yalnızca SPT ile sınıflandırma ve VS ölçümünün ihmal edilmesi sınıf belirleme hatalarına yol açar.

Kaynaklar: TS EN 1997-1:2012 (Eurocode 7) | TBDY 2018 Bölüm 16 | TS 1900-1:2006 | TS 1900-2:2006 | TS EN ISO 17892-5:2017 | TS EN ISO 17892-12:2018 | TS 8853:2005 | ASTM D1586-18 | ASTM D2487-17 | Das, B.M. (2019), Principles of Geotechnical Engineering, 9. Baskı | Terzaghi, K., Peck, R.B. ve Mesri, G. (1996), Soil Mechanics in Engineering Practice, 3. Baskı

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TS EN 1997-1:2012 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
2. TBDY 2018 Bölüm 16 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
3. TS 1900-1:2006 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
4. TS EN ISO 17892 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
5. ASTM D1586.
6. ASTM D2487.
7. TS 8853 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
8. Teknik Sözlük.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Temel Boyutlandırma Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

bilgiportali (2026). Geoteknik Temel Terimleri Sözlüğü. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/sz/geoteknik-temel-terimleri-sozlugu