Çelik Yapı Montaj Toleransları ve Kalite Kontrol

1. Yürütme Sınıfları (Execution Classes — EXC)

1.1 Sınıf Tanımları

TS EN 1090-2:2018 Madde 4.1.2 dört yürütme sınıfı tanımlar. EXC belirleme şartname zorunluluğu 2018 baskısıyla pekiştirilmiş olup belirtilmemiş durumlarda proje şartnamesinde açıkça yazılması gerekmektedir.

Saha Notu: Türkiye'nin tamamı 1. veya 2. deprem bölgesinde değerlendirilmekte olup TBDY 2018 Madde 9.2.5 kapsamındaki moment aktaran çelik çerçeveler ve merkezi/dışmerkez çaprazlı sistemler için minimum EXC3 zorunludur. Deprem bölgesi dışındaki genel bina çeliği için EXC2 geçerlidir.

Tablo 1: Sınıf Tanımları

Dikkat: EXC4 sınıfı mühendislik kararıyla belirlenir; standart ek proje özel gereksinimler tanımlar (TS EN 1090-2:2018 Madde 4.1.2, Not 3).

1.2 Yürütme Sınıfı Belirleme Prosedürü

EXC belirleme EN 1990 Ek B ile TS EN 1090-2:2018 Ek B Tablolarına dayanır ve dört adımdan oluşur:

1. Sonuç Sınıfı (Consequence Class — CC): EN 1990:2002 Tablo B1 — yapı kullanımı ve sonuçlarına göre CC1, CC2, CC3
2. Hizmet Kategorisi (Service Category — SC): TS EN 1090-2:2018 Tablo B1 — statik (SC1) veya dinamik/sismik (SC2)
3. İmalat Kategorisi (Production Category — PC): TS EN 1090-2:2018 Tablo B2 — seri imalat (PC1) veya özel imalat (PC2)
4. Uygulama Sınıfı (EXC): TS EN 1090-2:2018 Tablo B3 matrisinden belirlenir

TBDY 2018 kapsamındaki çelik yapılar için Hizmet Kategorisi SC2 (sismik etki) seçilir; CC2+SC2+PC1 kombinasyonu EXC3 verir.

Saha Notu: Türkiye'de EXC3 belgeli imalatçı bulmak EXC2'ye göre daha güçtür; proje başlangıcında yeterlilik araştırması yapılmalıdır. EXC3 belgeli imalatçı listesi TSE'den sorgulanabilir.

Aşağıdaki akış şeması EXC belirleme adımlarını özetlemektedir:

2. Boyutsal Toleranslar

2.1 Temel Toleranslar (Essential Tolerances)

Yapısal davranışı etkileyen temel toleranslar TS EN 1090-2:2018 Ek D'de tanımlanmıştır. Bu toleransların aşılması yapısal güvenliği doğrudan tehdit eder ve kabul edilemez.

Referans: TS EN 1090-2:2018 Ek D, Tablolar D.1.1–D.5.1.

Tablo 2: Temel Toleranslar (Essential Tolerances)

Dikkat: Kolon plomb toleransı, deplasman taleplerini karşılamadıkça TBDY 2018 kapsamındaki yapılarda daha kısıtlayıcı değerlere tabi tutulabilir. Proje mühendisi işlevsel tolerans olarak ek şart koyabilir.

2.2 İşlevsel Toleranslar (Functional Tolerances)

Tasarımcının sözleşme belgesinde tanımladığı ek toleranslar TS EN 1090-2:2018 Ek E'de yer almaktadır. Döşeme seviyesi, görünür cephe yüzeyleri veya servis koridoru genişlikleri gibi işletme gereksinimlerine yönelik belirlenir.

Saha Notu: Prefabrik beton döşeme oturma kirişleriyle temas eden çelik kirişlerde kiriş üst başlık seviye toleransı genellikle $\pm 5\text{ mm}$'ye daraltılır; bu değer teklif ekine yazılmalıdır.

