İnşaat İskelesi: Tipler, Yük Kapasitesi ve Güvenlik

Özet

İnşaat iskelesi (scaffolding), yüksekte çalışma gerektiren bina inşaatı, yıkım, onarım ve bakım işlemlerinde geçici çalışma platformu sağlayan taşıyıcı sistemlerdir. Türkiye'de cephe iskelelerinin tasarım ve imalatı TS EN 12810-1, TS EN 12811-1 standartlarına ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 01/07/2015 tarihinde yürürlüğe giren Tebliğine (Resmî Gazete Sayı: 29124) tabi kılınmıştır. Doğru tip ve yük sınıfının seçimi; işçi güvenliği, yapısal bütünlük ve yasal uyumluluk açısından kritik önem taşımaktadır. Bu makalede Türkiye mevzuatı, TS standartları ve saha uygulaması esas alınarak iskele tipleri, yük sınıfları, tasarım esasları, hata analizi ve örnek hesaplar kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.

1. Türkiye'de İskele Mevzuatı ve Standartlar

1.1 Yasal Çerçeve

Türkiye'de dış cephe iş iskelelerine özgü temel düzenleme, Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 19.09.2014 tarihli ve 29124 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Ahşap ve Ön Yapımlı Çelik ile Alüminyum Alaşımlı Bileşenlerden Oluşan Dış Cephe İş İskelelerine Dair Tebliğ'dir (yürürlük: 1 Temmuz 2015). Tebliğ, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 22. maddesine dayanır. Dış cephe iş iskelesinin hesap ve detay çizimleri ilgili proje müellifince yapılır ve ruhsat eki statik proje dâhilinde idareye teslim edilir (Md. 3/1); TSE belgeli konfigürasyon kullanılacaksa üreticinin hesap ve çizimleri proje müellifinin uygun görüşüyle kabul edilebilir (Md. 3/3). İskelenin hesap, proje, uygulama, söküm ve denetim dâhil tüm aşamaları İmar Kanunu ile 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun'a tabidir (Md. 3/4). İş güvenliği yönünden 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-5 (A) ile İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II madde 4.3 uygulanır.

Saha Notu: Sahada sık görülen hatalar şunlardır: statik hesap olmadan boru-kelepçe iskele kurulması, ahşap iskele kullanımında TS 13662'ye uygun olmayan malzeme seçimi ve ankrajların üretici talimatındaki ya da hesaptaki düzenden seyrek yerleştirilmesi. Sağlamlık ve dayanıklılık hesapları yapılmadan veya hesap sonucunda güvenli olduğu tespit edilmeden iskele kullanılmaz (Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5 (A) madde 5).

Dikkat: Dış Cephe İş İskelelerine Dair Tebliğ Madde 3(6)'ya göre dış cephe iş iskelesinin yüksekliği 13,50 m'yi aştığında iskelenin tamamı çelik ve/veya alüminyum alaşım bileşenlerden oluşur. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-5 (A) madde 2'ye göre ahşap cephe iskeleleri TS 13662'ye uygun olmalı ve iskele yüksekliği 13,5 m'yi aştığında ahşap iskele kullanılmamalıdır.

1.2 Standart Hiyerarşisi

Türkiye'de iskele tasarımı şu standart sıralamasına göre yürütülür:

1. TS EN 12810-1:2005 — Cephe iş iskelesi sistem ürün gereklilikleri, sınıflandırma
2. TS EN 12810-2:2005 — Cephe iş iskelesi hesap yöntemleri
3. TS EN 12811-1:2005 — İş iskelelerinde performans gereklilikleri ve tasarım
4. TS EN 12811-2:2004 — İş iskelelerinde malzeme bilgileri
5. TS EN 12811-3:2003 — Yük deneyleri
6. TS 13662 — Ahşap cephe iskelesi bileşenlerine özgü ulusal standart
7. TS EN 1991-1-4:2007 — Rüzgâr etkilerinin hesabında kullanılır

