KYB/SCC beton kullanıldığında hangi hesap yöntemi uygulanmalıdır?

SCC/KYB betonlarda CIRIA R108 ve ACI 347R-14 formülleri geçersizdir. Bu betonlarda tam hidrostatik basınç esas alınmalı veya DIN 18218:2010-01 yöntemi kullanılmalıdır; alttan pompalamada ek %25 pompa etkisi de hesaba katılır.

Taze beton yanal basıncını etkileyen başlıca faktörler nelerdir?

Döküm hızı (R), beton sıcaklığı (T), kıvam sınıfı, priz süresi ve döküm yüksekliği (H) en belirleyici faktörlerdir. Döküm hızı ve yükseklik arttıkça basınç artar; sıcaklık yükseldikçe priz hızlanır ve basınç azalır.

Kalıp tasarımında Türkiye'de hangi yasal düzenleme geçerlidir?

06.11.2020 tarih ve 31296 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kalıp Tebliği, 01.01.2022 tarihinden itibaren yürürlüktedir ve her kalıp-iskele tasarımının yetkili inşaat mühendisi tarafından hazırlanıp imzalanmasını zorunlu kılmaktadır.

TS EN 12812:2009'a göre beton yanal basıncına uygulanan güvenlik katsayısı nedir?

Göçme sınır durumunda (GKD) beton yanal basıncına uygulanan güvenlik katsayısı γf = 1,50'dir; kullanım sınır durumunda (KKD) ise 1,35 olarak alınır.

CIRIA R108 ve ACI 347R-14 yöntemleri aynı koşullar için farklı sonuçlar verebilir mi?

Evet. Makaledeki karşılaştırmalı örnekte aynı koşullar için CIRIA 38,6 kPa, ACI ise üst sınır olan 94,2 kPa vermektedir; CIRIA bu durumda çok daha ekonomik bir tasarım basıncı üretmektedir.

Taze Beton Yanal Basıncı ve Kalıp Yükü Hesabı

Taze beton dökümü sırasında kalıba etkiyen yanal basınç (lateral pressure of fresh concrete), kalıp ve iskele boyutlandırmasının temelini oluşturur. Yetersiz değerlendirme; kalıp göçmesi, beton geometrisinin bozulması ve iş kazalarına yol açan en yaygın nedenlerden biridir.

Taze beton yanal basıncı hesap akış diyagramı — döküm parametreleri, yöntem seçimi ve tierod boyutlandırması — **Şekil 1.1 — Taze Beton Yanal Basıncı Hesap Akışı**
Döküm parametrelerinden başlayıp yöntem seçimi (ACI/DIN/CIRIA), hidrostatik sınır kontrolü ve yük kombinasyonuyla tasarım basıncının belirlenmesi (DIN 18218 / ACI 347R-14)

Perde kalıp kesiti — taze beton yanal basıncı diyagramı, tierod ve çelik kuşak bileşenleri — **Şekil 1.2 — Perde Kalıp Kesiti ve Yanal Basınç Dağılımı**
Kontrplak, H20 kiriş, çelik kuşak ve tierod bileşenleri; derinlikle artan ve P_maks platosunda kesilen basınç dağılımı (DIN 18218:2010-01 / CIRIA R108)

Yasal Zorunluluk: 06.11.2020 tarih ve 31296 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kalıp Tebliği, 01.01.2022 tarihinden itibaren yürürlüktedir. Her kalıp ve iskele tasarımının yetkili inşaat mühendisi (proje müellifi) tarafından hazırlanması ve imzalanması zorunludur.

Taze beton başlangıçta sıvı gibi davranır ve hidrostatik basınç üretir. Beton sertleşmeye başladıkça iç sürtünme ve tiksotropi nedeniyle basınç düşer.

Hidrostatik üst sınır basıncı:

p_{maks} = \rho_c \cdot g \cdot H \quad [\text{kN/m}^2]

Tablo 1: Notasyon ve Semboller

Sembol	Açıklama	Değer
$\rho_c$	Taze beton yoğunluğu	2400 kg/m³
$g$	Yerçekimi ivmesi	9,81 m/s²
$H$	Toplam döküm yüksekliği	m

Dikkat: KYB/SCC kullanıldığında ve beton alttan pompalandığında basınç hidrostatik değere ulaşır veya aşar. Bu durumda standart CIRIA/ACI formülleri geçersiz kalır; DIN 18218:2010-01 veya tam hidrostatik esas alınmalıdır.

