Yatay Kurb Hesabı

1. Yatay Kurb Geometrisi

Yatay kurb, plan görünüşünde iki teğetin (doğru güzergahın) belirlenen bir $R$ yarıçaplı dairesel yay ile birleştirilmesinden oluşur. Kurb geometrisini tanımlayan temel noktalar aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Tablo 1: Yatay Kurb Geometrisi

1.1 Temel Geometrik Formüller

Yatay kurb hesabında kullanılan ana formüller aşağıda verilmektedir. Her formül, iki teğetle oluşturulan dairesel yayın geometrik özelliklerini tarif eder.

Teğet uzunluğu — PI'dan PC ve PT'ye mesafe:

$T = R \cdot \tan\!\left(\frac{\Delta}{2}\right)$

Yay uzunluğu — PC ile PT arasındaki yol mesafesi:

$L = R \cdot \frac{\pi\,\Delta}{180} \quad (\Delta\text{ derece cinsinden})$

Dış mesafe — PI ile yay orta noktası arasındaki mesafe:

$E = R \left(\frac{1}{\cos(\Delta/2)} - 1\right)$

Orta ordinat — kiriş ile yay arasındaki en büyük mesafe:

$M = R \left(1 - \cos\!\frac{\Delta}{2}\right)$

Kiriş uzunluğu — PC ile PT arasındaki doğru mesafe:

$LC = 2R \cdot \sin\!\frac{\Delta}{2}$

Saha Notu: Türkiye'de KGM aplikasyon mühendisleri genellikle teğet uzunluğu $T$ ve yay uzunluğu $L$'yi en sık kullanan parametrelerdir. $T$ değerinin arazide işaretlenmesi için PI noktasının koordinat sistemine (ITRF96 / TM30) dönüştürülmesi zorunludur. KM (kilometre taşı) noktaları yay uzunluğu $L$ üzerinden hesaplanır, kiriş üzerinden değil.

2. Minimum Kurb Yarıçapı

2.1 Yol Sınıfı ve Tasarım Hızı

Minimum kurb yarıçapının doğru belirlenmesi için önce yol sınıfı ve buna karşılık gelen tasarım hızı KGM tablosundan okunmalıdır.

Tablo 2: Yol Sınıfı ve Tasarım Hızı

Not: Her hücrede iki değer (Vt maks / Vt min) verilmiştir.

2.2 Merkez Kaç Kuvveti ve Temel Formül

Aracın kurba girerken merkez kaç etkisiyle dengelenmesi gerekir. Dever ($e$) ve yanal sürtünme ($f$) birlikte bu kuvveti karşılar:

$e + f = \frac{V^2}{127R}$

Bu denklemden minimum kurb yarıçapı doğrudan elde edilir:

$R_{\min} = \frac{V^2}{127\,(e_{\max} + f_{\max})}$

Değişken tanımları:

• $e$ = dever (superelevation) oranı (m/m veya %)
• $f$ = yanal kayma sürtünme katsayısı
• $V$ = tasarım hızı (km/saat)
• $R$ = kurb yarıçapı (m)

Tablo 3: Merkez Kaç Kuvveti ve Temel Formül

Saha Notu: KGM koşullarında $e_{\max} = 0{,}08$ (normal koşullar) ve $e_{\max} = 0{,}06$ (kentsel yollar). Dağlık arazide don-çözülme dönemlerinde zemin dayanımı düşeceğinden fiili $f$ değerleri teorik değerlerin %10–15 altına inebilir. Erzurum, Kars ve Ağrı gibi don derinliğinin 2,96–3,06 m'ye ulaştığı bölgelerde kaplama deformasyonuna bağlı sürtünme katsayısı değişimleri dikkate alınmalıdır.

Dikkat: $f_{\max}$ değerinin sabit alınması (örneğin her hız için $f = 0{,}15$ kullanmak) yanlış $R_{\min}$ sonucu verir. Her tasarım hızı kademesi için KGM/AASHTO tablosundan doğru $f_{\max}$ değeri okunmalıdır.