2. İskele Tipleri ve Sınıflandırma

2.1 Genel Sınıflandırma

İskeleler kullanım amacına göre genel olarak çalışanların eriştiği ve çalıştığı iş iskeleleri ile beton kalıbını taşıyan taşıyıcı kalıp iskeleleri olarak ayrılır. İş iskelelerinin performans ve genel tasarım esasları TS EN 12811-1'de verilir; bina inşaatlarındaki kalıplar ve taşıyıcı kalıp iskeleleri ise ayrı bir tebliğe (RG 06.11.2020/31296) tabidir. Türkiye'deki en yaygın uygulama cephe iş iskeleleridir. ÇŞB Tebliği Ek-1'e göre en üst platform yüzeyi ile taban plakası alt kenarı arasındaki yükseklik 24 m'nin üzerindeyse standart sistem konfigürasyonları dışında hesaplama yoluna gidilmelidir.

Tablodaki yükseklik ve yük sınıfı değerleri tipik ürün değerleridir; kullanılacak sistemin sınırları ürün uygunluk belgesi, talimat el kitabı ve statik hesapla belirlenir.

2.2 Boru-Kelepçe Sistemi

Boru-kelepçe (tube and coupler) iskelesi, Ø48,3 mm çelik borular ve bağlantı elemanları (kelepçe) ile yerinde şekillendirilen en esnek geleneksel iskele sistemidir. İskele borularında yaygın olarak TS EN 39'a uygun 48,3 mm dış çaplı borular kullanılır (Tip 3: 3,2 mm, Tip 4: 4,0 mm et kalınlığı). TS EN 12811-1 aktarımlarına göre 48,3 mm dış çaplı çelik dikme borularında anma et kalınlığı 2,9 mm ve üzerindeyse en küçük akma gerilmesi 235 MPa, 2,7–2,9 mm arasındaysa 315 MPa olmalıdır. Kelepçelerin kayma ve bağ kapasiteleri TS EN 74-1'deki kelepçe sınıfına ve üreticinin beyanına göre alınır; tek bir sabit aralık kullanılmamalıdır.

Saha Notu: Boru-kelepçe sisteminde sık görülen sorunlardan biri, hesapta dik kelepçe öngörülen düğümde döner kelepçe kullanılmasıdır. Kelepçe tiplerinin kayma ve bağ kapasiteleri farklı olabileceğinden, statik hesapta öngörülen kelepçe tipi sahada değiştirilmemelidir.

2.3 Modüler Prefabrik Sistemler (Ringlock, Cuplock, Kwikstage)

Modüler iskele sistemleri, önceden üretilmiş standart bileşenlerden oluşan ve sabit bağlantı noktalarına monte edilen prefabrik sistemlerdir. Bu sistemler; inşaat ve yenileme projelerinin yanı sıra rafineriler, kimya tesisleri, tersaneler ve endüstriyel bakım operasyonları için de uygundur.

Ringlock (Rozet) sistemi, dikey standartlara 500 mm aralıklarla kaynatılmış rozet adı verilen halka bağlantı noktasını kullanır. Her rozette 8 adet delik bulunmakta ve yatay kirişler ile çaprazlar bu deliklere takılarak kama ile sabitlenmektedir. Bu tasarım, cıvata veya somuna ihtiyaç duyulmaksızın hızlı montaj ve demontaj imkânı sağlar ve 360° esnekliği sayesinde dairesel depolama tankları, karmaşık endüstriyel bakım uygulamaları gibi geometrik açıdan zorlayıcı projelerde tercih edilir.

Cuplock sistemi, alt sabit fincan (lower cup) ve üst hareketli fincan (upper cup) mekanizması ile çalışır; düz cepheler ve doğrusal yapılar için özellikle hızlı montaj avantajı sunar.