Tablo 2: Tablo 1 — Yanal Basıncı Etkileyen Faktörler

Faktör	Arttığında	Azaldığında
Döküm hızı R (m/h)	Basınç artar	Basınç azalır
Beton sıcaklığı T (°C)	Basınç azalır (hızlı priz)	Basınç artar (yavaş priz)
Kıvam sınıfı (S1→SCC)	Basınç artar	Basınç azalır
Priz süresi $t_E$ (h)	Basınç artar	Basınç azalır
Döküm yüksekliği H (m)	Basınç artar (üst sınır)	—

Modüler çelik panel kalıp sistemi montajı — işçiler büyük formwork panellerini birleştiriyor — Şekil 2. Modüler çelik panel kalıp sistemi montajı (TS EN 12812:2009)

2. CIRIA Report 108 Yöntemi

CIRIA Report 108 (1985, İngiltere), perde ve kolon kalıpları için Avrupa'da yaygın kullanılan yöntemdir. Yalnızca çökme değeri 75–150 mm (S2–S3) ve CEM I/II bazlı betonlar için geçerlidir.

Perdeler için:

P_{maks} = \left[ C_1\sqrt{R} + K\sqrt{H - C_1\sqrt{R}} \right] \times \rho_c g \leq \rho_c g H

Kolonlar için:

P_{maks} = C_1 \cdot \rho_c \cdot g \left[ \sqrt{\frac{C_1 R}{T}} + K \cdot \sqrt{H - \frac{C_1 R}{T}} \right] \leq \rho_c g H

Tablo 3: Tablo 2 — CIRIA R108 Kıvam ve Kimyasal Katsayıları

Beton Tipi	$C_1$	$K$	Türk Karşılığı
CEM I, çökme 25–75 mm (Tip S1)	0,30	0,45	TS EN 206 S2 kıvamı
CEM I, çökme 75–150 mm (Tip S2)	0,30	0,60	TS EN 206 S3 kıvamı
Puzolanik katkılı, çökme < 75 mm (Tip S3)	0,45	0,45	CEM II/B, CEM IV
Puzolanik katkılı, çökme 75–150 mm (Tip S4)	0,45	0,60	CEM II/B, CEM IV
Retarder katkılı veya yüksek fırın cürufu	0,45	0,60	CEM III katkılı

Dikkat: CIRIA R108 formülü SCC/KYB ve F5–F6 kıvamlı akışkan betonlar için geçersizdir. Bu betonlarda tam hidrostatik esas alınmalıdır.

3. ACI 347R-14 Yöntemi

Kolonlar (en geniş boyutu ≤ 2 m, R ≤ 2,1 m/h):

P_{maks} = C_w \cdot C_c \cdot \left[7{,}2 + \frac{785 R}{T + 17{,}8}\right] \quad [\text{kPa}]

Genel Durum (kolonlar, H > 1,2 m veya R > 2,1 m/h):

P_{maks} = C_w \cdot C_c \cdot \left[7{,}2 + \frac{1156}{T + 17{,}8} + \frac{244 R}{T + 17{,}8}\right] \quad [\text{kPa}]

Üst sınır: $P_{maks} \leq \rho_c g H$ ; Alt sınır: $P_{maks} \geq 30 C_w\ \text{kPa}$

Tablo 4: Tablo 3 — ACI 347R-14 Birim Ağırlık Katsayısı

Beton Yoğunluğu $\rho_c$ (kg/m³)	$C_w$
< 2240	$0{,}5 \left(1 + \frac{\rho_c}{2320}\right)$ (min. 0,80)
2240–2400	1,00
> 2400	$\frac{\rho_c}{2320}$

Tablo 5: Tablo 4 — ACI 347R-14 Çimento Tipi Katsayısı

Çimento Tipi	$C_c$	Türk Karşılığı
CEM I/II — retarder yok	1,0	CEM I, CEM II/A-S
CEM I/II — retarder var	1,2	CEM I + retarder
%70 altı cüruf, retarder yok	1,2	CEM II/B-S, CEM III/A
%70 altı cüruf, retarder var	1,4	CEM III/A + retarder
%70+ cüruf veya %40+ uçucu kül	1,4	CEM III/B, CEM IV

Mavi plastik kolon kalıp sistemi 3D modeli — turuncu diyagonal bağlantı elemanları — Şekil 3. Kolon kalıp sistemi — tam hidrostatik basınç koşulu için tasarım (ACI 347R-14)

4. DIN 18218:2010-01 Yöntemi

DIN 18218:2010-01, KYB/SCC dahil tüm kıvam sınıflarını kapsayan güncel Avrupa standardıdır. TS EN 12812:2009'un atıfta bulunduğu üç kabul gören yöntemden biridir.