3. Dever Hesabı

Dever, aracın yanal kayma yapmadan kurba girmesini sağlayan enine eğimdir. Gereken dever oranı şu formülle hesaplanır:

$e = \frac{V^2}{127R} - f$

Türkiye'de geçerli sınır değerler:

• $e_{\max} = 0{,}08$ — normal koşullar (kırsal yollar)
• $e_{\max} = 0{,}06$ — kentsel alanlar

3.1 Dever Geliştirme Uzunluğu

Düz yoldan tam devere geçiş ani yapılamaz; belirli bir uzunluk boyunca kademeli olarak uygulanır. Bu uzunluk olan tam dever geliştirme uzunluğu $L_r$, göreli eğim değişim oranına bağlıdır:

$L_r = W \cdot n_1 \cdot \frac{e_t}{\Delta_r}$

Değişken tanımları:

• $W$ = şerit genişliği (m)
• $n_1$ = döndürülen şerit sayısı
• $e_t$ = tam dever oranı
• $\Delta_r$ = maksimum göreli eğim değişim oranı

Tablo 4: Dever Geliştirme Uzunluğu

Saha Notu: Türkiye'de dever değişimi genellikle geçiş eğrisi (klotoid) uzunluğu içinde tamamlanır. Klotoidsiz kurblarda dever değişiminin %60–70'i kurb öncesi teğet kesiminde uygulanması zorunludur (KGM Karayolu Tasarım El Kitabı Bölüm 4).

Dikkat: Dever geliştirme uzunluğunun yetersiz bırakılması, taşıtların dever tamamlanmadan kurba girmesiyle sonuçlanır ve devrilme riskini artırır.

4. Geçiş Eğrisi — Klotoid

4.1 Klotoid Temel Özelliği

Klotoid, eğriliğin sıfırdan başlayarak lineer olarak arttığı bir geçiş eğrisidir; bu özellik sürücünün direksiyonu sabit bir hızla çevirmesiyle karşılık gelir. Klotoid parametresi $A$ ile tanımlanan eğrinin herhangi bir noktasındaki eğrilik yarıçapı $R$ ve boyu $L_g$ arasındaki temel ilişki:

$A^2 = R \cdot L_g$

4.2 Klotoid Elemanları

Klotoid açısı $\tau_g$ (radyan cinsinden) ve kartezyen koordinatlar $X$, $Y$:

$\tau_g = \frac{L_g}{2R} \quad (\text{rad})$

$X = L_g - \frac{L_g^3}{540\,A^4} + \frac{L_g^7}{93456\,A^8} - \cdots$

$Y = \frac{L_g^2}{6\,A^2} - \frac{L_g^6}{336\,A^6} + \cdots$

Kaydırma noktası koordinatları ve kurp kayması:

$x_m = X - R\,\tau_g,\quad y_m = Y - R\left(1 - \cos\tau_g\right)$

$p = y_m - R + R\cos\tau_g \quad \text{(kurp kayması)}$

4.3 Geçiş Eğrisi Uzunluğu

Sademe (jerk) ivme değişim hızı yöntemiyle gerekli minimum geçiş eğrisi uzunluğu:

$L_g = \frac{V^3}{46{,}7 \cdot R \cdot p}$

Değişken tanımları:

• $p \leq 0{,}60\text{ m/s}^3$ — KGM standardı (maksimum izin verilen sademe)

Hesaplama kolaylığı için $p = 0{,}60\text{ m/s}^3$ kabul edilirse:

$L_g \approx \frac{V^3}{28 \cdot R}$

4.4 Klotoid Parametresinin Seçim Kriterleri

Optik uygunluk koşulu — yolun görsel süreklilik kazanması için:

$\frac{R}{3} \leq A \leq R$

Dinamik koşul — sürücünün direksiyon hızına bağlı minimum:

$A_{\min} = 0{,}17\,V^{3/2} \quad (V\text{ km/saat})$

Dever uygunluk koşulu — $B$ platform genişliği olmak üzere:

$A_{\max} = B\,\sqrt{R \cdot \frac{e_{\max} - e_{\min}}{0{,}05}}$

Seçilen $A$ değerinden geçiş eğrisi uzunluğu: $L_g = A^2/R$

Saha Notu: Türkiye'de şehir içi yollarda $A = R/2$ ile $A = R$ arasına girmek görsel konfor ve sürüş kalitesi açısından önerilmektedir. Anadolu otoyollarında (Bolu Dağı Tüneli yaklaşımları gibi) $A > R/3$ koşulunun sağlanması zorunludur.