2.3 Termal Genleşme Etkisi ve Sıcaklık Düzeltmesi

Uzun elemanlarda sıcaklık farkı tolerans ölçümlerini etkilemektedir. Çelik termal genleşme katsayısı:

$$\alpha = 12 \times 10^{-6} \text{ °C}^{-1}$$

Uzunluk değişimi:

$$\Delta L = \alpha \cdot L \cdot \Delta T = 12 \times 10^{-6} \times L \times \Delta T$$

Örnek: $L = 20\text{ m}$, $\Delta T = 20\text{ °C}$ → $\Delta L = 4{,}8\text{ mm}$

Tolerans ölçümü, tercihen referans sıcaklık 20 °C'de veya düzeltme katsayısı uygulanarak yapılmalıdır. Sabah erken saatlerde (güneş ısınması öncesi) yapılan ölçümler daha güvenilirdir.

3. Kaynak Kalitesi ve Muayene

3.1 Kaynak Kalite Düzeyleri

Kaynak kusurları TS EN ISO 5817:2014 kapsamında A–D arasında derecelendirilir. TS EN 1090-2:2018 Tablo 17 EXC sınıfına göre minimum kalite düzeyini belirler:

Tablo 3: Kaynak Kalite Düzeyleri

3.2 Kaynak Personeli Yeterliliği

Kaynak personeli yeterliliği TS EN 1090-2:2018 Madde 7.4'te düzenlenmiştir:

• Kaynakçı: TS EN ISO 9606-1 (çelik) veya eşdeğer — yeterlilik sınavı zorunlu
• Kaynak Koordinatörü: TS EN ISO 14731 — EXC2 ve üzeri için zorunlu
• Kaynak Prosedür Şartnamesi (WPS): TS EN ISO 15614-1 kapsamında kabul deneyi (WPQR)
• EXC3 için ek: Kaynakçı kimlik kartı şantiyede bulunmalı; kaynak takip numaraları iz sürülebilirlik için kayıt altına alınmalı (TS EN 1090-2:2018 Madde 5.2, EXC3 hükmü).

Saha Notu: Türkiye'de kaynakçı sertifikası kontrolü yapı denetim kuruluşları tarafından 4708 sayılı Kanun kapsamında gerçekleştirilmektedir. Geçerliliği dolmuş sertifikayla kaynak yapıldığında NDT ek yüzdesi uygulanır.

3.3 Tahribatsız Muayene (NDT) Kapsamı

NDT yöntemleri ve minimum muayene oranları TS EN 1090-2:2018 Tablo 24'te belirtilmiştir:

Tablo 4: Tahribatsız Muayene (NDT) Kapsamı

Tablo 5: Tahribatsız Muayene (NDT) Kapsamı

Dikkat: TS EN 1090-2:2018 Madde 12.4.2 uyarınca her yeni WPS ile yapılan ilk 5 kaynak, Tablo 24'te belirtilen oranların iki katı kapsamda muayene edilmelidir (minimum 900 mm kaynak boyu).

4. Bulon ve Bağlantı Kontrolleri

4.1 Bulon Sınıfları ve TBDY 2018 Şartları

TBDY 2018 Madde 9.2.5, deprem etkisindeki tüm birleşim ve eklerde TS EN 14399 standardına uygun 8.8 veya 10.9 kalitesinde tam önçekme uygulanmış yüksek dayanımlı bulon kullanımını zorunlu kılmaktadır.

Tablo 6: Bulon Sınıfları ve TBDY 2018 Şartları

Saha Notu: TBDY 2018 kapsamındaki sismik bağlantılarda HR (TS EN 14399-3) tipi bulon, HV (TS EN 14399-4) tipine tercih edilmelidir. HR tipinin geometrisi sünek çekme davranışı sağlarken, HV tipi kısa dişli gövde tasarımı nedeniyle çekme yükü altında ani diş sıyrılması riski taşımaktadır.