Bilinear basınç dağılımı:

$h \leq h_s$ derinliğine kadar: hidrostatik (tam sıvı gibi)
$h_s \leq h \leq h_E$ arasında: sabit = $\sigma_{hk,maks}$

Tasarım basıncı:

\sigma_{hd} = \sigma_{hk} \cdot \gamma_F \quad (\gamma_F = 1{,}5 \text{ — göçme sınır durumu})

Tablo 6: Tablo 5 — DIN 18218 Maksimum Karakteristik Yanal Basınç (Üstten Yerleştirme)

Kıvam Sınıfı	Çökme Yayılması	$\sigma_{hk,maks}$ (kN/m²)
F1 (sert)	≤ 340 mm	$(5v + 21) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F2 (plastik)	350–410 mm	$(10v + 19) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F3 (yumuşak)	420–480 mm	$(14v + 18) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F4 (çok yumuşak)	490–550 mm	$(17v + 17) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F5 (akışkan)	560–620 mm	$(25 + 30v) \times K_1 \times K_2 \times 30$
F6 (çok akışkan)	630–690 mm	$(25 + 38v) \times K_1 \times K_2 \times 30$
SCC (KYB)	≥ 700 mm	$(25 + 33v) \times K_1 \times K_2 \times 30$

$K_2 = \frac{\gamma_c}{25\ \text{kN/m}^3}$ (yoğunluk düzeltme faktörü)

Tablo 7: Tablo 6 — DIN 18218 Sertleşme Katsayısı

Kıvam Sınıfı	$t_E$ = 5 h	$t_E$ = 10 h	$t_E$ = 20 h
F1	1,00	1,15	1,45
F2	1,00	1,25	1,80
F3	1,00	1,40	2,15
F4	1,00	1,70	3,10
F5/F6/SCC	1,00	2,00	4,00

Geçerlilik: $5\ \text{h} \leq t_E \leq 20\ \text{h}$ ; minimum $\sigma_{hk,maks}$ = 30 kN/m² (F5/F6/SCC için)

DIN 18218 F6 kıvam sınıfı için beton yanal basıncı — olgunluk faktörü eğrileri çeşitli genişlikler için — Şekil 4. DIN 18218:2010-01 — F6 kıvam sınıfı için maksimum taze beton yanal basıncı eğrileri

5. Kalıp Tasarımı Yük Kombinasyonları

Tasarım Basıncı:

P_{tasarim} = \gamma_f \times P_{maks}

Tablo 8: Tablo 7 — TS EN 12812:2009 Yük Katsayıları

Yük Türü	Güvenlik Katsayısı $\gamma_f$	Açıklama
Beton yanal basıncı (GKD)	1,50	TS EN 12812:2009 Md. 6.2
Beton yanal basıncı (KKD)	1,35	—
Taze beton düşey yük	1,35	Beton + kalıp öz ağırlığı
Döküm canlı yükü	1,50	İşçi + ekipman min. 0,75 kN/m²
Rüzgar yükü	1,50	Açık şantiye
Yatay yük (çarpma, sallanma)	1,50	Min. 1,5% döşeme ağırlığı

6. Kalıp Sistemi Seçim Akışı

Sarı H20 kirişli perde kalıp sistemi — çelik kuşaklar ve diyagonal destekler yerinde — Şekil 5. H20 kirişli perde kalıp sistemi — çelik kuşak ve tierod düzeni (CIRIA R108 / DIN 18218)

7. Türkiye Mevzuatı

Tablo 9: Tablo 8 — Yasal Çerçeve

Mevzuat	Konu
TS EN 13670:2009	Beton yapıların uygulanması — kalıp ve iskele gereksinimleri
TS EN 12812:2009	Kalıp iskeleleri — performans ve genel tasarım
RG 31296 (06.11.2020)	Kalıp Tebliği — tasarım-hesap-yapım esasları (01.01.2022'den yürürlükte)
4708 Sayılı Kanun	Kalıp ve iskele denetimi
6331 Sayılı İSG Kanunu	İş güvenliği; risk değerlendirmesi
TS 500:2000 Madde 7	Beton kalıbı gereksinimleri

Tablo 10: Sıcaklık ve Döküm Hızı Etkileri

Sıcaklık Koşulu	Etki	Önlem
T < 5 °C	Hidratasyon durabilir → basınç uzun süre yüksek	Isıtmalı beton + düşük R
5 °C ≤ T < 10 °C	Priz yavaş → basınç uzun süreli	R ≤ 1 m/h, artırılmış $K_1$
10 °C ≤ T ≤ 25 °C	Normal	Standart hesap
T > 30 °C	Hızlı priz → basınç hızla düşer	Geciktirici katkı dahil $C_c$ güncellenmeli

Döküm hızı kritik eşikleri:

$R < 1$ m/saat → Sıvı basıncının %30–50'si
$R = 2\text{–}3$ m/saat → Tüm yöntemlerde benzer tasarım yükleri
$R > 4$ m/saat → Sıvı basıncına yaklaşılır
KYB alttan pompalama → Daima tam hidrostatik ( $+\%25$ pompa etkisi)