Saha Notu: Endüstriyel tesislerde (rafineriler, kimya tesisleri, güç santralleri) Ringlock tipi sistemler, konut inşaatlarında ise H-tip çerçeve sistemler yaygın olarak görülür. Belgesiz (kayıt dışı) üretilen sistemler kullanılmamalıdır: Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-5 (A) madde 1'e göre yapı işlerinde TS EN 12810-1 standardına uygunluk belgesi olan ön yapımlı bileşenlerden oluşan cephe iskeleleri kullanılır; belgenin üretici onaylı sureti ve talimat el kitabı yapı alanında bulundurulur (madde 3).

2.4 Seyyar Kule Iskelesi

Seyyar kule (mobile tower) iskele, tekerlekler üzerinde hareket edebilen bağımsız yapılardır; periyodik kontrolleri TS EN 1004-1 standardındaki kriterlere göre yapılır (İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-2). İzin verilen yükseklik, taban boyutu, dengeleyici (stabilizatör) ve balast gereksinimleri üreticinin TS EN 1004-1'e göre hazırladığı kullanım kılavuzunda verilir; kılavuzdaki yükseklik ve yükseklik–taban oranı sınırları aşılmamalıdır. Kule üzerinde çalışan varken hareket ettirilmez; ayaklarda kendiliğinden hareketi engelleyen fren kolu veya benzeri tertibat bulunur (Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 (B) madde 36).

2.5 Asma İskele

Asma iskele (suspended scaffold), yapının üstündeki sabit ankraj noktalarından çelik halatlarla askıya alınan platform sistemleridir; bu asılı erişim donanımlarının periyodik kontrolleri TS EN 1808 standardındaki kriterlere göre yapılır (İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-2). İskelenin taşıyabileceği azami yük belirtilir ve bu yükün üzerinde yükleme yapılmaz; asma iskelelerde merdiven kullanılmaz (Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 (B) madde 40). Azami yük levhası platformda görülebilir bir yere konulmalıdır.

3. Yük Sınıfları ve Yük Kombinasyonları

3.1 Yük Sınıflandırması (TS EN 12811-1:2005)

TS EN 12811-1'de altı yük sınıfı ve çalışma alanları için yedi genişlik sınıfı tanımlanır. Her platform, yük sınıfına karşılık gelen düzgün yayılı servis yükü $q_1$'i; ayrıca aynı anda olmamak üzere 500 mm × 500 mm alana yayılı $F_1$ ve 200 mm × 200 mm alana yayılı $F_2$ tekil yüklerini taşıyabilmelidir. Bu yükler ayrı ayrı kontrol edilir, birbirine eklenmez; iskelenin taşıyıcı sistemine (dikmelere) yalnız $q_1$ aktarılır.

Saha Notu: Örnek sınıflandırmalarda boyama ve yalıtım gibi hafif malzemeli işler Sınıf 3, tuğla duvar örme Sınıf 4–5, ağır taş işleri Sınıf 6 ile eşleştirilir. Kesin seçim, ÇSGB Cephe İskelelerinde Güvenli Çalışma Rehberi'ndeki örnekte olduğu gibi bölmeye gelecek çalışan, malzeme ve ekipman yükünün bölme alanına bölünüp yük sınıfı tablosuyla karşılaştırılmasıyla yapılır; yetersiz sınıf seçilirse platform aşırı yüklenir.