4.2 Ön Gerilme Kuvveti Hesabı

Yüksek dayanımlı bulon karakteristik ön yükleme kuvveti (TS EN 1993-1-8:2005 Madde 3.9.1):

$$F_{p,C} = 0{,}70 \cdot f_{ub} \cdot A_s$$

Örnek — M20 8.8 HR bulonu: $f_{ub} = 800\text{ MPa}$, $A_s = 245\text{ mm}^2$

$$F_{p,C} = 0{,}70 \times 800 \times 245 = 137{.}200\text{ N} = 137{,}2\text{ kN}$$

Örnek — M20 10.9 HR bulonu: $f_{ub} = 1000\text{ MPa}$, $A_s = 245\text{ mm}^2$

$$F_{p,C} = 0{,}70 \times 1000 \times 245 = 171{.}500\text{ N} = 171{,}5\text{ kN}$$

4.3 Sürtünmeli Bağlantı Kayma Kapasitesi

Ön gerilmeli bulonlu kayma-kritik bağlantı dayanımı (TS EN 1993-1-8:2005 Madde 3.9.1, Denklem 3.6):

$$F_{s,Rd} = \frac{k_s \cdot n \cdot \mu \cdot F_{p,C}}{\gamma_{M3}}$$

Parametreler:

• $k_s = 1{,}0$ — normal delik (standart tolerans)
• $n$ — yüzey sayısı (tek kesme: $n=1$, çift kesme: $n=2$)
• $\mu$ — sürtünme katsayısı: Sınıf A = $0{,}50$; B = $0{,}40$; C = $0{,}30$; D = $0{,}20$
• $\gamma_{M3} = 1{,}25$

Tablo 7: Sürtünmeli Bağlantı Kayma Kapasitesi

4.4 Bulon Sıkma Kontrol Yöntemleri

Ön gerilmeli bulonların tork doğrulama yöntemleri TS EN 1090-2:2018 Madde 8.5'te düzenlenmiştir:

Tablo 8: Bulon Sıkma Kontrol Yöntemleri

Dikkat: Tork anahtarı kalibrasyonu TS EN 14399-2 uyarınca; her kullanım gününden önce (veya 5.000 işlemde bir) doğrulanmalıdır. Yanlış kalibrasyonla yapılan sıkma işlemleri deprem performansını tehlikeye atar.

5. Boyutsal Kontrol Prosedürü

5.1 Kontrol Noktaları ve Ölçüm Araçları

Tablo 9: Kontrol Noktaları ve Ölçüm Araçları

Saha Notu: Türkiye'nin karasal iklim bölgelerinde (İç Anadolu, Doğu Anadolu) gece-gündüz sıcaklık farkı 25–30 °C'yi aşabilmektedir. Bu koşullarda 12 m'yi geçen kirişlerde termal genleşme etkisi ölçüm hatasına (3–4 mm) yol açar; ölçümler mümkünse 06:00–08:00 arası yapılmalıdır.

5.2 Termal Genleşme Düzeltmesi

Uzun elemanlarda ölçüm sıcaklığı $t_\text{ölçüm}$ ile referans sıcaklık 20 °C arasındaki fark için düzeltme:

$$\Delta L_\text{düzeltme} = \alpha \cdot L \cdot (t_\text{ölçüm} - 20)$$

Düzeltilmiş ölçüm değeri:

$$L_\text{düzeltilmiş} = L_\text{ölçülen} - \Delta L_\text{düzeltme}$$

6. Uygunluk Değerlendirmesi — CE İşareti

6.1 TS EN 1090-1 Kapsamı

Çelik yapı bileşenlerinin CE işareti TS EN 1090-1:2009+A1:2011 kapsamında zorunlu tutulmaktadır. Türkiye'de 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun uyarınca çelik yapı malzemeleri için imalatçı sertifikası ve CE belgesi yapı denetim kuruluşuna ibraz edilmek zorundadır.