Dikkat: $A < R/3$ seçilmesi sürücüde ani eğrilik değişimi hissi yaratır; $A > R$ seçilmesi geçiş eğrisinin dairesel kurbdan uzun olmasına neden olur.

4.5 Geçiş Eğrisi Uygulanmayacak Durumlar

KGM kriterine göre $R \geq R_{\text{sınır}} \approx 6V$ (V: km/saat) olduğunda geçiş eğrisi zorunlu değildir. Ayrıca dönüş açısı $\Delta \leq 5°$ olan kurblarda geçiş eğrisi tasarımına ihtiyaç yoktur.

5. Genişleme — Ek Genişlik

Araç kurba girdiğinde iç ve dış tekerlekler farklı yarıçaplar çizer; bu nedenle düz kesitteki şerit genişliği yeterli olmaz. Gerekli ek genişlik:

$\Delta b = \frac{n \cdot b^2}{2R} + \frac{V}{10\,\sqrt{R}}$

Değişken tanımları:

• $n$ = şerit sayısı
• $b$ = araç genişliği (m)
• $R$ = kurb yarıçapı (m)
• $V$ = tasarım hızı (km/saat)

KGM tasarım taşıtı genişliği: $b = 2{,}55$ m (Karayolları Trafik Yönetmeliği Madde 128). $R \leq 200$ m olan kurblarda ek genişlik hesabı ihmal edilmemelidir.

Saha Notu: TIR/kamyon ağırlıklı yollarda $b = 2{,}55$ m yerine taşıma aracının gerçek genişliği alınmalıdır (azami $b = 2{,}60$ m frigorifik araçlar için). Ek genişlik yolun iç şeridine uygulanır.

6. Görüş Mesafesi Yatay Kurblarda

6.1 Duruş Görüş Mesafesi

Yatay kurb içindeki görüş mesafesini kontrol etmek için önce duruş görüş mesafesi (DGM) hesaplanır:

$SSD = \frac{V \cdot t_r}{3{,}6} + \frac{V^2}{254(f \pm G)}$

Değişken tanımları:

• $t_r$ = reaksiyon süresi = 2,5 s (KGM standardı)
• $G$ = boyuna eğim (%; iniş için −, çıkış için +)

Tablo 5: Duruş Görüş Mesafesi

6.2 Orta Ordinat — Engel Uzaklığı Kontrolü

Yatay kurb içinde görüş mesafesini kısıtlayan engellerin (şev, ağaç, bariyer) yol ekseninden uzaklığı $m$ şu formülle hesaplanır:

$m = R \left(1 - \cos\!\frac{28{,}65 \cdot S}{R}\right)$

Değişken tanımları:

• $S$ = gerekli görüş mesafesi (m)
• $m$ = engelin yol ekseninden uzaklığı (m)
• $R$ = kurb yarıçapı (m)

Dikkat: Kurb içinde $m$ değerinden daha yakın engel (şev, kazı yüzü, refüj bariyeri, ağaç) bulunması görüş mesafesini yetersiz kılar. Bu durumda ya engel kaldırılmalı ya da $R$ artırılmalıdır.

Saha Notu: Türkiye'de dağlık güzergahlarda kaya şevi yüzeylerinin yol kenarına yakın olduğu kesitlerde $m$ kontrolü ihmal edilmektedir. KGM Karayolu Tasarım El Kitabı Bölüm 3'e göre görüş mesafesi her kurb kesitinde enkesit çizimiyle doğrulanmalıdır.