3.2 Genişlik Sınıfları (TS EN 12810-1:2005)

TS EN 12810-1:2005'e göre platform net genişliği $w$ aşağıdaki sınıflara ayrılmıştır:

3.3 Yük Kombinasyonları (TS EN 12811-1:2005 Madde 6.2.9)

Hizmette bulunma durumu (servis kombinasyonu):

Hizmette bulunmama durumu (non-service — maksimum rüzgâr):

Kısmi güvenlik katsayıları (TS EN 12811-1 Madde 10.3.2.1):

• Taşıma gücü sınır durumu (ULS): ${\gamma }_F=1,5$
• Hizmet verebilirlik sınır durumu (SLS): ${\gamma }_F=1,0$
• Kazara yükler: ${\gamma }_F=1,0$

Dikkat: Cephe iskelesinin hizmet durumu birleşiminde tam servis yükü $q_1$ en elverişsiz çalışma katına, $q_1$'in %50'si ise bir sonraki alt veya üst çalışma katına etkitilir; diğer katlar servis yüküyle yüklenmez. Bu kural gözden kaçırıldığında dikme ve taban plakası kuvvetleri yanlış hesaplanır.

3.4 Rüzgâr Yükü (TS EN 12811-1:2005 Madde 6.2.7)

Bileşke rüzgâr kuvveti şu formül ile hesaplanır (TS EN 12811-1:2005 Denklem 2):

Burada:

• $c_{f,i}$: Aerodinamik kuvvet katsayısı — kaplanmamış iskele: 1,30 (hem dike hem paralel yönde); tabaka ile örtülü: 1,30 (dik), 0,10 (paralel)
• $A_i$: i'inci iskele bileşenine ait referans alan (m²)
• $q_i$: Bileşen üzerine etkiyen rüzgâr basıncı (kN/m²) — çalışma rüzgârı: 0,20 kN/m², en büyük rüzgâr: TS EN 1991-1-4'e göre hesaplanır
• $c_s$: Konuma bağlı rüzgâr etki katsayısı

En büyük rüzgâr basıncı, projede esas alınan rüzgâr yükü standardına (ör. TS EN 1991-1-4) ve sahanın konumu, yüksekliği ile arazi koşullarına göre belirlenir; temel rüzgâr hızı bölgeden bölgeye değişir ve proje için ayrıca belirlenmelidir.

4. Tasarım Esasları ve Bileşen Gereklilikleri

4.1 Korkuluk Sistemi (Yan Koruma)

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-5 (A) madde 18–19'a göre cephe iskelesi çalışma platformu kenarlarında şu bileşenlerden oluşan yan koruma bulunur:

• Ana korkuluk: En üst yüzeyi çalışma platformu seviyesinden en az 1 m yukarıda
• Ara yan koruma: Ana korkuluk ile topuk levhası arasında bir veya daha fazla ara korkuluk ya da çerçeve/ızgara korkuluk; yan koruma bileşenleri arasındaki açıklıklardan 47 cm çaplı küre geçmemeli
• Topuk levhası (süpürgelik): En üst yüzeyi çalışma platformu seviyesinden en az 15 cm yukarıda, platforma bitişik

Dikkat: TS EN 12811-1'e göre ana ve ara korkuluklar, mesnetlenme biçiminden bağımsız olarak en elverişsiz konumda aşağı yönlü 1,25 kN noktasal yüke dayanmalıdır; bu yük kazara yük olarak ele alınır.

4.2 Taban Plakası ve Zemin Dayanımı

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-5 (A) madde 16'ya göre cephe iskelelerinin ayaklarında sabit veya düşeyliği ayarlanabilir taban plakaları kullanılır; taban plakalarının alanı en az 150 cm², düşeyliği ayarlanabilir taban plakalarının ayar kapasitesi en az 20 cm olmalıdır. TS EN 12811-1 aktarımlarına göre taban plakasının en küçük genişliği 120 mm'dir ve ayar milinin bindirme boyu, her ayar konumunda mil gövdesinin toplam uzunluğunun %25'inden ve 150 mm'den (hangisi büyükse) az olmamalıdır.

Yumuşak zeminlerde yükü dağıtmak için taban plakalarının altında uygun malzemeden yapılmış altlık kullanılması zorunludur; sağlam olmayan ve uygunsuz malzemeler destek parçası olarak kullanılmaz (Ek-5 (A) madde 16). Altlığın boyutu, dikme yükü ve zeminin taşıma gücüne göre hesapla belirlenir; zemin taşıma gücü sahaya özgüdür ve zemin etüdü ya da sahada yapılan değerlendirmeden alınmalıdır.