Tek taraflı büyük kırmızı perde kalıbı — diyagonal destek sistemli yüksek perde kalıbı — Şekil 6. Tek taraflı büyük perde kalıbı — diyagonal destek sistemi (TS EN 12812:2009)

Tek taraflı perde kalıp sistemi 3D görünüm — çalışma platformlu yüksek H20 kirişli sistem — Şekil 7. Tek taraflı perde kalıp sistemi — çalışma platformlu H20 kirişli sistem (3D)

Bodrum perde kalıp sistemi — mavi çelik paneller ve karşılıklı destekler kazı içinde — Şekil 8. Bodrum/temel perde kalıp sistemi — mavi çelik panel ve destek düzeni

8. Örnek Hesaplar

Örnek 1 — Hidrostatik Üst Sınır Hesabı (Kolay)

Veriler: $\rho_c = 2400\ \text{kg/m}^3$ ; $H = 3{,}0\ \text{m}$ ; $g = 9{,}81\ \text{m/s}^2$ .

Hesap:

P_{maks,sivi} = 2400 \times 9{,}81 \times 3{,}0 = 70{.}632\ \text{N/m}^2 = 70{,}6\ \text{kN/m}^2

Sonuç: Kalıp tasarımı için bu değeri aşan bir tasarım basıncı kullanılamaz.

Örnek 2 — CIRIA ve ACI Karşılaştırmalı Perde Hesabı (Orta)

Veriler: $H = 4{,}0\ \text{m}$ ; $R = 3{,}0\ \text{m/h}$ ; $T = 20\ °\text{C}$ ; CEM I, çökme ~100 mm; $C_1 = 0{,}30$ , $K = 0{,}60$ ; $C_w = C_c = 1{,}0$ .

a) Hidrostatik üst sınır:

P_{sivi} = 2400 \times 9{,}81 \times 4{,}0 = 94{,}2\ \text{kPa}

b) CIRIA R108:

P_{CIRIA} = \left[0{,}30\sqrt{3{,}0} + 0{,}60\sqrt{4{,}0 - 0{,}30\sqrt{3{,}0}}\right] \times 23{,}544

= \left[0{,}520 + 0{,}60 \times 1{,}866\right] \times 23{,}544 = 1{,}640 \times 23{,}544 = 38{,}6\ \text{kPa}

c) ACI 347R-14 ( $R > 2{,}1\ \text{m/h}$ , $H \leq 4{,}2\ \text{m}$ , perde formülü):

P_{ACI} = 1{,}0 \times 1{,}0 \times \left[7{,}2 + \frac{785 \times 3{,}0}{20 + 17{,}8}\right] = 7{,}2 + 62{,}3 = 69{,}5\ \text{kPa}

d) Karşılaştırma:

Tablo 11: Örnek 2 — CIRIA ve ACI Karşılaştırmalı Perde Hesabı (Orta)

Yöntem / PmaksP_{maks}Pmaks (kPa) / Tasarım Basıncı (×1,5\times 1{,}5×1,5)

Yöntem	$P_{maks}$ (kPa)	Tasarım Basıncı ( $\times 1{,}5$ )
Hidrostatik üst sınır	94,2	94,2
CIRIA R108	38,6	58,0 kPa
ACI 347R-14	69,5 → üst sınır	94,2 kPa

Sonuç: CIRIA bu koşullar için çok daha ekonomik sonuç vermektedir. Tasarım için CIRIA tasarım basıncı = 58,0 kPa kullanılır.

Örnek 3 — KYB/SCC Perde Kalıbı ve Tierod Tasarımı (Zor)

Veriler: SCC (yayılma 680 mm); $H = 5{,}0\ \text{m}$ ; $v = 2{,}0\ \text{m/h}$ ; $\gamma_c = 25\ \text{kN/m}^3$ ; $t_E = 8\ \text{h}$ ; tierod ızgara: 0,75 × 0,75 m.

a) DIN 18218 — SCC karakteristik basınç:

K_2 = \frac{25}{25} = 1{,}00; \quad K_1 = \frac{t_E}{5{,}0} = \frac{8}{5{,}0} = 1{,}60

\sigma_{hk,maks} = (25 + 33 \times 2{,}0) \times 1{,}60 \times 1{,}00 \times 30 = 91 \times 48 = 4{.}368\ \text{kN/m}^2

Üst sınır kontrolü:

P_{sivi} = 25 \times 5{,}0 = 125\ \text{kN/m}^2 \ll 4{.}368 \rightarrow \sigma_{hk,maks} = 125\ \text{kN/m}^2

SCC betonunda $K_1$ değeri büyük çıktığından hesaplanan basınç çoğu zaman hidrostatik üst sınırı aşar. SCC kalıba tam sıvı gibi davranır.

b) Tasarım basıncı:

\sigma_{hd,maks} = 125 \times 1{,}5 = 187{,}5\ \text{kN/m}^2

c) Tierod tasarım kuvveti:

A_{tierod} = 0{,}75 \times 0{,}75 = 0{,}5625\ \text{m}^2

F_{tierod} = 187{,}5 \times 0{,}5625 = 105{,}5\ \text{kN}

d) Kontrol:

M12 tierod kapasitesi ≈ 51,4 kN → YETERSİZ
M20/8.8 tierod kapasitesi ≈ 142 kN; tasarım kapasitesi: $142 / 1{,}1 = 129{,}1\ \text{kN} > 105{,}5\ \text{kN}$ ✓

Sonuç: H = 5 m SCC perde kalıbında M20/8.8 tierod, 0,75 × 0,75 m ızgara ile yeterlidir.

Tablo 12: Sık Yapılan Hatalar

Hata	Risk	Önlem
Döküm hızı $R$ 'nin düşük alınması	Kalıp göçmesi	Gerçek koşulu ölç; pompacıya limit ver
SCC'de CIRIA/ACI formülü uygulamak	Yetersiz tasarım	SCC → tam hidrostatik veya DIN 18218
Sıcaklığın sabit 20 °C varsayılması	Soğuk havada tehlike	Gerçek beton sıcaklığını ölç
Retarder katkı etkisini hesaba katmamak	$C_c$ / $K_1$ artar	Katkı üreticisi bilgi formunu incele
Alttan pompalamayı unutmak	Basınç %25 artar	Her pompalı döküm için ayrıca kontrol et
Tierod kanallarını kapatmamak	Su ve nem girişi	TS EN 13670 Md. 6.2 geçici kapatma sistemi
Soğuk havada erken kalıp sökümü	Beton hasarı	Olgunluk yöntemi (TS EN 13670 Ek D) kullan

Kaynakça

İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

TS EN 13670:2009 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
Kalıp ve İskele.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Taze beton başlangıçta sıvı gibi davranır ve hidrostatik basınç üretir. Beton sertleşmeye başladıkça iç sürtünme ve tiksotropi nedeniyle basınç düşer.

Hidrostatik üst sınır basıncı:

p_{maks} = \rho_c \cdot g \cdot H \quad [\text{kN/m}^2]

Tablo 1: Notasyon ve Semboller

Sembol	Açıklama	Değer
$\rho_c$	Taze beton yoğunluğu	2400 kg/m³
$g$	Yerçekimi ivmesi	9,81 m/s²
$H$	Toplam döküm yüksekliği	m

Dikkat: KYB/SCC kullanıldığında ve beton alttan pompalandığında basınç hidrostatik değere ulaşır veya aşar. Bu durumda standart CIRIA/ACI formülleri geçersiz kalır; DIN 18218:2010-01 veya tam hidrostatik esas alınmalıdır.

Tablo 2: Tablo 1 — Yanal Basıncı Etkileyen Faktörler

Faktör	Arttığında	Azaldığında
Döküm hızı R (m/h)	Basınç artar	Basınç azalır
Beton sıcaklığı T (°C)	Basınç azalır (hızlı priz)	Basınç artar (yavaş priz)
Kıvam sınıfı (S1→SCC)	Basınç artar	Basınç azalır
Priz süresi $t_E$ (h)	Basınç artar	Basınç azalır
Döküm yüksekliği H (m)	Basınç artar (üst sınır)	—

2. CIRIA Report 108 Yöntemi

Perdeler için:

P_{maks} = \left[ C_1\sqrt{R} + K\sqrt{H - C_1\sqrt{R}} \right] \times \rho_c g \leq \rho_c g H

Kolonlar için:

P_{maks} = C_1 \cdot \rho_c \cdot g \left[ \sqrt{\frac{C_1 R}{T}} + K \cdot \sqrt{H - \frac{C_1 R}{T}} \right] \leq \rho_c g H

Tablo 3: Tablo 2 — CIRIA R108 Kıvam ve Kimyasal Katsayıları

Beton Tipi	$C_1$	$K$	Türk Karşılığı
CEM I, çökme 25–75 mm (Tip S1)	0,30	0,45	TS EN 206 S2 kıvamı
CEM I, çökme 75–150 mm (Tip S2)	0,30	0,60	TS EN 206 S3 kıvamı
Puzolanik katkılı, çökme < 75 mm (Tip S3)	0,45	0,45	CEM II/B, CEM IV
Puzolanik katkılı, çökme 75–150 mm (Tip S4)	0,45	0,60	CEM II/B, CEM IV
Retarder katkılı veya yüksek fırın cürufu	0,45	0,60	CEM III katkılı

Dikkat: CIRIA R108 formülü SCC/KYB ve F5–F6 kıvamlı akışkan betonlar için geçersizdir. Bu betonlarda tam hidrostatik esas alınmalıdır.