7. Yönetmelik Referansları

Tablo 6: Yönetmelik Referansları

8. Türkiye Saha Koşulları ve Özel Durumlar

8.1 Coğrafi ve İklim Koşulları

Türkiye'nin farklı bölgelerinde yatay kurb tasarımını etkileyen başlıca coğrafi faktörler şöyle özetlenebilir:

Tablo 7: Coğrafi ve İklim Koşulları

8.2 Deprem Etkisi

Yatay kurb hesabı doğrudan deprem yönetmeliğiyle ilişkilendirilmemekle birlikte, TBDY 2018 kapsamında yol yamaç şevleri, istinat yapıları ve köprü yaklaşım rampaları deprem etkisiyle tasarlanmalıdır. Zemin ivme katsayısı $S_s$ ve $S_1$ değerleri, kurb yakınındaki şev ve dolgu stabilitesi kontrolünde kullanılır (TBDY 2018 Madde 3.3.1).

8.3 Yasal Zorunluluklar

• 3194 İmar Kanunu — Karayolu koridor mesafeleri ve imar planı değişiklikleri
• 4708 Yapı Denetimi Kanunu — Mühendislik hesaplarının yapı denetim kuruluşlarınca onaylanması
• 6331 İSG Kanunu — Şantiye aşamasında kurb aplikasyonunda çalışan güvenliği

9. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• PI kesişim noktası: 180+00
• Dönüş açısı: $\Delta = 30°$
• Kurb yarıçapı: $R = 403{,}15$ m

İstenen: $T$, $LC$, $M$, $E$ değerleri ve PC, PT istasyon numaraları.

Çözüm:

Adım 1 — Teğet uzunluğu $T$:

$T = R \cdot \tan\!\frac{\Delta}{2} = 403{,}15 \cdot \tan 15° = 403{,}15 \times 0{,}2679 = 107{,}99\text{ m}$

Adım 2 — Kiriş uzunluğu $LC$:

$LC = 2R \cdot \sin\!\frac{\Delta}{2} = 2 \times 403{,}15 \times \sin 15° = 806{,}30 \times 0{,}2588 = 208{,}73\text{ m}$

Adım 3 — Orta ordinat $M$:

$M = R \left(1 - \cos\!\frac{\Delta}{2}\right) = 403{,}15 \left(1 - \cos 15°\right) = 403{,}15 \times (1 - 0{,}9659) = 13{,}74\text{ m}$

Adım 4 — Dış mesafe $E$:

$E = R \left(\frac{1}{\cos(\Delta/2)} - 1\right) = 403{,}15 \left(\frac{1}{0{,}9659} - 1\right) = 403{,}15 \times 0{,}0353 = 14{,}23\text{ m}$

Adım 5 — Yay uzunluğu $L$:

$L = \frac{\pi R \Delta}{180} = \frac{\pi \times 403{,}15 \times 30}{180} = 211{,}09\text{ m}$

Adım 6 — PC ve PT istasyon numaraları:

• PC = PI − T = 18000 − 107,99 = 17892,01 m = 178+92.01
• PT = PC + L = 17892,01 + 211,09 = 18103,10 m = 181+03.10

Sonuç: $T = 107{,}99$ m; $LC = 208{,}73$ m; $M = 13{,}74$ m; $E = 14{,}23$ m; $L = 211{,}09$ m; PC = 178+92.01; PT = 181+03.10

Kontrol: $\Delta/2 = 15°$ → $L = R\pi(30/180) = 403{,}15 \times 0{,}5236 = 211{,}09$ m ✓

Problem 2 — Orta

Veriler:

• PI noktası: 6+000 (6000 m)
• Dönüş açısı: $\Delta = 40°$
• Dairesel kurb yarıçapı: $R = 300$ m
• Klotoid geçiş eğrisi uzunluğu: $L_s = 90$ m

İstenen: Sademe kontrolü, klotoid parametresi, KGM uygunluk kontrolü, istasyon numaraları.