CE işaretleme gereksinimleri:

• Sistem 2+ veya Sistem 1 (kritik yapılar) onayı
• FPC (Fabrika Üretim Kontrolü — Factory Production Control) zorunluluğu
• Onaylanmış kuruluş (notified body) denetimi
• Performans Deklarasyonu (DoP — Declaration of Performance)

6.2 Yürütme Sınıfı ile CE İşareti İlişkisi

Tablo 10: Yürütme Sınıfı ile CE İşareti İlişkisi

Dikkat: 4708 sayılı Kanun Madde 4 uyarınca yapı denetim kuruluşu; çelik yapılarda kullanılan malzemelerin CE belgesini, imalat test raporlarını ve kaynak personeli sertifikalarını kontrol etmek ve belgelemek zorundadır.

7. Korozyon Koruması ve Galvanizleme

7.1 Korozyon Kategori Sınıflandırması

Çelik yapılarda korozyon koruma sistemi seçimi ISO 12944-2:2017 korozyon kategori sınıflandırmasına göre yapılır. Türkiye coğrafi çeşitliliği nedeniyle şu kategoriler yaygın karşılaşılır:

Tablo 11: Korozyon Kategori Sınıflandırması

7.2 Sıcak Daldırma Galvanizleme

Sıcak daldırma galvanizleme TS EN ISO 1461:2009 standardı kapsamında gerçekleştirilir. Çelik yapı bileşenlerinin 435–455 °C sıcaklığındaki erimiş çinko banyosuna daldırılmasıyla metalürjik bağ oluşturulur.

Temel özellikler:

• Kaplama kalınlığı: Malzeme kalınlığına göre 45–100 μm (TS EN ISO 1461 Tablo 3)
• Beklenen koruma ömrü: Ortalama 85 μm kaplama ile açık hava koşullarında 50+ yıl
• Uygulama süreci: Yağ alma → Asit temizliği → Flakslama → Galvanizleme → Son kontrol
• Çinko banyosu bileşimi: ≥ %98 saf çinko (TS EN ISO 1461 Madde 4.2)

Saha Notu: Türkiye'de sıcak daldırma galvanizleme uygulamaları TS EN ISO 1461 standardına göre yapılmaktadır. Deniz kenarı ve C4+ ortamlarda galvanizlemenin üzerine ek epoksi boya (duplex sistem) uygulanması tavsiye edilir.

Dikkat: Galvanizlenmiş çelik elemanların şantiyede kaynaklanması veya taşlanması kaplama bütünlüğünü bozar. Bu bölgeler derhal çinko soğuk sprey (zinc-rich cold spray) veya termik metallizasyon yöntemiyle onarılmalıdır. EN ISO 1461 Madde 6.3'e göre onarım alanı toplam yüzeyin %0,5'ini geçmemelidir.

8. Türkiye'ye Özgü Yasal Zorunluluklar

8.1 Yapı Denetimi (4708 Sayılı Kanun)

4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun; ruhsatlı tüm yapılarda (çelik yapılar dahil) bağımsız yapı denetim kuruluşu gözetimini zorunlu kılmaktadır. Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği (R.G. 05.02.2008 tarih ve 26778 sayılı) çelik yapılar için şu kontrolleri öngörmektedir:

• Çelik malzemelerin CE belgesi, malzeme test sertifikası (EN 10025 Tip 3.1) ve boyut uyumluluğu
• Kaynak prosedür belgelerinin (WPS/WPQR) ve kaynakçı sertifikalarının incelenmesi
• Şantiye kaynak muayene tutanaklarının onaylanması
• NDT raporlarının arşivlenmesi ve yapı denetim kuruluşuna iletilmesi

8.2 İş Sağlığı ve Güvenliği (6331 Sayılı Kanun)