3. ACI 347R-14 Yöntemi

Kolonlar (en geniş boyutu ≤ 2 m, R ≤ 2,1 m/h):

P_{maks} = C_w \cdot C_c \cdot \left[7{,}2 + \frac{785 R}{T + 17{,}8}\right] \quad [\text{kPa}]

Genel Durum (kolonlar, H > 1,2 m veya R > 2,1 m/h):

P_{maks} = C_w \cdot C_c \cdot \left[7{,}2 + \frac{1156}{T + 17{,}8} + \frac{244 R}{T + 17{,}8}\right] \quad [\text{kPa}]

Üst sınır: $P_{maks} \leq \rho_c g H$ ; Alt sınır: $P_{maks} \geq 30 C_w\ \text{kPa}$

Tablo 4: Tablo 3 — ACI 347R-14 Birim Ağırlık Katsayısı

Beton Yoğunluğu $\rho_c$ (kg/m³)	$C_w$
< 2240	$0{,}5 \left(1 + \frac{\rho_c}{2320}\right)$ (min. 0,80)
2240–2400	1,00
> 2400	$\frac{\rho_c}{2320}$

Tablo 5: Tablo 4 — ACI 347R-14 Çimento Tipi Katsayısı

Çimento Tipi	$C_c$	Türk Karşılığı
CEM I/II — retarder yok	1,0	CEM I, CEM II/A-S
CEM I/II — retarder var	1,2	CEM I + retarder
%70 altı cüruf, retarder yok	1,2	CEM II/B-S, CEM III/A
%70 altı cüruf, retarder var	1,4	CEM III/A + retarder
%70+ cüruf veya %40+ uçucu kül	1,4	CEM III/B, CEM IV

4. DIN 18218:2010-01 Yöntemi

DIN 18218:2010-01, KYB/SCC dahil tüm kıvam sınıflarını kapsayan güncel Avrupa standardıdır. TS EN 12812:2009'un atıfta bulunduğu üç kabul gören yöntemden biridir.

Bilinear basınç dağılımı:

$h \leq h_s$ derinliğine kadar: hidrostatik (tam sıvı gibi)
$h_s \leq h \leq h_E$ arasında: sabit = $\sigma_{hk,maks}$

Tasarım basıncı:

\sigma_{hd} = \sigma_{hk} \cdot \gamma_F \quad (\gamma_F = 1{,}5 \text{ — göçme sınır durumu})

Tablo 6: Tablo 5 — DIN 18218 Maksimum Karakteristik Yanal Basınç (Üstten Yerleştirme)

Kıvam Sınıfı	Çökme Yayılması	$\sigma_{hk,maks}$ (kN/m²)
F1 (sert)	≤ 340 mm	$(5v + 21) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F2 (plastik)	350–410 mm	$(10v + 19) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F3 (yumuşak)	420–480 mm	$(14v + 18) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F4 (çok yumuşak)	490–550 mm	$(17v + 17) \times K_1 \times K_2 \times 25$
F5 (akışkan)	560–620 mm	$(25 + 30v) \times K_1 \times K_2 \times 30$
F6 (çok akışkan)	630–690 mm	$(25 + 38v) \times K_1 \times K_2 \times 30$
SCC (KYB)	≥ 700 mm	$(25 + 33v) \times K_1 \times K_2 \times 30$

$K_2 = \frac{\gamma_c}{25\ \text{kN/m}^3}$ (yoğunluk düzeltme faktörü)

Tablo 7: Tablo 6 — DIN 18218 Sertleşme Katsayısı

Kıvam Sınıfı	$t_E$ = 5 h	$t_E$ = 10 h	$t_E$ = 20 h
F1	1,00	1,15	1,45
F2	1,00	1,25	1,80
F3	1,00	1,40	2,15
F4	1,00	1,70	3,10
F5/F6/SCC	1,00	2,00	4,00

Geçerlilik: $5\ \text{h} \leq t_E \leq 20\ \text{h}$ ; minimum $\sigma_{hk,maks}$ = 30 kN/m² (F5/F6/SCC için)

5. Kalıp Tasarımı Yük Kombinasyonları

Tasarım Basıncı:

P_{tasarim} = \gamma_f \times P_{maks}

Tablo 8: Tablo 7 — TS EN 12812:2009 Yük Katsayıları

Yük Türü	Güvenlik Katsayısı $\gamma_f$	Açıklama
Beton yanal basıncı (GKD)	1,50	TS EN 12812:2009 Md. 6.2
Beton yanal basıncı (KKD)	1,35	—
Taze beton düşey yük	1,35	Beton + kalıp öz ağırlığı
Döküm canlı yükü	1,50	İşçi + ekipman min. 0,75 kN/m²
Rüzgar yükü	1,50	Açık şantiye
Yatay yük (çarpma, sallanma)	1,50	Min. 1,5% döşeme ağırlığı