Çözüm:

Adım 1 — Klotoid parametresi $A$:

$A = \sqrt{R \cdot L_g} = \sqrt{300 \times 90} = \sqrt{27000} = 164{,}3\text{ m}$

Adım 2 — Optik uygunluk kontrolü:

$\frac{R}{3} = 100\text{ m} \leq A = 164{,}3\text{ m} \leq R = 300\text{ m} \checkmark$

Adım 3 — Spiral açısı $\theta_s$:

$\theta_s = 28{,}65 \times \frac{L_s}{R} = 28{,}65 \times \frac{90}{300} = 8{°}35'42'' \approx 8{,}595°$

Adım 4 — Dairesel kurb merkez açısı $\Delta_c$:

$\Delta_c = \Delta - 2\theta_s = 40° - 2 \times 8{,}595° = 22°48'36''$

Adım 5 — Dairesel kurb uzunluğu $L_c$:

$L_c = \frac{\pi \times R \times \Delta_c}{180} = \frac{\pi \times 300 \times 22{,}81°}{180} \approx 119{,}4\text{ m}$

Adım 6 — Kurp kayması $p$:

$p = \frac{L_s^2}{24R} = \frac{90^2}{24 \times 300} = \frac{8100}{7200} = 1{,}125\text{ m}$

Adım 7 — Toplam teğet uzunluğu $T_s$:

$T_s = \frac{L_s}{2} + (R + p)\tan\frac{\Delta}{2} = 45 + 301{,}125 \times \tan 20° = 45 + 109{,}61 = 154{,}61\text{ m} \approx 155\text{ m}$

Adım 8 — İstasyon numaraları:

• TS = PI − $T_s$ = 6000 − 155 = 5+845
• SC = TS + $L_s$ = 5845 + 90 = 5+935
• CS = SC + $L_c$ = 5935 + 119,4 ≈ 6+055
• ST = CS + $L_s$ = 6055 + 90 = 6+145

Adım 9 — KGM tasarım hızı uygunluk kontrolü ($V = 80$ km/saat, $R = 300$ m, $e_{\max} = 0{,}08$):

$R_{\min} = \frac{80^2}{127 \times (0{,}08 + 0{,}14)} = \frac{6400}{27{,}94} = 229\text{ m}$

$R = 300$ m $> R_{\min} = 229$ m → KGM koşullarına uygun ✓

Sonuç: $A = 164{,}3$ m; $L_c \approx 119{,}4$ m; TS = 5+845; SC = 5+935; CS = 6+055; ST = 6+145

Problem 3 — Zor

Senaryo: $V = 100$ km/saat hızla tasarlanan bir devlet yolunda $R = 450$ m yarıçaplı yatay kurb mevcuttur. Kurb içinde yol kenarından 6,5 m uzaklıkta sürekli bir kaya şevi bulunmaktadır. Şerit genişliği $w = 3{,}75$ m; görüş noktası şerit merkezi üzerindedir.

İstenen: a) $R = 450$ m için minimum DGM; b) Gerekli orta ordinat $m$; c) Kaya şevinin görüş mesafesini kısıtlayıp kısıtlamadığının kontrolü; d) $R_{\min}$ kontrolü.

Çözüm:

Adım 1 — $R_{\min}$ kontrolü ($V = 100$ km/saat, $e_{\max} = 0{,}08$, $f_{\max} = 0{,}12$):

$R_{\min} = \frac{V^2}{127(e_{\max} + f_{\max})} = \frac{100^2}{127 \times (0{,}08 + 0{,}12)} = \frac{10000}{25{,}40} = 394\text{ m}$

$R = 450$ m $> R_{\min} = 394$ m → uygun ✓

Adım 2 — Minimum DGM ($V = 100$ km/saat):

• Reaksiyon uzunluğu: $l_r = 100 \times 2{,}5 / 3{,}6 = 69{,}44$ m
• Fren uzunluğu ($f = 0{,}29$, $G = 0$): $l_b = 10000 / (254 \times 0{,}29) = 135{,}76$ m

$DGM_{\min} = l_r + l_b = 69{,}44 + 135{,}76 = 205{,}2\text{ m} \approx 205\text{ m}$

(AASHTO Green Book 2018 Tablo 3-1: V = 100 km/saat için standart DGM = 185 m)

Adım 3 — Gerekli orta ordinat $m$ ($S = 185$ m):

$m = R \left(1 - \cos\!\frac{28{,}65 \cdot S}{R}\right) = 450 \left(1 - \cos\!\frac{28{,}65 \times 185}{450}\right)$

$= 450 \left(1 - \cos 11{,}78°\right) = 450 \times (1 - 0{,}9789) = 450 \times 0{,}0211 = 9{,}50\text{ m}$

Adım 4 — Mevcut engel mesafesinin kontrolü:

• Mevcut engel mesafesi: $M_{\text{mevcut}} = 6{,}5$ m
• Gerekli: $m = 9{,}50$ m $> M_{\text{mevcut}} = 6{,}5$ m → Görüş mesafesi yetersiz!