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (R.G. 30.06.2012) ve buna bağlı Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (R.G. 05.10.2013 tarih ve 28786 sayılı), çelik yapı montajında çalışanların korunması için şu yükümlülükleri getirir:

• Yüksekte çalışma (kolon ve kiriş montajı): güvenlik kemeri, yaşam hattı, güvenlik ağı (TS EN 1263-1 ve TS EN 1263-2)
• Vince bağlı çelik elemanlar kaldırılırken altında durulmaz; sinyalman zorunludur
• Korkuluk sistemi: ana korkuluk ≥ 1 m yükseklik ve ≥ 125 kg yüke dayanıklı; topuk levhası ≥ 15 cm
• Risk değerlendirmesi: çelik yapı işi başlamadan önce yazılı risk değerlendirmesi yapılmalı

8.3 İmar Kanunu (3194)

3194 sayılı İmar Kanunu çerçevesinde çelik yapılar için; yapı ruhsatı (Madde 21), proje onay süreci (statik proje, imalat projeleri) ve yapı kullanma izni zorunlulukları geçerlidir. Deprem bölgelerinde çelik yapı projelerinin TBDY 2018 uyumluluğunu gösteren hesap ve detay setlerinin ilgili idareye sunulması zorunludur.

8.4 Birim Fiyat Referansları

Tablo 12: Birim Fiyat Referansları

10. Dikkat Edilmesi Gerekenler

KP-1: Ankraj bulon konumları temel betonlamasından önce yüksek hassasiyetle kontrol edilmeli; beton dökümü sonrası düzeltme son derece maliyetlidir. Sabitleme kalıpları (template) kullanılmalıdır. Total station hassasiyeti ±2 mm olmalıdır.

KP-2: EXC3 kapsamındaki sismik bağlantılarda (moment bağlantısı, çapraz-gusset plakaları) %100 görsel ve %20 hacimsel muayene zorunludur (TS EN 1090-2:2018 Tablo 24); bu kapsam proje sözleşmesine ve NDT planına yansıtılmalıdır.

KP-3: Yürütme sınıfı (EXC) yapı türünden bağımsız olarak yapısal güvenlik sonuç sınıfı (Consequence Class — CC) ile birlikte belirlenir; CC2+SC2 → EXC3, CC3+SC2 → EXC4. Proje şartnamesinde EXC belirtilmezse imalatçının sorumluluğu netleşmez.

KP-4: Galvanizlenmiş elemanların sahada kaynaklanması veya taşlanması kaplamanın bütünlüğünü bozar; bu bölgeler derhal çinko soğuk sprey (zinc cold spray) veya metallizasyon ile onarılmalıdır. Onarım yüzeyi toplam yüzeyin %0,5'ini geçmemelidir (TS EN ISO 1461 Madde 6.3).

KP-5: Montaj sırasında geçici destekler ve makaralar kaldırılmadan önce yapı stabilitesi doğrulanmalıdır. Çift taraflı bağlantı tamamlanmadan tek taraflı yük uygulaması kirişleri devirebilir — 6331 sayılı Kanun kapsamında ISG yükümlülüğü bulunmaktadır.

KP-6: TBDY 2018 Madde 9.2.5 uyarınca sismik bölge birleşimlerinde HR tipi TS EN 14399-3 bulonu kullanılmalıdır. HV tipi (TS EN 14399-4) çekme yükü altında kırılgan diş sıyrılması riski taşıdığından moment aktaran birleşimlerde tercih edilmemelidir.

KP-7: EXC3 veya üzeri imalat sınıfında, kaynak izi sürülebilirliği zorunludur. Her kaynakçıya ait kaynak bölgeleri numaralandırılarak kaynakçı kimlik bilgisiyle kayıt altına alınmalı; kayıtlar proje tamamlanana kadar saklanmalıdır (TS EN 1090-2:2018 Madde 5.2).

11. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Senaryo: 8 katlı bir ofis binasında zemin kat kolonunun toplam boyu $h = 4{,}5\text{ m}$ olarak ölçülmüştür. Montaj sırasında total station ile yapılan ölçümde kolon üst noktasının teorik konumundan 11 mm saptığı tespit edilmiştir.

İstenen: TS EN 1090-2:2018 Ek D.2.1 kapsamında bu sapmanın kabul edilebilir olup olmadığını belirleyiniz.

Çözüm:

Adım 1 — İzin verilen maksimum plomb toleransı (TS EN 1090-2:2018 Ek D Tablo D.1.1):

$$e_{max} = \min\!\left(\frac{h}{500},\ 25\text{ mm}\right) = \min\!\left(\frac{4500}{500},\ 25\right) = \min(9{,}0\text{ mm},\ 25\text{ mm}) = 9{,}0\text{ mm}$$

Adım 2 — Saha ölçümü ile karşılaştırma:

Ölçülen sapma: 11 mm

$$11\text{ mm} > 9{,}0\text{ mm} \rightarrow \text{TOLERANS DISI}$$

Sonuç: 11 mm > 9 mm → Tolerans aşılmıştır; kabul edilemez. Soğuk düzeltme veya şim takılarak kolon yeniden konumlandırılmalıdır. Düzeltme sonrası ölçüm tekrarlanmalıdır.

Kontrol: $h = 4{,}5\text{ m}$ için $h/500 = 9\text{ mm}$ sınırlayıcıdır (25 mm'den küçük olduğu için). Montaj sonrası yapı denetim kuruluşuna düzeltme kaydı iletilmelidir.

Problem 2 — Orta

Senaryo: Bir endüstri binasında çelik kirişin kolon başlığına bağlandığı tek kesme ($n=1$) kayma-kritik bağlantıda 4 adet M20 8.8 HR bulonu kullanılmaktadır. Yüzey kumlama yapılmış ancak boya uygulanmamıştır (Yüzey Sınıfı A). Bağlantıya etki eden tasarım kesme kuvveti $V_{Ed} = 180\text{ kN}$'dur.

İstenen: Bağlantının TS EN 1993-1-8:2005 Madde 3.9 kapsamında yeterliliğini kontrol ediniz.

Çözüm:

Veriler:

• Bulon kalitesi: 8.8 HR (TS EN 14399-3)
• $f_{ub} = 800\text{ MPa}$, $A_s = 245\text{ mm}^2$ (M20)
• Yüzey sınıfı: A ($\mu = 0{,}50$)
• $n = 1$ (tek kesme yüzeyi), $k_s = 1{,}0$, $\gamma_{M3} = 1{,}25$

Çözüm:

Adım 1 — Tek bulon ön gerilme kuvveti (TS EN 1993-1-8:2005 Denklem 3.7):

$$F_{p,C} = 0{,}70 \cdot f_{ub} \cdot A_s = 0{,}70 \times 800 \times 245 = 137{.}200\text{ N} = 137{,}2\text{ kN}$$

Adım 2 — Tek bulon kayma kapasitesi (TS EN 1993-1-8:2005 Denklem 3.6):

$$F_{s,Rd,1} = \frac{k_s \cdot n \cdot \mu \cdot F_{p,C}}{\gamma_{M3}} = \frac{1{,}0 \times 1 \times 0{,}50 \times 137{,}2}{1{,}25} = \frac{68{,}6}{1{,}25} = 54{,}88\text{ kN}$$

Adım 3 — 4 bulon toplam kayma kapasitesi:

$$F_{s,Rd,total} = 4 \times 54{,}88 = 219{,}5\text{ kN}$$

Adım 4 — Yeterlilik kontrolü:

$$V_{Ed} = 180\text{ kN} \leq F_{s,Rd,total} = 219{,}5\text{ kN} \quad \checkmark$$

Kullanım Oranı:

$$\text{UCR} = \frac{180}{219{,}5} = 0{,}82 \rightarrow \%82$$

Sonuç: Bağlantı yeterlidir; kullanım oranı %82 ile ekonomik bir tasarım sunar.