Taban plakasının zemin üzerindeki birim basıncı:

Burada $N_{Sd}$ dikmeye gelen tasarım eksenel kuvvetidir (kN) ve $A_{plaka}$ taban plakasının net alanıdır (m²).

4.3 Ankraj Bağlantıları

Ankraj düzeni üretici talimatları ve statik hesapla belirlenir; iskelenin yatay kararlılığı bitişik binaya ankrajlarla sağlanır (ÇŞB Tebliği Ek-1; Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5 (A)):

• En alt seviyedeki ankrajlar taban plakasından her durumda en fazla 4 m yükseklikte yerleştirilir (Ek-5 (A) madde 26); üst seviyelerdeki ankraj aralıkları üreticinin ankraj düzenine ve kurma, kullanma ve sökme planına göre uygulanır (madde 7/b)
• İskele file, branda, levha veya benzeri iskele örtüsüyle kaplanırsa ankraj sayısı rüzgâr yükü dikkate alınarak üretici talimatları doğrultusunda artırılır (Ek-5 (A) madde 12)
• Ankraj elemanlarının çekme ve basınç kapasitesi, duvar malzemesine göre üretici değerleri ve sahada yapılan deneme yüklemeleriyle doğrulanmalıdır. Türkiye mevzuatı tek bir asgari ankraj kapasitesi vermez; örneğin İrlanda İş Sağlığı ve Güvenliği Otoritesi (HSA) uygulama kodu ankrajlar için çekme ve basınçta en az 6,1 kN güvenli çalışma kapasitesi önerir

Saha Notu: Türkiye'de özellikle YTONG/gazbeton veya briket duvarlarda ankraj delme kapasitesi önemli ölçüde azalmaktadır. Kimyasal ankraj sistemi veya bu duvarlara geçen tam delikli bağlantı detayı tercih edilmelidir; yapıştırmalı ankraj tek başına yeterli değildir.

Dikkat: TBDY 2018 hükümleri binaların deprem etkisi altında tasarımı için uygulanır (Madde 1.1.1); geçici iş iskeleleri için ayrı bir deprem yükü birleşimi ya da kurulum süresine bağlı eşik vermez. Uzun süre kalacak veya yüksek iskelelerde deprem etkisinin hesaba katılıp katılmayacağına proje müellifi karar verir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5 (A) madde 10'a göre iskele, sismik sarsıntıya maruz kaldığında ehil kişi tarafından yeniden kontrol edilmeden kullanılmaz.

4.4 Dikme Stabilitesi — Burkulma Kontrolü

TS EN 12811-1 yapısal tasarımı sınır durum yöntemine dayanır: iç kuvvetler yerdeğiştirmelerin etkisi hesaba katılarak (ikinci mertebe analiz ya da büyütme katsayılı birinci mertebe analiz) bulunur ve çelik bileşenlerin dayanımı Eurocode 3 esaslarına göre belirlenir. Tek bir dikmenin ön kontrolünde Euler kritik yükü narinliği tanımlamak için kullanılır:

Etkili uzunluk katsayısı $k$: iki ucu mafsallı kabul edilen dikme parçasında (düğüm noktaları arası) k = 1,0; bir ucu ankastre, diğer ucu mafsallı idealde k ≈ 0,7; bir ucu serbest (konsol) durumda k = 2,0. İskele düğümleri yarı rijit olduğundan $k<1,0$ ancak hesapla gösterilirse kullanılmalıdır.