6. Kalıp Sistemi Seçim Akışı

7. Türkiye Mevzuatı

Tablo 9: Tablo 8 — Yasal Çerçeve

Mevzuat	Konu
TS EN 13670:2009	Beton yapıların uygulanması — kalıp ve iskele gereksinimleri
TS EN 12812:2009	Kalıp iskeleleri — performans ve genel tasarım
RG 31296 (06.11.2020)	Kalıp Tebliği — tasarım-hesap-yapım esasları (01.01.2022'den yürürlükte)
4708 Sayılı Kanun	Kalıp ve iskele denetimi
6331 Sayılı İSG Kanunu	İş güvenliği; risk değerlendirmesi
TS 500:2000 Madde 7	Beton kalıbı gereksinimleri

Tablo 10: Sıcaklık ve Döküm Hızı Etkileri

Sıcaklık Koşulu	Etki	Önlem
T < 5 °C	Hidratasyon durabilir → basınç uzun süre yüksek	Isıtmalı beton + düşük R
5 °C ≤ T < 10 °C	Priz yavaş → basınç uzun süreli	R ≤ 1 m/h, artırılmış $K_1$
10 °C ≤ T ≤ 25 °C	Normal	Standart hesap
T > 30 °C	Hızlı priz → basınç hızla düşer	Geciktirici katkı dahil $C_c$ güncellenmeli

Döküm hızı kritik eşikleri:

$R < 1$ m/saat → Sıvı basıncının %30–50'si
$R = 2\text{–}3$ m/saat → Tüm yöntemlerde benzer tasarım yükleri
$R > 4$ m/saat → Sıvı basıncına yaklaşılır
KYB alttan pompalama → Daima tam hidrostatik ( $+\%25$ pompa etkisi)

8. Örnek Hesaplar

Örnek 1 — Hidrostatik Üst Sınır Hesabı (Kolay)

Veriler: $\rho_c = 2400\ \text{kg/m}^3$ ; $H = 3{,}0\ \text{m}$ ; $g = 9{,}81\ \text{m/s}^2$ .

Hesap:

P_{maks,sivi} = 2400 \times 9{,}81 \times 3{,}0 = 70{.}632\ \text{N/m}^2 = 70{,}6\ \text{kN/m}^2

Sonuç: Kalıp tasarımı için bu değeri aşan bir tasarım basıncı kullanılamaz.

Örnek 2 — CIRIA ve ACI Karşılaştırmalı Perde Hesabı (Orta)

Veriler: $H = 4{,}0\ \text{m}$ ; $R = 3{,}0\ \text{m/h}$ ; $T = 20\ °\text{C}$ ; CEM I, çökme ~100 mm; $C_1 = 0{,}30$ , $K = 0{,}60$ ; $C_w = C_c = 1{,}0$ .

a) Hidrostatik üst sınır:

P_{sivi} = 2400 \times 9{,}81 \times 4{,}0 = 94{,}2\ \text{kPa}

b) CIRIA R108:

P_{CIRIA} = \left[0{,}30\sqrt{3{,}0} + 0{,}60\sqrt{4{,}0 - 0{,}30\sqrt{3{,}0}}\right] \times 23{,}544

= \left[0{,}520 + 0{,}60 \times 1{,}866\right] \times 23{,}544 = 1{,}640 \times 23{,}544 = 38{,}6\ \text{kPa}

c) ACI 347R-14 ( $R > 2{,}1\ \text{m/h}$ , $H \leq 4{,}2\ \text{m}$ , perde formülü):

P_{ACI} = 1{,}0 \times 1{,}0 \times \left[7{,}2 + \frac{785 \times 3{,}0}{20 + 17{,}8}\right] = 7{,}2 + 62{,}3 = 69{,}5\ \text{kPa}

d) Karşılaştırma:

Tablo 11: Örnek 2 — CIRIA ve ACI Karşılaştırmalı Perde Hesabı (Orta)

Yöntem / PmaksP_{maks}Pmaks (kPa) / Tasarım Basıncı (×1,5\times 1{,}5×1,5)

Yöntem	$P_{maks}$ (kPa)	Tasarım Basıncı ( $\times 1{,}5$ )
Hidrostatik üst sınır	94,2	94,2
CIRIA R108	38,6	58,0 kPa
ACI 347R-14	69,5 → üst sınır	94,2 kPa

Sonuç: CIRIA bu koşullar için çok daha ekonomik sonuç vermektedir. Tasarım için CIRIA tasarım basıncı = 58,0 kPa kullanılır.