Adım 5 — Öneriler:

Seçenek A: Kaya şevini 9,50 m'ye çekmek (kazı)

Seçenek B: $S = 150$ m ile kontrol:

$m = 450 \left(1 - \cos\frac{28{,}65 \times 150}{450}\right) = 450 (1 - \cos 9{,}55°) = 450 \times 0{,}0139 = 6{,}26\text{ m} < 6{,}5\text{ m}$

$S = 150$ m için engel yeterlidir ancak $S = 150$ m $< DGM_{\min} = 185$ m olduğundan bu durum standartları karşılamaz. Hız limiti düşürülmeli veya engel kaldırılmalıdır.

Sonuç:

• $R_{\min} = 394$ m → $R = 450$ m uygun ✓
• Gerekli orta ordinat: $m = 9{,}50$ m
• Mevcut engel mesafesi $6{,}5$ m $< 9{,}50$ m → engel kaldırılmalı veya hız limiti düşürülmeli

10. Parametre Tablosu — Özet

Tablo 8: Parametre Tablosu — Özet

11. Sık Yapılan Hatalar

1. Minimum yarıçapı aşağı yuvarlama: $R_{\min}$ hesabı yapılıp daha küçük bir yarıçap seçilmesi merkez kaç kuvvetinin $e_{\max} + f_{\max}$ limitini aşmasına neden olur. Her zaman $R \geq R_{\min}$ koşulunu sağlayın ve üste doğru yuvarlayın.

2. Klotoid parametresinin optik uygunluk koşulu dışında seçilmesi: $A < R/3$ seçilmesi sürücüde ani eğrilik değişimi hissi yaratır; $A > R$ ise geçiş eğrisinin dairesel kurbdan uzun olmasına neden olur. $R/3 \leq A \leq R$ aralığını koruyun; dinamik koşulda $A_{\min} = 0{,}17V^{3/2}$ de sağlanmalıdır.

3. Dever uygulamasında dönüş yönünün karıştırılması: S-kurbu (ters kurb) dever geçişinin yeterli uzunlukta yapılmaması veya yanlış yönde uygulanması. Her kurb için bağımsız $L_r$ hesaplanmalı; S-kurbunda iki kurbun dever değişim bölgelerinin örtüşmemesi kontrol edilmeli.

4. Geçiş eğrisi uzunluğunun yalnızca dever kriterinden belirlenmesi: Sademe kontrolü atlandığında yolcularda rahatsız edici dikey ivme oluşur. $L_g = V^3/(46{,}7 \cdot R \cdot p)$ sademe formülünden elde edilen değer ile dever geliştirme uzunluğunun büyüğünü seçin.

5. Ek genişlik hesabının ihmal edilmesi: $R \leq 200$ m olan kurblarda geniş araç (kamyon, TIR) için şerit genişliği yetersiz kalabilir. $\Delta b = n \cdot b^2/2R + V/(10\sqrt{R})$ formülünü uygulayın.

6. Küçük dönüş açısında geçiş eğrisi gerekliliğini kontrol etmemek: KGM'ye göre $R \geq 6V$ durumunda geçiş eğrisi zorunlu değildir. $\Delta \leq 5°$ olan kurblarda da geçiş eğrisi gerekmez.

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. KGM Karayolu Tasarım El Kitabı — KGM — Karayolları Genel Müdürlüğü. https://www.kgm.gov.tr
2. TS 10839:1993 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. AASHTO Green Book 2018.
4. KGM Teknik Şartnamesi — KGM — Karayolları Genel Müdürlüğü. https://www.kgm.gov.tr
5. Karayolları Trafik Yönetmeliği — KGM — Karayolları Genel Müdürlüğü. https://www.kgm.gov.tr

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.