Tasarım koşulu, EN 1993-1-1 burkulma eğrisinden bulunan azaltma katsayısı $\chi$ ile kurulur:

Kusur katsayısı $\alpha$ burkulma eğrisine göre alınır (eğri a: 0,21; eğri c: 0,49). TS EN 12811-1'de çelik ve alüminyum bileşenler için malzeme kısmi güvenlik katsayısı ${\gamma }_M=1,1$'dir. Euler yükünü 1,5'e bölmek ($N_{cr}/1,5$) bu kontrolün yerini tutmaz; narin dikmelerde güvensiz sonuç verebilir.

5. Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Noktaları

6. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Kullanım: Sıva işleri
• Platform boyutları: 2,50 m × 1,00 m (W09 sınıfı, enine 1,00 m net)
• İskele yük sınıfı seçimi yapılacak
• Orta kat: servis yükü aktif; alt kat: %50 servis yükü

İstenen: Düzgün dağıtılmış servis yükü $q_1$ ve platform üzerine gelen toplam kuvvet

Çözüm:

Adım 1: Yük sınıfı seçimi — sıva işleri için bu örnekte Yük Sınıfı 3 kabul edilmiştir ($q_1$ değeri TS EN 12811-1 yük tablosundan)

Adım 2: Platform alanı:

Adım 3: Platform üzerindeki toplam servis yükü:

Adım 4: Alt kattaki eş zamanlı servis yükü (cephe iskelesi hizmet durumu birleşimi — %50 kuralı):

Sonuç: Orta kat servis yükü = 5,00 kN, alt kat eş zamanlı servis yükü = 2,50 kN

Kontrol: Hizmet durumunda tam servis yükü yalnız en elverişsiz katta, %50'si yalnız bir alt veya üst katta alınmıştır; diğer katlar servis yüküyle yüklenmemiştir.

Problem 2 — Orta

Veriler:

• İskele: Kaplanmamış cephe iskelesi, yükseklik: 6,0 m
• İskele genişliği: 3,0 m
• Rüzgâr hızı kaynaklı tepe hızı basıncı: $q_p=0,875{\text{ kN/m}}^2$ (50 yıl tekerrür, h=6 m)
• Aerodinamik kuvvet katsayısı: $c_f=1,30$ (kaplanmamış iskele)
• Konuma bağlı katsayı: $c_s=0,85$ (cephe önündeki iskele için örnek değer)
• İskele doluluk oranı (rüzgâr gören bileşen izdüşüm alanı / brüt alan, malzeme payı dâhil): $\phi =0,15$ (örnek kabul)

İstenen: Cepheye dik yatay rüzgâr kuvveti $F$ ve ankraj başına kuvvet

Çözüm:

Adım 1: Referans alan — kaplanmamış iskelede $A_i$ brüt cephe alanı değil, rüzgâr gören iskele bileşenlerinin izdüşüm alanıdır:

Adım 2: Rüzgâr kuvveti (TS EN 12811-1:2005 Denklem 2):

Adım 3: Ankraj başına rüzgâr yükü — 3 m yatay aralıkta 2 ankraj ve kuvvetin tamamının ankrajlarla aktarıldığı (güvenli yönde) kabulüyle:

Sonuç: Toplam rüzgâr kuvveti F ≈ 2,61 kN, ankraj başına ≈ 1,31 kN. Doluluk oranı iki katı ($\phi =0,30$) alınsa bile ankraj başına kuvvet ≈ 2,61 kN olur.

Kontrol: Türkiye mevzuatı tek bir asgari ankraj kapasitesi vermez; ankraj kapasitesi üretici değeri ve sahada deneme yüklemesiyle belirlenir. Karşılaştırma için İrlanda HSA uygulama kodunun önerdiği 6,1 kN güvenli çalışma kapasitesi esas alınırsa 1,31 kN ≤ 6,1 kN → ankraj yeterlidir. İskele branda veya file ile kaplanırsa referans alan kaplamanın brüt alanı olur, rüzgâr kuvveti birkaç kat artar ve ankraj sayısı rüzgâr yükü dikkate alınarak artırılır (Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5 (A) madde 12).