Örnek 3 — KYB/SCC Perde Kalıbı ve Tierod Tasarımı (Zor)

Veriler: SCC (yayılma 680 mm); $H = 5{,}0\ \text{m}$ ; $v = 2{,}0\ \text{m/h}$ ; $\gamma_c = 25\ \text{kN/m}^3$ ; $t_E = 8\ \text{h}$ ; tierod ızgara: 0,75 × 0,75 m.

a) DIN 18218 — SCC karakteristik basınç:

K_2 = \frac{25}{25} = 1{,}00; \quad K_1 = \frac{t_E}{5{,}0} = \frac{8}{5{,}0} = 1{,}60

\sigma_{hk,maks} = (25 + 33 \times 2{,}0) \times 1{,}60 \times 1{,}00 \times 30 = 91 \times 48 = 4{.}368\ \text{kN/m}^2

Üst sınır kontrolü:

P_{sivi} = 25 \times 5{,}0 = 125\ \text{kN/m}^2 \ll 4{.}368 \rightarrow \sigma_{hk,maks} = 125\ \text{kN/m}^2

SCC betonunda $K_1$ değeri büyük çıktığından hesaplanan basınç çoğu zaman hidrostatik üst sınırı aşar. SCC kalıba tam sıvı gibi davranır.

b) Tasarım basıncı:

\sigma_{hd,maks} = 125 \times 1{,}5 = 187{,}5\ \text{kN/m}^2

c) Tierod tasarım kuvveti:

A_{tierod} = 0{,}75 \times 0{,}75 = 0{,}5625\ \text{m}^2

F_{tierod} = 187{,}5 \times 0{,}5625 = 105{,}5\ \text{kN}

d) Kontrol:

M12 tierod kapasitesi ≈ 51,4 kN → YETERSİZ
M20/8.8 tierod kapasitesi ≈ 142 kN; tasarım kapasitesi: $142 / 1{,}1 = 129{,}1\ \text{kN} > 105{,}5\ \text{kN}$ ✓

Sonuç: H = 5 m SCC perde kalıbında M20/8.8 tierod, 0,75 × 0,75 m ızgara ile yeterlidir.

Tablo 12: Sık Yapılan Hatalar

Hata	Risk	Önlem
Döküm hızı $R$ 'nin düşük alınması	Kalıp göçmesi	Gerçek koşulu ölç; pompacıya limit ver
SCC'de CIRIA/ACI formülü uygulamak	Yetersiz tasarım	SCC → tam hidrostatik veya DIN 18218
Sıcaklığın sabit 20 °C varsayılması	Soğuk havada tehlike	Gerçek beton sıcaklığını ölç
Retarder katkı etkisini hesaba katmamak	$C_c$ / $K_1$ artar	Katkı üreticisi bilgi formunu incele
Alttan pompalamayı unutmak	Basınç %25 artar	Her pompalı döküm için ayrıca kontrol et
Tierod kanallarını kapatmamak	Su ve nem girişi	TS EN 13670 Md. 6.2 geçici kapatma sistemi
Soğuk havada erken kalıp sökümü	Beton hasarı	Olgunluk yöntemi (TS EN 13670 Ek D) kullan

Kaynakça

İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

TS EN 13670:2009 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
Kalıp ve İskele.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

1. Temel Prensipler

Tablo 1 — Yanal Basıncı Etkileyen Faktörler

2. CIRIA Report 108 Yöntemi

Perdeler için:

Kolonlar için:

Tablo 2 — CIRIA R108 Kıvam ve Kimyasal Katsayıları

3. ACI 347R-14 Yöntemi

Kolonlar (en geniş boyutu ≤ 2 m, R ≤ 2,1 m/h):

Genel Durum (kolonlar, H > 1,2 m veya R > 2,1 m/h):

Tablo 3 — ACI 347R-14 Birim Ağırlık Katsayısı CwC_wCw​

Tablo 4 — ACI 347R-14 Çimento Tipi Katsayısı CcC_cCc​

4. DIN 18218:2010-01 Yöntemi

Tablo 5 — DIN 18218 Maksimum Karakteristik Yanal Basınç (Üstten Yerleştirme)

Tablo 6 — DIN 18218 K1K_1K1​ Sertleşme Katsayısı

5. Kalıp Tasarımı Yük Kombinasyonları

Tablo 7 — TS EN 12812:2009 Yük Katsayıları

6. Kalıp Sistemi Seçim Akışı

7. Türkiye Mevzuatı

Tablo 8 — Yasal Çerçeve

Sıcaklık ve Döküm Hızı Etkileri

8. Örnek Hesaplar

Örnek 1 — Hidrostatik Üst Sınır Hesabı (Kolay)

Örnek 2 — CIRIA ve ACI Karşılaştırmalı Perde Hesabı (Orta)

Örnek 3 — KYB/SCC Perde Kalıbı ve Tierod Tasarımı (Zor)

9. Sık Yapılan Hatalar

Kaynakça

Kaynaklar

İlgili Hesaplama Araçları