Kontrol: Yüzey Sınıfı A için Sa 2½ kumlama sertifikası + muayene raporu şantiyede mevcut olmalıdır (TS EN 1090-2:2018 Tablo 18). Deprem bölgesinde TBDY 2018 Madde 9.2.5 gereği bulonlar tam önçekme uygulanarak takılmalıdır.

Problem 3 — Zor

Senaryo: İstanbul'da (1. derece deprem bölgesi — zemin sınıfı ZD) inşa edilecek 6 katlı ticari çelik bina aşağıdaki karakteristiklere sahiptir:

• Taşıyıcı sistem: Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçeve
• Kat yüksekliği: 3,5 m; toplam bina yüksekliği: 21 m
• Kolonlar S355, kirişler S275
• Kritik bir moment bağlantısında kolon flanşına alın plakası (end plate) kaynakla bağlıdır; bağlantı 6 adet M24 10.9 HR bulon içermektedir
• Bağlantıya etki eden tasarım momentli: $M_{Ed} = 180\text{ kN\cdot m}$; kesme: $V_{Ed} = 120\text{ kN}$

İstenenler:

1. EXC sınıfını belirleyiniz.
2. Bu bağlantı için gerekli NDT kapsamını belirleyiniz.
3. M24 10.9 HR bulonunun ön gerilme kuvvetini hesaplayınız ($A_s = 353\text{ mm}^2$).
4. Termal genleşme düzeltmesi: Bina uzunluğu 36 m; montaj anı sıcaklığı 35 °C; referans sıcaklık 20 °C. Uzunluk düzeltme miktarı nedir?

Çözüm:

Adım 1 — EXC Belirleme (TS EN 1090-2:2018 Ek B):

• Yapı: 6 katlı ticari bina → CC2 (orta sonuç sınıfı, EN 1990 Tablo B1)
• İstanbul deprem bölgesi 1 + moment aktaran çerçeve → SC2 (sismik etki, TS EN 1090-2 Tablo B1)
• Moment aktaran birleşim → PC2 (özel imalat, TS EN 1090-2 Tablo B2)
• CC2 + SC2 + PC2 → EXC3 (TS EN 1090-2 Tablo B3)
• TBDY 2018 Madde 9.2.5 teyidi: Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçeve → EXC3 zorunludur

Adım 2 — NDT Kapsamı (TS EN 1090-2:2018 Tablo 24 + TBDY 2018):

EXC3 sismik moment bağlantısı için:

• Görsel muayene (VT): %100 — tüm kaynaklarda zorunlu (TS EN ISO 17637)
• Alın plakası–kolon flanşı tam nüfuziyetli küt kaynakları: %100 UT veya RT (TS EN 1090-2 Tablo 24, sismik moment bağlantısı hükmü)
• Köşe kaynakları: %5 MT veya PT
• Yeni WPS ile ilk 5 kaynak: normal oranın ×2'si (min. 900 mm)

Adım 3 — M24 10.9 HR Ön Gerilme Kuvveti:

$$f_{ub} = 1000\text{ MPa},\quad A_s = 353\text{ mm}^2$$ $$F_{p,C} = 0{,}70 \times f_{ub} \times A_s = 0{,}70 \times 1000 \times 353 = 247{.}100\text{ N} = 247{,}1\text{ kN}$$

6 bulon toplam ön gerilme kuvveti (bilgi amaçlı):

$$F_{p,total} = 6 \times 247{,}1 = 1482{,}6\text{ kN}$$

Adım 4 — Termal Genleşme Düzeltmesi:

$$\Delta L = \alpha \cdot L \cdot \Delta T = 12 \times 10^{-6} \times 36{.}000 \times (35 - 20)$$ $$\Delta L = 12 \times 10^{-6} \times 36{.}000 \times 15 = 6{,}48\text{ mm}$$