Problem 3 — Zor

Veriler:

• Dikme: Ø48,3 mm, et kalınlığı t = 4,0 mm, S235 çeliği ($f_y=235{\text{ N/mm}}^2$, $E=210\text{ GPa}$)
• Düğüm noktaları arası serbest boy: $L=2,00\text{ m}$
• Sınır koşulları: Düğüm noktaları arasında iki ucu mafsallı kabul → $k=1,0$ (güvenli yönde)
• Dikme üzerine gelen tasarım eksenel yükü (ULS, yük katsayılarıyla artırılmış): $N_{Ed}=30,0\text{ kN}$
• Malzeme katsayısı ${\gamma }_M=1,1$; burkulma eğrisi c ($\alpha =0,49$; soğuk şekillendirilmiş boru kabulüyle güvenli yönde)

İstenen: Burkulma kapasitesi kontrolü

Çözüm:

Adım 1: Kesit özellikleri (Ø48,3×4,0; iç çap $d=48,3-2\times 4,0=40,3$ mm):

Adım 2: Etkili uzunluk ve narinlik:

Adım 3: Euler kritik yükü ve plastik eksenel dayanım:

Adım 4: Boyutsuz narinlik ve azaltma katsayısı (eğri c, $\alpha =0,49$):

Adım 5: Tasarım burkulma dayanımı:

Adım 6: Kapasite kontrolü:

Kullanım oranı: $30,0/43,6=0,69$

Sonuç: Dikmenin tasarım burkulma dayanımı 43,6 kN olup 30,0 kN'luk tasarım yükü için yeterlidir (kullanım oranı %69). Eğri a ($\alpha =0,21$; sıcak bitmiş boru) kullanılırsa $N_{b,Rd}\approx 52,5$ kN olur.

Kontrol: Narinlik yüksek olduğundan ($\bar{\lambda }>1$) kapasiteyi burkulma belirler. Aynı dikme için $N_{cr}/1,5=71,35/1,5\approx 47,6$ kN bulunur; bu değer burkulma eğrisi sonucundan (43,6 kN) büyüktür, yani Euler yükünü 1,5'e bölen yaklaşım güvensiz tarafta kalır. Tam iskele tasarımında dikme kuvvetleri ikinci mertebe etkileri içeren genel analizden alınmalıdır.

Kaynaklar

1. Ahşap ve Ön Yapımlı Çelik ile Alüminyum Alaşımlı Bileşenlerden Oluşan Dış Cephe İş İskelelerine Dair Tebliğ — Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, RG 19.09.2014/29124. Resmî Gazete (resmigazete.gov.tr)

2. TS EN 12811-1:2005 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

3. TS EN 12810-1:2005 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

4. TS EN 12810-2:2005 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

5. TS EN 12811-2:2004 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

6. TS 13662 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

7. TS EN 1991-1-4:2007 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). Avrupa Komisyonu JRC — Eurocodes (eurocodes.jrc.ec.europa.eu)

8. TS EN 1004-1 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

9. TS EN 1808 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

10. 6331 sayılı Kanun — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)

11. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Resmî Gazete — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (18.03.2018)

12. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (Ek-4, Ek-5) — Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, RG 05.10.2013/28786. Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)

13. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Ek-II 4.3, EK-III) — RG 25.04.2013/28628. Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)

14. Cephe İskelelerinde Güvenli Çalışma Rehberi — ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü. ÇSGB (csgb.gov.tr)

15. Yaşar, M., Yazıcıoğlu, S. (2018). Exterior Scaffolds of Prefabricated Components, Loads Affecting Scaffolds and Scaffold Experiments. ISVOS Journal, 2(2), 1–11. DergiPark (dergipark.org.tr)

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartların yürürlükteki sürümüne başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Kalıp Metrajı Hesaplama
• Beton Metrajı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.