Ölçülen değerden düşülecek: 6,5 mm (montaj sıcaklığı 35 °C → gerçek boyut soğuduğunda kısalacak)

Sonuç:

1. EXC3 zorunludur — TS EN 1090-2:2018 Ek B + TBDY 2018 Madde 9.2.5 teyidi
2. NDT: %100 VT + %100 UT (alın kaynağı, sismik moment bağlantısı) + %5 MT (köşe kaynakları)
3. $F_{p,C} = 247{,}1\text{ kN}$ (M24 10.9 HR)
4. Termal düzeltme = 6,5 mm → Ölçüm sabah erken saatte yapılmalı veya düzeltme uygulanmalıdır

Kontrol: TBDY 2018 Madde 9.2.5 gereği M24 10.9 HR bulonları tam önçekme ile takılmalı; tork değerleri kalibrasyon tork anahtarı ile doğrulanarak kayıt altına alınmalı ve yapı denetim kuruluşuna iletilmelidir.

12. Sık Yapılan Hatalar

Tablo 14: Sık Yapılan Hatalar

13. İlgili Makaleler

Tablo 15: İlgili Makaleler

14. Kaynaklar

1. TS EN 1090-1:2009+A1:2011 — Çelik ve alüminyum yapıların yürütülmesi — Bölüm 1: Yapısal bileşenler için uygunluk değerlendirme gereksinimleri. TSE, Ankara.
2. TS EN 1090-2:2018 — Çelik ve alüminyum yapıların yürütülmesi — Bölüm 2: Çelik yapılar için teknik gereksinimler. TSE, Ankara.
3. TS EN ISO 13920:1996 — Kaynak — Kaynaklı yapılar için genel toleranslar. TSE, Ankara.
4. TS EN ISO 3834-2:2021 — Metallerin ergitme kaynağı için kalite gereksinimleri — Bölüm 2: Kapsamlı kalite gereksinimleri. TSE, Ankara.
5. TS EN ISO 5817:2014 — Kaynak — Çelikte ergitme kaynağı bağlantıları — Kusurlar için kalite seviyeleri. TSE, Ankara.
6. TS EN 1993-1-8:2006 — Çelik Yapıların Tasarımı — Bölüm 1-8: Birleşimlerin tasarımı. TSE, Ankara.
7. TS EN 14399-3:2006 — Ön yüklemeli yüksek dayanımlı yapısal civata takımları — Bölüm 3: HR sistemi — Altı köşeli civata ve somun takımları. TSE, Ankara.
8. TS EN ISO 1461:2009 — Üretilen demir ve çelik ürünlerde sıcak daldırma galvaniz kaplamalar — Özellikler ve test yöntemleri. TSE, Ankara.
9. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Resmi Gazete 18.03.2018 tarih, 30364 sayılı mükerrer baskı. AFAD, Ankara.
10. 4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun — 13.07.2001 tarih. Resmî Gazete 17.07.2001 — 24464.
11. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — 20.06.2012 tarih. Resmî Gazete 30.06.2012 — 28339.
12. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği — R.G. 05.10.2013 tarih ve 28786 sayılı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı.
13. SCI P358 (2011) — Guidance on the requirements of EN 1090-1 and EN 1090-2 for the CE Marking of Steel Structural Components. Steel Construction Institute, Ascot.
14. Çıtıpıtıoğlu, A.M. (2021) — Deprem Yükleri Etkisindeki Çelik Yapı Elemanların Birleşim ve Ekleri için Yönetmeliklerde Önçekmeli Bulon Koşulları. DergiPark — Karaelmas Fen ve Mühendislik Dergisi.
15. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (2025) — 2025 Yılı İnşaat ve Tesisat Birim Fiyatları. Ankara.

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Çelik Kolon Burkulma Hesaplama
• Çelik Kiriş Sehim Hesaplama
• Çelik Profil Ağırlığı Hesaplama